Feminizm
Феминизм - бу жинслар ўртасида сиёсий, иқтисодий, шахсий ва ижтимоий тенгликни ташкил этишга қаратилган ижтимоий-сиёсий ҳаракатлар ва мафкуралар тизимидир[1][2][3][4][5]. Феминизм жамиятлар эркаклар нуқтаи назарини устун кўриши, аёлларга эса адолациз муносабатда бўлиши ғоясини ўз ичига олади. Ушбу ҳолатни ўзгартириш учун феминизм гендер стеореотипларига қарши курашиш, аёлларга худди эркаклар учун мавжуд бўлган таълим ва меҳнат имкониятларини яратишга ҳаракат қилади.

Феминистик ҳаракатлар хотин-қизлар ҳуқуқлари, шу жумладан овоз бериш, давлат лавозимларини эгаллаш, меҳнат қилиш, адолатли иш ҳақи олиш ва маошдаги гендер тафовутини бартараф этиш, мулкка эгалик қилиш, таълим олиш, никоҳда тенг ҳуқуққа эга бўлиш ва оналик таътилига эга бўлиш учун ҳаракат қиладилар[6].
Феминистик ҳаракатлар дунёда аёллар ҳуқуқи борасида энг катта ижтимоий ўзгаришлар қилган омилдир. Ғарб мамлакатларида ҳозир энг базавий ҳуқуқ ҳисобланган аёлларнинг сайлаш ва сайланиш ҳуқуқи, репродуктив ҳуқуқ (ҳомиладорликни олдини олиш ва аборт), битимлар тузиш ва мулкка эгалик қилиш, инглиз тилида сўзларнинг гендер нейтраллигини[7] таъминлашга феминизм сабабчи ҳисобланади.
Терминология
Марй Wоллстонеcрафт 1792-йилда нашр этилган „А Виндиcатион оф тҳе Ригҳц оф Wоман (Аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш)“ номли асари туфайли кўпчилик томонидан феминизм асосчиси сифатида эътироф этилади. Ушбу китобда у синф ва хусусий мулк аёлларга нисбатан камситишнинг асоси эканлигини ҳамда аёллар худди эркаклар каби тенг ҳуқуқларга эҳтиёж сезишини асослаб берган[8][9][10][11].
Тадқиқотчиларнинг фикрича „феминизм“ атамасини 1837-йилда франсуз файласуфи ва утопия социалисти Чарлес Фоуриэр киритган[12]. Лекин унинг асарларида бу сўз учрамайди[13]. „Феминизм“ ва „феминист“ сўзлари Франсия ва Голландияда 1872-йилда, Буюк Британияда 1890-йилларда ва АҚСҲда 1910-йилда пайдо бўлишни бошлаган. Инглиз тилининг Оксфорд луғати „феминист“ сўзи 1852-йилдан, „феминисм“ сўзи эса 1895-йилдан ишлатилишни бошлаган деб кўрсатади.
„Фéминисме“ („феминизм“) атамаси илк бор 1871-йилда Франсияда, Фердинанд-Валèре Фанеау де ла Cоур томонидан ёзилган тиббиёт диссертациясида қўлланилган. Унда, муаллифнинг фикрига кўра, туберкулёздан азият чеккан ва аёллик хусусиятларини ривожлантирган эркаклар ҳақида гапирилган[14]. Тиббиётда қўлланилишидан илҳомланган „фéминисте“ („феминист“) сўзи 1872-йилда Александр Дюма томонидан ёзилган иншода аёллар ҳуқуқларини қўллаб-қувватлаган эркакларга нисбатан ишлатилган. Ҳар иккала ҳолатда ҳам бу сўз жуда салбий маънода қўлланилиб, жамиятнинг жинсий тақсимотига бўйсунишни рад этган ва жинслар ўртасидаги тенгсизликка қарши чиққан аёллар томонидан келтириб чиқарилган, „жинсларнинг аралашуви“ деб аталувчи ҳодисани танқид қилишни ифодалаган[14].
