Ziyosfera

Fil yili

Ом ал-фил (арабча: عام الفيل‎‎ ʿạм , Фил йили) – ислом тарихида тахминан милодий 570-571-йилларга то'г'ри келадиган йил номи. Ислом манбаларига ко'ра, Муҳаммад(с.а.в) айнан шу йили туг'илган[1]. Бу ном Маккада содир бўлган воқеадан олинган: Ҳабаш, Аксумнинг насроний ҳукмдори Абраҳа Маккадаги Ка'бага катта қо'шин билан юриш қилди, улар орасида жанговар филлар ҳам бор ва уни бузиш ниятида эди. Бироқ, "Маҳмуд" номи билан машҳур бўлган фил (арабча: مَـحْـمُـوْد‎‎ , ундош ҳарфлар: м-ħ-мwд)[2], Макка атрофидаги чегарада тўхтаб, киришдан бош тортгани айтилади. Макканинг бундай муваффақияциз босқинига чечак ёки Юстиниан вабоси сабаб бўлган эпидемия сабаб бо'лиши мумкин, деган назария мавжуд[3]. Йил Фил йили деб номлана бошлади, бу йил Арабистон ярим оролида йилларни ҳисоблаш одатини бошлади. Бу ҳисоб Умар (р.а.) даврида ислом тақвими билан алмаштирилгунга қадар ишлатилган.

Жанубий Арабистондаги археологик топилмалар шуни ко'рсатадики, Фил йили 569 ёки 568-йил бўлган бо'лиши мумкин, чунки Сосонийлар империяси Яманда 570-йилларда Аксумитларга қарашли ҳукмдорларни аг'дариб ташлаган эди[4][5].

Воқеалар

Ибн Ишоқ каби илк ислом тарихчиларига ко'ра, Нажоший Абраҳа о'зининг иттифоқчиси шарафига Санада ал- Қуллайс деб номланувчи буюк черков қурдирган.

Ал-Қулайс кенг миқёсда шуҳрат қозонди, ҳатто Византия империясининг э'тиборини қозонди[1][1].

Ғазабланган Абраҳа Маҳмуд исмли оқ фил[6] бошчилигида олтмиш минг кишидан иборат қо'шин Маккадаги Ка'бани вайрон қилиш учун қарши юриш бошлади (ва эҳтимол бошқа филлар билан бирга – ба’зи ма’лумотларга кўра, бир нечта филлар, ҳаттоки саккизтагача фил бўлган[1]. Йўлда бир қанча араб қабилалари у билан жанг қилмоқчи бўлдилар, аммо мағлубиятга учрадилар.

Абраҳа қўшинининг олдинга силжиши хабари келганда Қурайшнинг араб қабилалари, Бану Кинана, Бану Хуза ва Бану Ҳузайл Ка’бани ҳимоя қилиш учун бирлашдилар. Абраҳа фақат Ка'бани бузиб ташлашни хоҳлайди, агар қаршилик қилсалар, эзиладилар, деб насиҳат қилиш учун Ҳимяр подшоҳлигидан бир киши юборилган. Абдулмутталиб маккаликларга тепаликлардан паноҳ топишларини буюрди, у эса Қурайшнинг бир неча етакчилари билан Ка'ба атрофиада қолиб кетди. Абраҳа хабар юбориб, Абдулмутталибни Абраҳа билан учрашиб, масалаларни муҳокама қилишга таклиф қилди. Абдулмутталиб учрашувдан чиқиб кетгач, унинг: "Бу Байтнинг эгаси унинг Ҳимоячисидир ва ишончим комилки, У уни душманлар ҳужумидан қутқаради ва о'з уйининг бандаларини шарманда қилмайди", дегани эшитилди.

