Ziyosfera

Georgiy Basharin

Georgiy Prokopiyevich Basharin (1912-yil 21-mart — 1992-yil 18-aprel) — sovet va rus tarixchisi, jamoat arbobi, tarix fanlari doktori, professor, RSFSR va YASSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi.

Georgiy Basharin
Tavalludi 21-mart 1912-yil
Sylanskiy naslegi, Boturus ulusi, Yakutsk viloyati
Vafoti 18-aprel 1992-yil(1992-04-18)
(80 yoshda)
Fuqaroligi

SSSR bayrogʻi SSSR

Rossiya bayrogʻi Rossiya
Kasbi tarixchi
Ish joylari M. K. Ammosov nomidagi Shimoliy-sharqiy federal universiteti
Taʼlimi Moskva davlat pedagogika instituti
Ilmiy darajasi tarix fanlari doktori (1950, 1956)
Ilmiy unvoni professor
Mukofotlari Andoza:„1941-1945-yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali

Biografiyasi

Georgiy Basharin 1912-yil 21-martda Yakutsk viloyati Boturus ulusining Sylanskiy naslegida Prokopiy Nikolayevich va Akulina Alekseyevna Basharinlarning koʻp bolali oilasida tugʻilgan[1]. Moskva davlat pedagogika institutini tamomlagandan keyin (1938)[2] Yoqut davlat pedagogika institutida (1938—1940), soʻngra Xalq komissarlari soveti huzuridagi Til va madaniyat institutida (1941—1943) ishlagan[2]. VI—IX chaqiriqlar Yoqut Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi deputati, KPSS XXIII syezdi delegati. Tarix va madaniyat yodgorliklarini muhofaza qilish Butunrossiya jamiyatining Yoqut respublika boʻlimi raisi. 1964—1966-yillarda YDU tarix-filologiya fakulteti dekani, 1966—1992 yillarda adabiyot va sanʼat sohasidagi P. A. Oyunskiy nomidagi Respublika mukofotini berish komissiyasi raisi boʻlib ishlagan[2]. 1992-yil 18-aprelda vafot etgan[1].

Ilmiy faoliyati

Yoqut adabiyoti asoschilari A. E. Kulakovskiy, A. I. Sofronov va N. D. Neustroyev faoliyatiga oid birinchi yirik tadqiqoti nafaqat tarix faniga muhim hissa qoʻshgan, balki fuqarolik jasorati ham boʻlgan. Ushbu tadqiqotlar 1943-yilda himoya qilingan nomzodlik dissertatsiyasiga asos boʻldi[1]. Dissertatsiya XX asr boshidagi yoqut milliy ziyolilarning birinchi avlod imadaniyat va ijtimoiy-siyosiy tarix rivojidagi beqiyos oʻrni haqidadir.

Keyingi yillarda SSSR Fanlar akademiyasi Yoqut boʻlimining Til, adabiyot va tarix institutida ilmiy kotib, soʻngra kichik ilmiy xodim boʻlib ishlagan Basharin oʻzini mamakatning butun tarixini oʻrganishda asosiy muammo boʻlgan Yoqutistondagi agrar munosabatlar tarixini oʻrganishga bagʻishlaydi. SSSR Fanlar akademiyasi Tarix institutida doktoranturani tamomlagandan soʻng, Basharin ushbu mavzu boʻyicha doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladi (1950).

1952-yilda ittifoq va avtonom respublikalarning milliy ziyolilariga qarshi qaratilgan Stalin qatagʻonlair davrida „burjua millatchiligida“ ayblanib, bir necha yil davomida taʼqibga uchragan. Xrushchovning liberallashtirish siyosati tufayli olim tadqiqotchilar guruhiga qaytishga erishadi va 1956-yilda ikkinchi marta doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladi[1].

Basharinning keyingi faoliyati Yoqut davlat universitetining umumiy tarix kafedrasi bilan bogʻliq boʻlgan. Basharin butun hayoti davomida oʻqituvchilik va tadqiqotchlik faoliyatini muvaffaqiyatli birlashtirdi. 500 dan ortiq ilmiy va ilmiy-ommabop ishlar, shu jumladan 19 monografiya muallifi. Ularda tarixiy muammolar bilan bir qatorda adabiyotshunoslik, sanʼatshunoslik, folklor va etnografiyaning koʻplab masalalari qamrab olingan, tarixning ayrim falsafiy masalalariga ham toʻxtalib oʻtilgan.