Тарихий давр, маданият ва мамлакатга қараб, дунё бўйлаб феминистларнинг сабаблари ва мақсадлари турлича бўлган. Ғарб феминист тарихчиларининг аксарияти, аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун ҳаракат қилувчи барча ҳаракатлар, феминистик ҳаракатлар сифатида қаралиши керак, деб ҳисоблаганлар. Лекин ўзларини бу атама билан аташни ёқтиришмаган[15][16][17][18][19][20]. Бошқа тарихчилар бу атамани фақат замонавий феминизм ҳаракати ва унинг давомчилари билан чегаралаш кераклигини таъкидлайдилар. Улар илгариги ҳаракатларни тасвирлаш учун „протофеминист“ атамасини ишлатадилар[21].
-
Cлара Зеткин (чапда) Роса Лухембург (ўнгда) билан, 1910-йил январ. Зеткин Халқаро хотин-қизлар куни ташаббуси билан чиққан.
-
Феминист суфражистлар паради Неw Ёрк шаҳри, 1912-йил
-
Чарлотте Перкинс Гилманнинг „Атланта Cонститутион“ газетасидаги феминизм ҳақидаги мақоласи, 10-декабр 1916-йил.
-
1913-йилда Ню-Ёрк шаҳридаги уйини сотгандан сўнг, Эммелине Панкҳурст доимий равишда саёҳат қилиб, Британия ва Америка Қўшма Штатлар бўйлаб саёҳат қилиб, нутқ сўзлаган.
-
Голландияда Wилҳелмина Друcкер (1847-1925) ўзи асос солган ташкилотлар орқали аёлларнинг овоз бериш ва тенг ҳуқуқлилиги учун курашган.
-
Лоуисе Wеисс бошқа Париж суфражист аёллар билан бирга, 1935-йил. Газетанинг сарлавҳасида „Франсуз аёли овоз бериши керак“ деб ёзилган.
Тарихи
Даврлар
Ғарб мамлакатларида феминизм ҳаракати тарихи тўрт „тўлқин“га бўлинади.
- Феминизмнинг биринчи тўлқини асосан ХИХ ва ХХ аср бошларидаги суфражетлар ҳаракатини ўз ичига олади, унинг асосий мақсади бу аёлларнинг сайлов ҳуқуқи ва турмуш қурган аёлларнинг мулкка эгалик қилиш ҳуқуқи бўлган.
- Феминизмнинг иккинчи тўлқини сифатида 1960-йилларда бошланган аёлларнинг озодлик ҳаракати тушунилади. Бу ҳаракат аёл ва эркакларнинг тўлиқ ҳуқуқий ва ижтимоий тенглигини тарғиб қилади.
- Учинчи тўлқин иккинчи тўлқиннинг давоми бўлиб, унинг қатор муваффақияцизларига нисбатан муносабатдир. Учинчи тўлқиннинг пайдо бўлиши 1990-йилларга тўғри келади[22] ва феминистлар орасидаги „жинсий баҳслар“ билан боғлиқ. Ушбу баҳс ва феминизмнинг антипорнографик феминизм ва жинсий-ижобий феминизмга бўлиниши иккинчи тўлқиннинг охири ва учинчи тўлқиннинг бошланиши дея ҳисобланади.
- Тўртинчи тўлқин тахминан 2013-йилдан бошланган босқичдир[23]. Бу тўлқин аёлларнинг ҳуқуқ ва имкониятларини кенгайтириш, интернетдаги фаоллик ва маргиналлаштирилган ижтимоий гуруҳлар, хусусан „рангли“ ва транс-аёлларни ҳимоя қилиш билан тавсифланади[24][25][26].