Қур'ондаги қиссага ишора жуда қисқа. “ Ал-Фил ” сурасида , эртаси куни [ Аброҳа шаҳарга киришга ҳозирланаётганда] “ Абил ” (арабча: أَبـابـيـل‎‎) пайдо бо'лди. Қушлар тумшуг'ида майда тошларни ко'тариб, Эфиопия қо'шинларини ё'қ қилишди ва уларни "еган сомон" каби синдиришди. Аммо Муҳаммад Асаднинг сўзларига кўра, бу сурада том маънода майда тошларни кўтариб юрувчи қушлар тасвирланмаган, балки у Аз-Замахшарий ва Фахриддин ар-Розийга ишора қилиб, юқоридаги оятларни шундай таржима қилган:

(2) Шундай қилиб, У зот уларнинг устига катта то'да учувчи жонзотларни юборди (3) улар уларни олдиндан белгилаб қо'йилган тошдек қаттиқ азоблар билан урди[7]

Муҳаммад Асаднинг фикрича, бу оятда қўлланган сўзлар, яъни “сижжил тошлари” “ёзув ва тропик жиҳатдан [Худо томонидан] белгилаб қўйилган нарсани” билдиради.[8] Яна у Аллоҳ таолонинг бу фармони жуда тўсатдан пайдо бўлган эпидемия бўлиб, Ибн Ишоқнинг фикрича, иситма ва чечак сабаб бўлганини тушунтиради. Бу, Асаднинг хулосасига ко'ра, "ҳасбаҳ" иситма со'зи биринчи навбатда "тош отиш [ёки уриш]" деган ма'нони англатиши сабабли "олдиндан белгилаб қо'йилган тош қаттиқ жазо" жуда то'сатдан хавфли эпидемия бўлганига ишора қилади. Файрузободийнинг машҳур араб луг'ати ал-Қамоус (ạлқạмус)да[9][10]. Та’ир сўзи ҳар қандай “учар жонзот, хоҳ қуш, хоҳ ҳашарот (Тож ал-’Арус)”ни англатиши мумкин[11].

Бошқа манбалар

Бу воқеа Қур’они каримнинг “ Ал-Фил ” сураси, 105- оят (арабча: الـفِـيـل‎‎ , "Фил") ва унга тегишли тафсирда муҳокама қилинади.

Ба'зи олимлар фил йилини милодий 570-йилдан бир ёки икки о'н йил олдин[12] деб белгилашган, бу ан'анага ко'ра Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий Абдурраззоқ ас-Сан'оний асарларида туг'илишдан олдин қо'йилган[13].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Ҳажжаҳ Адил, Амина, "Пропҳет Муҳаммад", ИСCА, Жун 1, 2002, ИСБН 1-930409-11-7
  2. ↑ ʿАбду р-Раҳмāн ибн Нāсир ас-Саʿдī. „Тафсир оф Сураҳ ал Фил - Тҳе Элепҳант (Сураҳ 105)“. Транслатед бй Абū Румайсаҳ. Исламиc Нетwорк. — „Тҳис элепҳант wас cаллед Маҳмуд анд ит wас сент то Абраҳаҳ фром Нажаши, тҳе кинг оф Абйссиниа, партиcуларлй фор тҳис эхпедитион.“. 2010-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 15-март.
  3. ↑ Марр ЖС, Ҳуббард Э, Cатҳей, ЖТ (2015). „Тҳе Еар оф тҳе Элепҳант“. WикиЖоурнал оф Медиcине. 2-жилд, № 1. дои:10.15347/wжм/2015.003. 2015-05-26да асл нусхадан архивланди.{{cите магазине}}: CС1 маинт: мултипле намес: аутҳорс лист ()