Basharin boshchiligida respublika maktablari va oliy oʻquv yurtlari uchun Yoqutiston tarixi boʻyicha darsliklar, oʻquv qoʻllanmalar ishlab chiqilgan. Basharin oʻzining tarixchilar ilmiy maktabini yaratgan, 40 yil davomida YDUda tarix talabalari ilmiy toʻgaragiga rahbarlik qilgan[2], keyinchalik toʻgarak aʼzolaridan 60 nafari fan nomzodi va 4 nafari fan doktori boʻlishgan.

Mukofotlari va faxriy unvonlari

Xotira

  • Churapchinsk ulusining Silan oʻrta maktabiga Basharin nomi berilgan;
  • 1992-yilda Saxa Respublikasi (Yoqutiston) Fanlar akademiyasining Gumanitar tadqiqotlar institutida professor G. P. Basharin nomidagi Yoqutiston fan tarixi muzeyi ochildi. Muzeyning ikkinchi zalida Basharinning kabineti qayta tiklangan[4];
  • M. K. Ammosov nomidagi Shimoliy-sharqiy federal universitetining tarix fakulteti va pedagogika maktabining eng yaxshi talabalari uchun professor G. P. Basharin nomidagi stipendiya joriy qilingan;
  • Yoqutisotn davlat universiteti va Shimoliy-sharqiy federal universitetining professorlar bogʻida yodgorlik-byusti oʻrnatilgan (2016)[5].

Oilasi

  • Rafiqasi Platonova Kalisfena Ivanovna.
  • Qizi Basharina Natalya Georgiyevna tarix fanlari nomzodi.
  • Oʻgʻli Basharin Karl Georgiyevich (1942—2023) tibbiyot fanlari doktori, professor, M. K. Ammosov nomidagi Shimoliy-sharqiy federal universitetning kafedra mudiri.

Basharin haqidagi adabiyotlar

Yoqut tilida
  • Fedoseev I. E. Uhuluchchulaax uchuonay tuhunan kinige // Saxa Sire. — 1998. — Bes ыyыn 5 k. — S. 3.
  • Atlasov S. Sүdү uchuonay, uchuutal // Saxaada. — 1997. — Kulun tutar 20 k.
  • Kovlekov S. Yyetiter iesteexpit: [G. P. Basharin nauch. үlelerin sүrүn xayыsxalara] // Saxa Sire. — 1997. — Kulun tutar 22 k.
  • Kusturov D. Kүүsteex sanaa, uҕaraabat dьuluur: G. P. Bashariҥҥa anallaax aaҕыыlartan belieteehin // Saxa Sire. — 1998. — Muus ustar 30 k.
  • Kusturov D. Uhuluchchulaax kihibitiger G. P. Bashariҥҥa: [memor. duoska turuorulunna] // Saxa Sire. — 1998. — Muus ustar 24 k.
  • Platonova K. I. Frontan suruktar: G. P. Basharin arxivыttan aҕыyax suruk // Saxa Sire. — 1997. — Ыam ыyыn 27 k.
  • Tumat S. G. P. Bashariҥҥa anallaax aaҕыыlar: [Churapchы uluuhun Sыlaҥ nehilieger] // Saxa Sire. — 1999. — Muus ustar 6 k.
  • Fedoseev I. E. G. P. Bashariҥҥa kimneex kөmөlөspүtterey?: [G. P. Basharin «Tri yakutskix realista-prosvetitelya» dien monografiya kүn sirin kөrөrүger kөmөlөspүt G. S. Tarskay uonna I. D. Vinokurov (Chaҕыlҕan) tustarыnan] // Saxa Sire. — 1997. — Muus ustar 15 k.
  • Fedoseev I. E. Uhuluchchulaax uchuonay, kihi kөnөtө, chiehineye ete // Cholbon. — 1997. — № 7. — S. 79—87.
  • Ыarыыnы kыaybыt professor: [G. P. Basharin sellik ыarыыtыn utarыыta] / Belemneete P. Pavlova // Saxa Sire. — 1999. — Bes ыyыn 5 k.
Rus tilida
  • Problemы sotsialьno-ekonomicheskoy i obщestvenno-politicheskoy istorii Yakutii: (Materialы nauch.-prakt. konf., posvyaщ. 80-letiyu G. P. Basharina). — Yakutsk: Izd-vo Yakut. gos. un-ta, 1993. — 168 s.
  • Borisov I. Chelovek udivitelьnoy stoykosti i duxovnoy silы // Argumentы i faktы na Severe. — 1998. — № 18 (iyunь).
  • Ivanov V. Fenomen Basharina // Yakutiya. — 1997. — 25 marta.
  • Platonova-Basharina K. I. «… Jivu v schastlivom mыtarstve stolpivshixsya izdaniy»: [I. V. Puxov i G. P. Basharin] // Puxov Innokentiy Vasilьevich. — Yakutsk, 1999. — S. 57—66.
  • Platonova-Basharina K. I. I. M. Romanov i G. P. Basharin // Chelovek redkogo darovaniya i jiznelyubiya. — Yakutsk, 1999. — S. 19—26.
  • Sofronova G. Zabыtaya stranitsa: [zima 1951—1952 gg. v jizni G. P. Basharina] // Yakutiya. — 2000. — 11 noyab.
  • Spiridonov G. On poznal prekrasnoe chuvstvo pobedы: [Ustanovlenie memor. doski G. P. Basharinu] // Yakutiya. — 1998. — 24 apr.</nowiki. * <nowiki>Basharin Georgiy Prokopьevich // Entsiklopediya Yakutiya. — M., 2000. — T. 1. — S. 298—299.
  • Professor Georgiy Prokopьevich Basharin: Biobibliogr. ukaz. / Yakut. gos. un-t im. M. K. Ammosova; Sost.: M. I. Gabыsheva, K. I. Platonova, L. E. Sleptsova. — Yakutsk: Izd-vo Yakut. gos. un-ta, 1995. — 106 s.
  • Zaslujennыy deyatelь nauki Yakutskoy ASSR, professor G. P. Basharin: Biobibliogr. ukaz. / Yakut. resp. b-ka im. A. S. Pushkina; Sost. V. F. Afanasьev. — Yakutsk: Kn. izd-vo, 1967. — 28 s.
  • 85 let so dnya rojdeniya G. P. Basharina // Yakutiya—1997: Kalendarь znamenat. i pamyat. dat. — Yakutsk, 1997. — S. 46—47.
  • G. P. Basharin: (80 let so dnya rojdeniya) // Yakutiya-1992: Kalendarь znamenat. i pamyat. dat. — Yakutsk, 1992. — S. 38—41.
  • 75 let so dnya rojdeniya G. P. Basharina // Yakutiya—1987: Krat. spisok lit. k znamenat. i pamyat. datam respubliki. — Yakutsk, 1988. — S. 40—41.
  • Platonova K. I., Atlasov S. V. (sost.). Chelovek udivitelьnoy stoykosti i duxovnoy silы: Sbornik vospominaniy. — Yakutsk: Izd-vo Yakutskogo gosuniversiteta, 1997. — 240 s.
  • Professor Basharin: perepiska s istorikami (1943-1989 gg.). Sost. V. G. Buxert. Izd. 2-e. Yakutsk, 2022.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „Basharin Georgiy Prokopьevich“. Qaraldi: 2024-yil 23-may.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Basharin Georgiy Prokopьevich“. Qaraldi: 2024-yil 23-may.
  3. ↑ „Pochyotnыe grajdane Churapchinskogo ulusa“. 2014-yil 11-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 11-mart.
  4. ↑ „O muzee“. Muzey istorii akademicheskoy istorii Yakutii imeni G. P. Basharina. Qaraldi: 2014-yil 11-mart.[sayt ishlamaydi]
  5. ↑ Ministerstvo obrazovaniya i nauki Rossii. „V SVFU otkrыli pamyatnik-byust pervomu yakutskomu professoru Georgiyu Basharinu“. www.s-vfu.ru. 2017-yil 12-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 12-aprel. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Georgiy_Basharin" dan olindi