ХИХ аср ва ХХ аср боши
Феминизмнинг биринчи тўлқини ХИХ аср ва ХХ аср бошларида фаол ҳаракат даври сифатида намоён бўлди. Буюк Британия ва АҚШда бу ҳаракат аёллар учун тенг шартнома тузиш, никоҳ, ота-оналик ва мулк ҳуқуқларини тарғиб қилишга қаратилганди. Янги қонунчилик орасида Буюк Британияда 1839-йилда қабул қилинган „Болаларни ҳимоя қилиш тўғрисида“ги қонун бор эди. Бу қонун болаларни тарбиялашда „нозик йиллар“ тамойилини жорий этди ва аёлларга биринчи марта ўз фарзандларини қонуний ҳимоя қилиш ҳуқуқини берди[27][28][29]. Бошқа қонунлар, жумладан Буюк Британияда 1870-йилда қабул қилинган ва 1882-йилда кенгайтирилган „Турмуш қурган аёллар мулки тўғрисида“ги қонун[30] бошқа Британия ҳудудларидаги шунга ўхшаш қонунчиликка асос бўлди. Виктория 1884-йилда, Янги Жанубий Уэлс эса 1889-йилда бу қонунни қабул қилди. Қолган Австралия мустамлакалари 1890–1897-йиллар оралиғида худди шундай қонунларни жорий этган. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошларида фаолият асосан сиёсий ҳокимиятни, хусусан аёлларнинг сайлов ҳуқуқини қўлга киритишга қаратилган бўлса-да, баъзи феминистлар аёлларнинг жинсий, репродуктив ва иқтисодий ҳуқуқлари учун ҳам фаол кураш олиб бордилар[31].
Аёлларнинг сайлов ҳуқуқи (овоз бериш ва парламент аъзолигига сайланиш ҳуқуқи) Британиянинг Австралосиё мустамлакаларида ХИХ аср охирида пайдо бўлди. Ўзини ўзи бошқарувчи Янги Зеландия мустамлакаси 1893-йилда аёлларга овоз бериш ҳуқуқини берди. Жанубий Австралия эса 1894-йилда „Конституцияга ўзгартириш (Катталар сайлов ҳуқуқи) тўғрисидаги қонун“ни қабул қилиб, бу фаолиятни қонунийлаштирди. Шундан сўнг, 1902-йилда Австралияда ҳам аёлларга сайлов ҳуқуқини тақдим этилди[32][33].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Брунелл, Лаура; Буркетт, Элинор „Феминисм“. Энcйcлопаэдиа Британниcа. Қаралди: 2019-йил 21-май.
- ↑ Ленгерманн, Патриcиа; Ниэбругге, Гиллиан „Феминисм“, . Тҳе Cонcисе Энcйcлопедиа оф Соcиологй. Жоҳн Wилей & Сонс, 2010 — 223-бет. ИСБН 978-1-40-518353-6.
- ↑ Мендус, Сусан „Феминисм“, . Тҳе Охфорд Cомпанион то Пҳилосопҳй, 2нд, Охфорд Университй Пресс, 2005 — 291–294-бет. ИСБН 978-0-19-926479-7.
- ↑ Ҳаwкесwортҳ, Марй Э.. Глобализатион анд Феминист Аcтивисм. Роwман & Литтлефиэлд, 2006 — 25–27-бет. ИСБН 978-0-7425-3783-5.
- ↑ Беаслей, Чрис. Wҳат ис Феминисм?. Неw Ёрк: Саге, 1999 — 3–11-бет. ИСБН 978-0-7619-6335-6.
- ↑ Эчолс, Алиcе. Даринг то Бе Бад: Радиcал Феминисм ин Америcа, 1967–1975. Миннеаполис: Университй оф Миннесота Пресс, 1989. ИСБН 978-0-8166-1787-6.
- ↑ Дисcиплининг Феминисм: Фром Соcиал Аcтивисм то Аcадемиc Дисcоурсе. Дуке Университй Пресс, 2002. ИСБН 0-8223-2843-7.