    Ин турн cитинг: Wиллан Р.. Мисcелланеоус wоркс: cомприсинг Ан инқуирй инто тҳе антиқуитй оф тҳе смалл-пох, меаслес, анд сcарлет февер, ноw фирст публишед; Репорц он тҳе дисеасес ин Лондон, а неw эд.; анд детачед паперс он медиcал субжеcц, cоллеcтед фром вариоус периодиcал публи. Cаделл, 1821 — 488-бет. 
  4. ↑ Wиллиам Монтгомерй Wатт (1961). Муҳаммад: Пропҳет анд Статесман, Охфорд: Охфорд Университй Пресс, п. 7.
  5. ↑ „Буриэд Чристиан Эмпире ин Емен Cасц Неw Лигҳт он Эарлй Ислам“.
  6. ↑ Кистлер, Жоҳн М. ; фореwорд бй Ричард Лаир „Тҳе Еар оф Тҳе Элепҳант“, . Wар элепҳанц. Линcолн: Университй оф Небраска Пресс, 2007 — 177-бет. ИСБН 978-0803260047. „Тҳе леад элепҳант, намед Маҳмуд, стоппед анд кнелт доwн, рефусинг то го фуртҳер.“ 
  7. ↑ Тҳе Мессаге 8ф Тҳе Қуран, бй Моҳаммад Асад, Сураҳ 105:2-3. 
  8. ↑ Ибид М. Асад, Cомментарй он Сураҳ 102, сеэ ноте 2. „Лит., "wитҳ стонес оф сижжил". Ас эхплаинед ин ноте [114] он 11:82, тҳис латтер терм ис сйнонймоус wитҳ сижилл, wҳич сигнифиэс "а wритинг" анд, тропиcаллй, "сометҳинг тҳат ҳас беэн деcреэд [бй Год]": ҳенcе, тҳе пҳрасе ҳижараҳ мин сижжил ис а метапҳор фор "стоне-ҳард блоwс оф частисемент пре-ордаинед", и.э., ин Год'с деcреэ (Замакҳшари анд Рази, wитҳ аналогоус cомменц он тҳе саме эхпрессион ин 11:82).“ 
  9. ↑ Ибид. „Ас алреадй ментионед ин тҳе интродуcторй ноте, тҳе партиcулар частисемент то wҳич тҳе абове версе аллудес сеэмс то ҳаве беэн а судден эпидемиc оф эхтреме вируленcе: аccординг то Wақиди анд Муҳаммад ибн Ишақ - тҳе латтер ас қуотед бй Ибн Ҳишам анд Ибн Катҳир - "тҳис wас тҳе фирст тиме тҳат споттед февер (ҳасбаҳ) анд смаллпох (жудари) аппеаред ин тҳе ланд оф тҳе Арабс". Ит ис интерестинг то ноте тҳат тҳе wорд ҳасбаҳ - wҳич, аccординг то соме аутҳоритиэс, сигнифиэс алсо тйпҳус - примарилй меанс "пелтинг [ор смитинг"] wитҳ стонес" (Қамус)“ 
  10. ↑ Ал-Қамус Ал-Муҳит бй Муḥаммад Ибн-Жаʻқūб ал- Фīрūзāбāдī. 
  11. ↑ Ибид. „Ас регардс тҳе ноун та'ир (оф wҳич тайр ис тҳе плурал), wе оугҳт то ремембер тҳат ит денотес анй "флйинг cреатуре", wҳетҳер бирд ор инсеcт (Таж ал-'Арус). Неитҳер тҳе Қур'ан нор анй аутҳентиc Традитион офферс ус анй эвиденcе ас то тҳе натуре оф тҳе "флйинг cреатурес" ментионед ин тҳе абове версе; анд синcе, он тҳе отҳер ҳанд, алл тҳе "десcриптионс" индулгед ин бй тҳе cомментаторс аре пурелй имагинарй, тҳей неэд нот бе сериоуслй cонсидеред. Иф тҳе ҳйпотҳесис оф ан эпидемиc ис cорреcт, тҳе "флйинг cреатурес" - wҳетҳер бирдс ор инсеcц - май wелл ҳаве беэн тҳе cарриэрс оф тҳе инфеcтион. Оне тҳинг, ҳоwевер, ис cлеар: wҳатевер тҳе натуре оф тҳе доом тҳат овертоок тҳе инвадинг форcе, ит wас cертаинлй мираcулоус ин тҳе труэ сенсе оф тҳис wорд - намелй, ин тҳе судден, тоталлй унехпеcтед ресcуэ wҳич ит броугҳт то тҳе дистрессед пеопле оф Меccа.“ 
  12. ↑ Эспосито, Жоҳн Л.. Тҳе Охфорд Энcйcлопедиа оф тҳе Модерн Исламиc Wорлд: Либе-Саре. Охфорд Университй Пресс, 1995 — 154-бет. ИСБН 978-0195096149. 
  13. ↑ ибн Рашид, Мамар. Тҳе Эхпедитионс: Ан Эарлй Биограпҳй оф Муҳаммад. НЙУ Пресс, 16-май 2014-йил — 3–5-бет. ИСБН 978-0814769638. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Fil_yili" dan olindi