Giufà
Giufà (baʼzi hududlarda Giucà deb ham ataladi) — Sitsiliya xalq ogʻzaki ijodining (folklorining) eng mashhur personajlaridan biri hisoblanadi. Uning gʻalati sarguzashtlari va latifalari asrlar davomida ogʻzaki anʼanalar orqali saqlanib kelgan va yod olingan[1]. Garchi Giufà haqidagi hikoyalar asosan Janubiy Italiya va Sitsiliya turmush tarzini aks ettirsa-da, uning xarakter xususiyatlari koʻplab Oʻrta yer dengizi madaniyatlari folkloridagi personajlar bilan oʻxshashdir.
| Giufà | |
|---|---|
| „Sitsiliya folklori“ obrazi | |
.jpg) Giufà oʻzining eshagi bilan tasvirlangan rasm | |
| Ilk bora koʻringan | XVI–XVII asrlar (ogʻzaki anʼanalar) |
| Muallif(lar) | Xalq ogʻzaki ijodi |
| Qaysi asarga asoslangan | Nasriddin Afandi (Juha) |
| Umumiy maʼlumotlar | |
| Toʻliq ismi | Giufà |
| Taxallusi | Giucà |
| Laqabi | Qishloq tentagi (lo sciocco del villaggio) |
| Irqi | Inson |
| Jinsi | Erkak |
| Kasbi | Qishloq yigiti |
| Dini | Xristianlik (Sitsiliya anʼanasi boʻyicha) |
| Kelib chiqishi | Sitsiliya, Italiya |
| Millati | Italyan (Sitsiliyalik) |
Kelib chiqishi va tarixi
Olimlarning fikricha, Giufà personaji asli turk xalq ogʻzaki ijodi qahramoni boʻlgan Nasriddin Afandining (Xoʻja Nasriddin) arab dunyosidagi varianti — Juha (arabcha: جحا) asosida shakllangan. Sitsiliya oroli islomiy hukmronlik ostida boʻlgan davrda arabcha „Juha“ haqidagi hikoyalar sitsiliyaliklar madaniyatiga singib ketgan, vaqt oʻtishi bilan mahalliy anʼanalarga moslashtirilgan va natijada butun Janubiy Italiya boʻylab tarqalgan[2].
Garchi Giufà koʻpincha „qishloq tentagi“ (village fool) sifatida taʼriflansa-da, uning xatti-harakatlari va soʻzlari koʻpincha axloqiy saboq berishga xizmat qiladi. Koʻp hollarda hikoya oxirida Giufàning oʻzi emas, balki uning ustidan kulgan yoki uning soddaligidan foydalanmoqchi boʻlgan atrofidagilarning munosabati hukm qilinadi.
Adabiyotdagi oʻrni
Giufà obrazi koʻplab mashhur yozuvchilar ijodida uchraydi. Xususan, Italo Kalvino oʻzining „Mavjud boʻlmagan ritsar“ (Il cavaliere inesistente) romanidagi ritsar Agilulfoning xizmatkori Gurdulu (Gurdulù) obraziga berilgan nomlardan biri sifatida Giufàni tilga oladi.
Shuningdek, taniqli yozuvchi Leonardo Shasha (Leonardo Sciascia) oʻzining „Dengiz sharob rangida“ (Il mare colore del vino) nomli hikoyalar toʻplamida Giufà haqida maxsus hikoya yozgan. Ushbu hikoyada Giufà ovga chiqadi va qizil rangli qushni otganman deb oʻylab, adashib kardinalni otib qoʻyadi. U jasadni onasiga pishirish uchun olib keladi, biroq onasi uni urishgach, jasadni quduqqa tashlaydi. Politsiya kardinalni qidirib kelganda va quduqdan hid kela boshlaganda, Giufà quduqqa tushishni taklif qiladi. Biroq, u chalkashib ketib, kardinalning jasadi oʻrniga oʻzi avvalroq quduqqa tashlagan qoʻchqorni (qoʻyni) arqonga bogʻlaydi va uni yuqoriga chiqaradi[3].
Giufà sitsiliyaliklar uchun soddalik, beguborlik va baʼzan kutilmagan zukkolik timsolidir. Uning sarguzashtlari nafaqat kulgi, balki jamiyatdagi illatlarni fosh qiluvchi oʻtkir satira hamdir. Bugungi kunda ham Giufà obrazi italyan kinosi va teatrida tez-tez ishlatilib kelinmoqda. Uning hikoyalari orqali Sitsiliyaning qadimiy urf-odatlari, ijtimoiy tabaqalanishi va xalqning oʻziga xos hazil-mutoyiba dunyosini tushunish mumkin.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Ashliman, D. L. Eat, My Clothes! Clothes Make the Man — folktales of Aarne-Thompson type 1558 selected and edited by D. L. Ashliman, 2009-10-13
- ↑ Juha, the Middle Eastʼs heroic everyman The Economist, 15 August 2017
- ↑ Sciascia, Leonardo. Il mare colore del vino. Milano: Adelphi Edizioni, 1996. p. 102. ISBN 88-459-1191-8