- ↑ М Wоллстонcрафт, А Виндиcатион оф тҳе Ригҳц оф Wоман (1792) ч ВИИ, „Фром тҳе респеcт паид то пропертй флоw, ас фром а поисонед фоунтаин, мост оф тҳе эвилс анд виcес wҳич рендер тҳис wорлд суч а дреарй сcене то тҳе cонтемплативе минд.“ Марй Wоллстонеcрафт, Педагогй, анд тҳе Праcтиcе оф Феминисм. Роутледге, 18 Жулй 2013. ИСБН 978-1-136-75303-9.
- ↑ Виндиcатион: А Лифе оф Марй Wоллстонеcрафт. Ҳарпер Cоллинс, 17 Марч 2009. ИСБН 978-0-06-186600-5.
- ↑ „Тҳе Оригинал Суффрагетте: Тҳе Эхтраординарй Марй Wоллстонеcрафт“. ТҳеГуардиан.cом (2015-йил 5-октябр).
- ↑ „Феминисм ин тҳе 18тҳ cентурй анд беёнд“.
- ↑ Голдстеин, Леслиэ Ф. (1982). „Эарлй Феминист Тҳемес ин Френч Утопиан Соcиалисм: Тҳе Ст.-Симонианс Анд Фоуриэр“. Жоурнал оф тҳе Ҳисторй оф Идеас. 43-жилд, № 1. 91–108-бет. дои:10.2307/2709162. ЖСТОР 2709162.
- ↑ „Фéминисме : Аппелатион Д'оригине - Ваcарме“ (Френч). ваcарме.орг (1997-йил 2-сентябр). Қаралди: 2024-йил 7-август.
- ↑ 14,0 14,1 Фаёлле, Cаролине (17 Жуне 2018). „Дес Cорпс "Монстрес". Ҳисториқуэ Ду Стигмате Фéминисте“. ГЛАД!. № 4. дои:10.4000/глад.1034. ИССН 2551-0819.
- ↑ Спендер, Дале. Тҳере'с Алwайс Беэн а Wомен'с Мовемент Тҳис Cентурй. Лондон: Пандора Пресс, 1983 — 1–200-бет. ИСБН 978-0-86358-002-4.
- ↑ Лернер, Герда. Тҳе Cреатион оф Феминист Cонсcиоуснесс Фром тҳе Миддле Агес то Эигҳтеэн-Севентй. Охфорд Университй Пресс, 1993 — 1–20-бет.
- ↑ Wалтерс, Маргарет. Феминисм: А Верй Шорт Интродуcтион. Охфорд Университй Пресс, 2005 — 1–176-бет. ИСБН 978-0-19-280510-2.
- ↑ Киннаирд, Жоан; Астелл, Марй „Инспиред бй идеас (1668–1731)“, . Тҳере'с Алwайс Беэн а Wомен'с Мовемент. Лондон: Пандора Пресс, 1983 — 29–-бет. ИСБН 978-0-86358-002-4.
- ↑ Wитт, Чарлотте „Феминист Ҳисторй оф Пҳилосопҳй“. Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй (2006). Қаралди: 2012-йил 23-январ.
- ↑ Аллен, Анн Тайлор (1999). „Феминисм, Соcиал Сcиэнcе, Анд тҳе Меанингс оф Модернитй: Тҳе Дебате он тҳе Оригин оф тҳе Фамилй ин Эуропе анд тҳе Унитед Статес, 1860–1914“. Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw. 104-жилд, № 4. 1085–113-бет. дои:10.1086/аҳр/104.4.1085. ЖСТОР 2649562. ПМИД 19291893.
- ↑ Боттинг, Эилеэн Ҳунт; Ҳоусер, Сараҳ Л. (2006). „'Драwинг тҳе Лине оф Эқуалитй': Ҳаннаҳ Матҳер Cроcкер он Wомен'с Ригҳц“. Америcан Политиcал Сcиэнcе Ревиэw. 100-жилд, № 2. 265–78-бет. дои:10.1017/С0003055406062150. ЖСТОР 27644349. С2CИД 144730126.
- ↑ Чарлотте Кролокке, Анне Сcотт Соренсен „Чаптер 1. Тҳреэ Wавес оф Феминисм: Фром Суффрагеттес то Гррлс“, . Гендер Cоммуниcатион Тҳеориэс анд Аналйсес: Фром Силенcе то Перформанcе. САГЕ, 2006. ИСБН 978-0-7619-2918-5.
- ↑ Cочране, Кира „Тҳе Фоуртҳ Wаве оф Феминисм: Меэт тҳе Ребел Wомен“ (эн). Тҳе Гуардиан (2013-йил 10-декабр). 2016-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 28-май.
- ↑ Мунро, Эаласаид (2013-07). „Феминисм: А Фоуртҳ Wаве?“. Политиcал Инсигҳт (инглизча). 4-жилд, № 2. 22–25-бет. дои:10.1111/2041-9066.12021. ИССН 2041-9058.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) Мунро, Эаласаид „Феминисм: А Фоуртҳ Wаве?“ (эн). Тҳе Политиcал Студиэс Ассоcиатион (2013-йил 5-июл). 2018-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 1-январ. / „Феминисм: А фоуртҳ wаве? | Тҳе Политиcал Студиэс Ассоcиатион (ПСА)“ (эн). Феминисм: А фоуртҳ wаве? | Тҳе Политиcал Студиэс Ассоcиатион (ПСА). 2019-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 27-июн. - ↑ Диамонд, Диана (2009). „Тҳе Фоуртҳ Wаве оф Феминисм: Псйчоаналйтиc Перспеcтивес“. Студиэс ин Гендер анд Сехуалитй (инглизча). 10-жилд, № 4. 213–223-бет. дои:10.1080/15240650903228187. ИССН 1940-9206.
- ↑ Cочране, Кира. Алл тҳе Ребел Wомен: Тҳе Рисе оф тҳе Фоуртҳ Wаве оф Феминисм. Лондон: Гуардиан Боокс, 2013. ИСБН 978-1-78356-036-3.
- ↑ Wроатҳ, Жоҳн. Унтил Тҳей Аре Севен, Тҳе Оригинс оф Wомен'с Легал Ригҳц. Wатерсиде Пресс, 1998. ИСБН 978-1-872870-57-1.
- ↑ Митчелл, Л. Г.. Лорд Мелбоурне, 1779–1848. Охфорд Университй Пресс, 1997.
- ↑ Перкинс, Жане Грай. Тҳе Лифе оф тҳе Ҳоноурабле Мрс. Нортон. Жоҳн Муррай, 1909.
- ↑ „Марриэд Wомен'с Пропертй Аcт 1882“. легислатион.гов.ук. УК Говернмент (1882). Қаралди: 2017-йил 17-апрел.
- ↑ Фреэдман, Эстелле Б.. Но Турнинг Баcк: Тҳе Ҳисторй оф Феминисм анд тҳе Футуре оф Wомен. Баллантине Боокс, 2003 — 464-бет. ИСБН 978-0-345-45053-1.
- ↑ „Вотес фор Wомен Элеcторал Cоммиссион“. Элеcтионс Неw Зеаланд (2005-йил 13-апрел). 2013-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 31-март.
- ↑ „Wомен анд тҳе Ригҳт то Воте ин Аустралиа“. Аустралиан Элеcторал Cоммиссион (2011-йил 28-январ). Қаралди: 2013-йил 26-апрел.
Ҳаволалар
| Викиомборда „Феминизм“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- Эарлй Видео он тҳе Эманcипатион оф Wомен (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-11-25 санасида архивланган) ҳужжатли филми (1930) (ингл.)
- Доcуменц фром тҳе Wоменъс Либератион Мовемент (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-10-10 санасида архивланган), Махсус коллексиялар кутубхонаси, Дуке университети (ингл.)
- Феминизм тарихи Ҳеритаге Cаллинг сайтида (ингл.)
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |