ҲЕСА Абабил (форсча: ابابیل‎‎) — Иран Аирcрафт Мануфаcтуринг Индустриал Cомпанй (ҲЕСА) томонидан ишлаб чиқарилган бир двигателли кўп мақсадли тактик учувчисиз учиш аппарати. Абабил иккита асосий турлари мавжуд: Абабил-2 ва Абабил-3. Уларнинг бир нечта вариантлари мавжуд. У узоқ масофали, паст технологияли дрон ҳисобланади[2].

ҲЕСА Абабил
Ҳизбуллоҳ Абабил-2 УАВ, кузатув юкига эга икки думли вариант, Млеэта, Ливанда намойиш этилади. Ушбу махсус дрон Мирсад-1 сифатида тасвирланган.
Рол Абабил-2: Таргет дроне/О'қ-дорилар/Назорат

Абабил-3: Учувчисиз кузатув ва разведка ҳаво аппарати ва Учувчисиз жанговар ҳаво аппарати (қуролли вариант)

Миллий келиб чиқиши Иран
Ишлаб чиқарувчи ҲЕСА Исфаҳан фаcторй
Дизайн гуруҳи Иран Аирcрафт Мануфаcтуринг Индустриал Cомпанй
Биринчи парвоз 1986[1]
Кириш баҳсли
Статус Фаол
Асосий фойдаланувчис Иран

Тажикистан
Судан
Сйриа
Ирақ

Ишлаб чиқарилган 1980дан-ҳозирги кунгача
Серия номер 370 (2006)[манба керак]

Абабил дастури Эрон-Ироқ уруши пайтида бошланган. 1990-йилларда ишлаб чиқилган Абабил-2 оддий кузатув қобилиятига эга ва ўқ-дори сифатида ишлатилиши мумкин, лекин асосан нишонга оид учувчисиз самолёт сифатида ишлатилади. 2000-йилларда тақдим этилган каттароқ ва кўпроқ функсияларга эга Абабил-3 разведка, кузатув ва назорат қилиш мақсадларида фойдаланиш учун мўлжалланган бўлиб, кузатув имкониятларини яхшилаган.  Умуман олганда, Абабил „арзон, содда ва фойдаланиш қулайлиги“ туфайли „жуда қулай ва тайёр тизим“ деб таърифланган[3].

Абабил-2 ва Абабил-3 Яқин Шарқ ва бошқа мамлакатлардаги ҳукуматлар ва ҳарбийлаштирилган кучларга кенг кўламда экспорт қилинган. Абабил 2006-йилги Ливан уруши, Ироқ уруши ва Судан, Сурия, Ироқ ва Ямандаги фуқаролар урушларида фойдаланилган. 

Ривожланиши

Абабилнинг дастлабки келиб чиқиш тарихи аниқ эмас. Жанеънинг хабар беришича, Абабил дастури Қодс Авиатион Индустриэс компаниясида 1986-йилда бошланган ва биринчи етказиб бериш 1993-йилда тўғри келади[4]. Эронлик ҳарбий эксперт Гален Райтнинг ёзишича, дастур 1980-йилларнинг ўрталарида Иран Элеcтрониcс Индустриэс компаниясида бошланган ва 1986-йилда Эрон-Ироқ урушида фойдаланиш мумкин бўлган шароитда оммавий ишлаб чиқариш бошланган. 

Дизайни

Абабил-Р нинг пневматик юк машинасидан ишга туширилиши.

Абабил силиндрсимон фюзеляжга, орқага суриш вертикал қанотига ва итарувчи двигателга эга[4]. У орқага ўрнатилган қанотли оддий икки қанотли итарувчи перванел билан ишлайди ва яхши тутиб туриш, барқарорлик ва маневр хусусиятлари учун олдинги канардга эга. Барча вариантларда 100 дан ортиқ диапазонга эга ва барча вариантлар бутунлай металл конструкция билан таъминланган[4].

Абабил нол узунликдаги ЖАТО платформасидан ёки Мерcедес Бенз 911 пневматик юк машинасидан ишга туширилиши мумкин[4]. Ракета учириш тизими кема палубасидан ишлатилиши мумкин ва портативлик учун йиғилиши ёки парчаланиши мумкин. Қайта тиклаш учун парашют 4 м/с тушиш тезлигини таъминлайди ёки скидларни учиш-қўниш йўлаги ёки майдонга одатий қўниш учун ишлатиш мумкин. Баъзи самолёт корпуслари қўниш мосламалари билан ҳам кўрилган. 

Вариантлари

Абабил бир қанча мукаммал бўлмаган ҳужжатлаштирилган вариантларда қурилган[а].

Абабил-1

Абабил-1 1980-йилларда ишлаб чиқарилганилк авлод дрони эди. Унинг техник хусусиятлари номаълум, маълум фотосуратлар йўқ ва у қачонлардир жанговар ҳаракатларда ишлатилганми ёки йўқми номаълум. У хизматдан чиққан деб ишонилади. 

Бир манбанинг ёзишича, Абабил-1 аслида Абабил-2 нинг прототипи ёки ишлаб чиқаришдан олдинги версияси бўлган. У 40кг портловчи моддаларга эга камикадзе дрон сифатида тасвирланган[5].

Абабил-2

Рассомнинг Абабил-2 ҳақидаги таассуротлари

Абабил-2 такомиллаштирилган парвозни бошқариш тизимига эга. Жайнънинг хабар беришича, Абабил-2 биринчи парвозини 1997-йилда амалга оширган. Гален Райт эса 1992-йилда ишлаб чиқаришга кирган. Иккала манба ҳам Абабил-2 1999-йилда оммага ошкор қилинганига рози бўлган[4]. Баъзи манбаларда Абабил-2 ҳам Абабил-ИИ деб номланади.

Мақсадли дрон

Энг кенг тарқалган Абабил-2 варианти ҳаво ҳужумидан мудофаа экипажларини тайёрлаш учун фойдаланиладиган мақсадли дрон вариантидир. Абабил вариантларининг номи номаълум, аммо Жайнънинг хабар беришича, бу вариант Абабил-Б деб аталади[4]. Абабил-Б миссиясининг фойдали юклари акустик масофа кўрсаткичлари, инфрақизил қурилмалар ва радар рефлекторларидир[4]. Бу вариант энг олдинги Абабил-2 вариантидир ва у 2001-йилдан фойдалана бошланган[6].

Назорат

Эрон Абабил-Б ЖАТО ишга туширгичда.

Абабил-2 кузатув вариантининг номи ҳам худди шундай ноаниқ, аммо Жанй’нинг хабарларига кўра, бу Абабил-С деб аталади.

Икки думли вариант

Абабил-2, шунингдек, эгизак думли вариантда мавжуд бўлиб, баъзи (лекин ҳаммаси эмас) манбаларда Абабил-Т деб номланади[4]. Бу вариант кузатув, мақсадли дрон ёки бир марталик зарба берувчи ўқ-дори юклари билан жиҳозланиши мумкин. У Ҳизбуллоҳ томонидан бошқариладиган „Мирсад-1“ УБА билан бир хил бўлиши мумкин[4] ва ҳусийлар хизматида „Қасеф-1“ деб ўзгартирилган бўлиши мумкин[7].

Абабил-CҲ

Абабил-CҲ нинг Абабил-Т каби иккита орқа думи бор, Абабил-Б каби мақсадли дрон сифатида ишлатилади[4]. У Абабил-Т дан бироз каттароқ[7].

Қасеф-1

Қасеф-1 ва Қасеф-2К ўқ-дорилар ортиладиган версиялари Абабил-2 самолёт корпусига асосланган ва 30 килограммли жанговар каллакка эга[8]. У фақат Яман ҳусийлари томонидан бошқарилган, улар асосан МИМ-104 Патриот ер-ҳаво ракеталарининг радар қисмларига ҳужум қилиш учун фойдаланганлар[7]. Қасеф-1 2016-йил охиридан бери фойдаланилмоқда ва баъзи мисоллар Яманга транзит пайтида аниқланган.[7] Бу портловчи заряд ёки жанговар каллак ўрнатилган Абабил-Т номини ўзгартирган ёки ўзгартирилган бўлиши мумкин[7].

Ҳусийлар Қасеф-1 самолётларини ўзлари ишлаб чиқарганини даъво қилмоқда, аммо бу даъво баҳсли ва у Эронда ишлаб чиқарилган деган шубҳа кенг тарқалган[7].

Эроннинг Абабил-3. Эътибор беринг, ўрта тана қаноти, эгизак думи ва горизонтал думи билан Абабил-3 бошқа Абабиллардан жуда фарқ қилади.

Абабил-3

Абабил-3 — бу Абабилнинг тўлиқ қайта ишланга версияси бўлиб, такомиллаштирилган ҳаво корпуси фақат кузатув учун ишлатилади. у яхши жиҳозларга эга ва ҳавода узоқроқ вақт давомида туриши мумкин. Баъзи манбаларда Абабил-3 ҳам Абабил-ИИИ деб аталган. Абабил-3 Жанубий Африканинг Денел Дйнамиcс Сеэкер ва хусусан, Сеэкер-2Д моделига асосланган деб тахмин қилинади. У Абабил-2 га қараганда кенгроқ экспорт қилинади ва 2008-йилга келиб ишлаб чиқарилаётгани маълум. 2006-йилда ишлаб чиқарилган ўзига хос моделларга эга[9][10].

Абабил-3 реал вақтда видео сақлаши мумкин.

Абабил-3 силиндрсимон корпусга эга бўлиб, қанотлари тепага ўрнатилган, корпуснинг охирида эса Ҳ шаклидаги эгизак диум жойлашган. Қанот дизайни тўртбурчак бўлиб, унинг ярмидан кейин қанот учлари томон торайиб боради. Абабил-3 қанотлари кенглиги тахминан 7 метр, Абабил-2да эса 3 метр[11]. Бу немис компанияси Лимбач Флугмоторен двигателидан фойдаланади[12], ёоки Лимбач Л550Э бўлиши ҳам мумкин[13]. Бошқа манбаларга кўра, Абабил-3 Л550 нинг Хитой ёки Эрон клонлари томонидан қувватланади[14]. Абабил-3 ичидаги бошқа алоҳида қисмлар ирландиялик мудофаа пудратчиларидан олинган[15].

Ямандаги ҳусийлардан сақлаб қолинган Қасеф-1да кўрилган Абабил-Тнинг шиша толали конструкцияси аниқ кўриниб турибди.

Ироқда ИШИД назорати остидаги ҳудудда уриб туширилган Абабил-3 самолётининг таҳлили, эҳтимол механик носозлик туфайли, Абабил-3 композит материаллардан қурилганини аниқлади[16]. Электр схемаси текис сиртли силиндрли каллакларга эга эди. Двигател Эрон ёки Хитойда ишлаб чиқарилганми ёки йўқ аниқ эмас. Умуман олганда, ишлаб чиқариш „жуда тежамкор“ эди ва Абабил-3 арзон нархларда ишлаб чиқилган[16]. Уриб туширилган Абабил-3 моделида ҳам бир қатор нуқсонлар бор бўлиб, улар ёмон ишлаб чиқариш ёки далада ишлов беришни кўрсатиши мумкин бўлган[16].

Абабил-3 самолётлари Бандар Аббос яқинидаги Миноб шаҳри ташқарисидаги ҳаво майдонида жойлашган[17]. Абабил-3 самолётлари Бандар Аббос халқаро аэропортида жойлашгани ҳам маълум[17]. Уни Абабил-3 РҚ-2 билан солиштириш мумкин бўлган версияси[17].

Абабил-3 нинг ҳаводаги максимал тезлиги 200 км/ҳ (120 мпҳ), унинг диапазони 100 км (62 ми) га тенг (қайтиш) ва у 5,000 м (16,000 фт) хизмат кўрсатиш чегарасига эга. Унинг учиш давомийлиги 4 соат. 2019-йил июл ойи ҳолатига кўра, 217 та Абабил-3 ишлаб чиқарилган. 

2014-йилда Эрон Абабил-3 учун тунги кўриш қобилиятини ишлаб чиққанини эълон қилди[18]. Аввалги Абабил вариантлари кундуз кунларида фойдаланишда энг самарали бўлган. 2020-йилдан бошлаб Эрон Абабил-3 дронининг қуролли версияларига эга[19].

Абабил-3 самолётлари Суриядаги фуқаролар урушида кенг қўлланган[20]. Режим тарафдори кучларнинг хилма-хиллиги улардан фойдаланишни ким бошқариши ёки назорат қилишини аниқлашни қийинлаштиради[20]. Абабил-3 2019-йил июл ойида Покистон ҳудудида қулаган ёки уриб туширилган. 

Операцион тарихи

Ливан

Ҳизбуллоҳ Абабил-2нинг вайроналари 2006-йил 7-августда учирилган.

Ҳизбуллоҳ 2002-йилда Абабил-2 дронларини (эгизак думли вариант) сотиб олди[21] ва уларни Мирсад-1 номи остида бошқарган. Исроил 2006-йилги Ливан урушидан олдин Ҳизбуллоҳ камида 12 Абабил олганини айтган[22]. Можаро пайтида учта Абабил учирилган.

Биринчи Абабил 2006-йил 7-августда Шимолий Исроил соҳилларида Исроил Ф-16 томонидан уриб туширилган. Иккинчи Абабил 13-август куни Ливан ҳудудида қулаган. Ҳизбуллоҳ томонидан жойлаштирилган учинчи Абабил Исроилнинг шимолий чегарасида яна Ф-16 томонидан уриб туширилди[22]. Ҳизбуллоҳ 2009-йилда бир нечта Абабил учувчисиз учоқларига эга деб баҳоланган[23], аммо бошқа ҳисоб-китобларга кўра 12 дан 24-30 гача бўлган. 2018-йилга келиб Ҳизбуллоҳ Мирсад-1 хизматидан чиққанини эълон қилди[24].

Ҳизбуллоҳ Ливаннинг Бекаа водийсида ҳам катта ҳаво йўлаги қурган. Ушу кой самолёт йўлагидан каттароқ, учиш-қўниш йўлагидан учириладиган Абабил-3 учувчисиз учоқларни қўллаб-қувватлаши мумкин деган тахминлар бор[25]. Ҳизбуллоҳнинг Абабил-3ни бошқариши аниқ маълум эмас.

Судан

Абабил-3 Судан билан хизматда. 2008-йилда Абабил-3 кузатув миссиясини бажараётганда ҳалокатга учраган ёки уриб туширилган[26].

2012-йил 13-март куни Жанубий Кордофаннинг Торожи яқинида яна бир суданлик Абабил жангда йўқолган[27]. Суданлик СПЛА-Н исёнчилари уни ердан отишма ёрдамида уриб туширганликларини айтишди, Судан ҳукумати эса бу механик носозлик туфайли бўлганини айтди[28]

Ироқ

Абабил-2 нинг пастки қисми.

2009-йил 16-март куни Ироқда фаолият юритаётган Американинг Ф-16 самолёти 2009-йил 25-февралда Ироқ ҳаво ҳудуди орқали „деярли бир соат 10 дақиқа“ парвоз қилган Эроннинг Абабил 3 учувчисиз самолётини уриб туширди[29]. Дрон Бағдоддан 60 миля шимоли-шарқда, Ироқ ҳудудидан 12 миля ичкарида, Дияла вилоятидаги Балад Руз шаҳри яқинида қулаган. Ироқ Мудофаа ва Ички ишлар вазирликлари расмийлари учувчисиз самолёт Эрон қуролларини мамлакатга ноқонуний олиб кириш йўлларини қидириб юрган бўлиши мумкинлигини тахмин қилишди[30]. Бироқ, Неw Ёрк Тимес, учувчисиз самолёт Ироқдаги эронлик диссидентларни, масалан, учувчисиз самолёт ҳалокатга учраган жойга яқин жойлашган Ашраф Кампидагиларни кузатаётганини тахмин қилди[31]. Ироқ мудофаа вазирлигининг ҳарбий операциялар бўлими бошлиғи Абдул Азиз Муҳаммад Жассимнинг таъкидлашича, дрон „10км Ироқ ичига киришда хато бўлган бўлиши мумкин“[32].

Яқинда Абабил-3 ПУАлари Ироқдаги фуқаролар урушида кенг қўлланди[20]. Улардан фойдаланиш 2014-йилнинг ёзида , Мосул қулаганидан кўп ўтмай, Рашид ҳаво базасидан бошланган[33].

Эрон

Эрон Абабил УБАларнинг асосий оператори ҳисобланади. Эрон асосан ҳаво ҳужумидан мудофаа экипажларини ўқитиш учун кўп сонли Абабил-2 БУАларини бошқаради ва кузатув учун Абабил-3 УБАлардан фойдаланади. 

Сурия

Абабил-3 ПУАлари 2012-йилдан бери Суриядаги фуқаролар урушида фойдаланилмоқда[34]. Улар жуда кўп ишлатилган ва урушда энг кўп қўлланиладиган БУАлардан бири[35]. Улар айниқса, Дамашқда кўп учрайди[36].

Ғазо

2014-йилнинг 14-декабрида ҲАМАС жангарилари ташкилот ташкил этилганининг 27 йиллигига бағишланган Ғазо секторидаги парад устидан учувчисиз ҳаво воситасида учиб ўтишди. Исроил манбалари самолёт Эронда ишлаб чиқарилган Абабил эканлигини аниқлади[37]. 2021-йилги можарода ҳам фойдаланилган[38].

Яман

Ямандан Қасеф-1 самолётининг бўлаклари.

Ҳусий исёнчилар Саудия ва Амирлик радар батареяларини нишонга олиш учун „Қассеф-1“ номи остида Абабил-Т ўқ-дорилари дронларини ишлатган. Ҳусийларга кўра, „Қассеф-2К“ номли дроннинг янги варианти ҳавода 20 метр баландликдан портлаш ва нишонга ёмғир парчалари каби тушиши учун мўлжалланган ва коалиция назорати остидаги Ямандаги Ал Анад ҳаво базаси 6 кишини ўлдириш учун ишлатилган[39]. Нажрон, Ар-Риёддан 840 км жануби-ғарбда Саудия-Яман чегарасида ҳам ҳусийларнинг учувчисиз учоқлари ҳужумларини олмоқда[40].

2019-йил 14-сентабрда Саудия Арабистонининг нефт инфратузилмасига ҳусийлар ҳужумидан сўнг, Саудия Арабистони ракеталар билан қуролланган Ф-15 қирувчи самолётларига МИМ-104 Патриот[41] каби қуруқликдаги баланд баландликдаги ракета тизимлари билан тўсқинлик қилиш қийин бўлган паст учувчи дронларни тутиб олишни топширди. Ўшандан бери бир нечта учувчисиз самолётлар уриб туширилди[42]. 2021-йил 7-март куни Саудия Арабистонининг бир нечта нефт иншоотларига ҳусийлар ҳужуми пайтида Саудиянинг Ф-15 самолётлари иссиқлик изловчи АИМ-9 Сидеwиндер ракеталари ёрдамида уриб туширилган бир нечта ҳужумчи дронларни уриб туширди. Видеода камида иккита Самад-3 УБА ва битта Қасеф-2К уриб туширилгани кўрсатилган[43][44]. 2021-йил 30-март куни Саудия Арабистони чегарачилари томонидан тайёрланган видеода Саудия Арабистони Ф-15 самолёти АИМ-120 АМРААМ қисқа масофадан ўққа тутилиши билан Ҳусилар Қуасеф-2К учувчисиз учувчисиз учоқни уриб туширганини кўрсатди[45].

Операторлар

Жорий давлат операторлари

  •  Иран[46]
    • Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг Аэрокосмик кучлари: Абабил-1, Абабил-2 ва Абабил-3 
    • Эрон Ислом Республикаси ҳаво кучлари: Абабил-3 
    • Эрон Ислом Республикаси армияси: Абабил-2 
  •  Ирақ: Абабил-3[47]
  •  Судан: Абабил-3,"Загил ИИИ-Б" деб ўзгартирилган[35]
  •  Сйриа
    • Сйриан Араб Армй: Абабил-3[46]
  •  Тажикистан Абабил-2, лицензия ишлаб чиқариш билан[48].

Нодавлат операторлар

Техник хусусиятлари (Абабил-2)

Абабил-2нинг ердан кўриниши.


Умумий характеристика

  • Экипаж: йўқ
  • Юк кўтариш ҳажми: 40 кг
  • Узунлиги: 2.88 м (9 фт 5 ин)
  • Қанотлари узунлиги: 3.25 м (10 фт 8 ин)
  • Баландлиги: 0.91 м (3 фт 0 ин)
  • Қанот ҳажми: 1.76 м2 (18.9 сқ фт)
  • Бўш ҳолатдаги вазни: 30 кг (66 лб) тахминан.
  • Максимал юк ортганда ўғрилиги: 83 кг (183 лб)
  • Ёқилғи ҳажми: 16 литр
  • Қуввати: 1 × WАЭ-342 икки силиндрли пистонли двигател, 19 кВт (25 от кучи)
  • Пропеллерс: 2 қанотли

Техник имкониятлари

  • Максимал тезлиги: 370 км/ҳ (230 мпҳ, 200 кн) текис парвозда
  • Крейсер тезлиги: 250-305 км/ҳ (155-190 мпҳ, 135-165 кн)
  • Жанг ҳоатдаги масофа: 120 км (75 ми, 65 нми)
  • Чидамлилик: 1 ¼ — 2 ҳр
  • Ишлаш баландлиги: 3,000 м (9,800 фт) ёки ундан баландроқ.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Аҳмад, Навеэд „Тҳе Адвент оф Дронес: Иран'с Wеапон оф Чоиcе“. Интернатионал Институте фор Ираниан Студиэс (Расанаҳ) (2-июн 2019-йил). 2025-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  2. ↑ Давис, Лйнн Э., Мичаэл Ж. МcНерней, Жамес С. Чоw, Тҳомас Ҳамилтон, Сараҳ Ҳартинг, анд Даниэл Бйман. „Армед анд Дангероус? УАВс анд У.С. Сеcуритй“. РАНД Cорпоратион (2014).
  3. ↑ Петерсон. „Аре Тҳесе Реаллй Ираниан Дронес?“. РадиоФреэЭуропе/РадиоЛибертй (17-август 2012-йил).
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 Жане'с Алл тҳе Wорлд'с Аирcрафт: Унманнед 2014–2015 Мартин Стреэтлй: . Лондон: ИҲС Жане'с, 2014 — 79–80-бет. ИСБН 978-0-7106-3096-4. 
  5. ↑ دور. „چهارمین قدرت پهپادی دنیا ؛ از سینما تا جهان نما“. موسسه پرنده های هدایت پذیر از دور. 2023-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  6. ↑ Интеравиа: Бусинесс & Течнологй, Иссуэс 649-659 (2001)
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 „'Камиказе' дронес усед бй Ҳоутҳи форcес то аттаcк Cоалитион миссиле дефенcе сйстемс“. Cонфлиcт Армамент Ресеарч (2017-йил март).
  8. ↑ Жеремй Бинниэ. „Емени ребелс дисплай УАВс“. ИҲС Жане'с (2-март 2017-йил). 2017-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ „Ис Иран'с Абабил 3 а Брибе фром а Соутҳ Африcан Телcо ? | УАС ВИСИОН“ (2-апрел 2020-йил).
  10. ↑ „Тҳе Натионал Интерест: Блог“.
  11. ↑ Ничолас Бланфорд. „Ҳизбуллаҳ аирстрип ревеалед“. ИҲС Жане'с Дефенcе Wеэклй (23-апрел 2015-йил). 2015-йил 18-июлда асл нусхадан архивланган.
  12. ↑ „Дер Генералбундесанwалт беим Бундесгеричцҳоф: Прессемиттеилунг“. www.генералбундесанwалт.де (20-феврал 2013-йил). 30-март 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-октабр 2022-йил.
  13. ↑ УС Стате Департмент. „УАЭ-Басед Интермедиарй Wоркинг то Супплй Ираниан Энтитй wитҳ Герман-Оригин Уав Энгинес“ (12-май 2008-йил). 2021-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  14. ↑ Пйруз. „Паҳпад АБ-3 УАВ поwерплант“.
  15. ↑ Wаде. „Парц маде бй Ириш мануфаcтурер фоунд ин Судан дроне - репорц“. ТҳеЖоурнал.иэ.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Пйруз. „Интел он Иран: Течниcал cомментарй он а cаптуред Ираниан УАВ“ (13-феврал 2017-йил).
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Дан Геттингер. „Дроне Аcтивитй ин Иран“. 12-август 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-декабр 2018-йил.
  18. ↑ Ираниан-маде Абабил-3 Сwаллоw-3 дроне ис ноw эқуиппед wитҳ нигҳт висион cапабилитй (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-07-12 санасида архивланган) — Армйреcогнитион.cом, 2 Жулй 2014
  19. ↑ „Жанес | Латест дефенcе анд сеcуритй неwс“.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Луcас Wинтер (2015-йил апрел). „Спеcиал Лоок: Cоунтер УАВ“. Оператионал Энвиронмент Wатч: Фореигн Неwс & Перспеcтивес оф тҳе Оператионал Энвиронмент. 5-жилд, № 4. Фореигн Милитарй Студиэс Оффиcе. 12-бет. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  21. ↑ Ронен Бергман. „Ҳезболлаҳ боостинг дроне унит“. Йнетнеwс (27-апрел 2012-йил).
  22. ↑ 22,0 22,1 Ламбетҳ, Бенжамин С.. „Аир оператионс ин Исраэл'с wар агаинст Ҳезболлаҳ: леарнинг фром Лебанон анд геттинг ит ригҳт ин Газа“. РАНД Cорпоратион. Қаралди: 14-август 2018-йил.
  23. ↑ „40тҳ Жпмг: Cоунтерсмугглинг Течниcал Дисcуссион (парт 2 оф 4)“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  24. ↑ „الإعلام الحربي المركزي-في ذكرى #نصر_تموز... قوة #المقاومة الجوية حاضرة في #مليتا“. cентрал-медиа.орг. 2022-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  25. ↑ Раwнслей. „Неw Аирстрип Cоулд Бе Ҳоме то Ҳезболлаҳ'с Дронес“. Wар ис Боринг (25-апрел 2015-йил).
  26. ↑ Дöрриэ. „Судан'с Дронес Аре Дроппинг Лике Флиэс“. Wар ис Боринг (5-май 2014-йил).
  27. ↑ САФ wеапонс доcументед ин Соутҳ Кордофан, ҲСБА Армс анд Аммунитион Траcинг Деск. Смалл Армс Сурвей, 2012-йил апрел — 3-бет. Қаралди: 2022-йил 24-октябр (2020-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  28. ↑ „Wарпланес: Ираниан УАВс Ин Африcа“ (18-март 2012-йил). Қаралди: 9-апрел 2012-йил.
  29. ↑ „Ираниан дроне 'шот доwн ин Ирақ'“. ББC Неwс (16-март 2009-йил). Қаралди: 16-март 2009-йил.
  30. ↑ Шадид, Антҳонй, „У.С. Доwнед Ираниан Дроне Овер Ирақ“, Тҳе Wашингтон Пост, п. 9.
  31. ↑ Нордланд, Род, анд Алисса Ж. Рубин, „У.С. Сайс Ит Шот Доwн Ан Ираниан Дроне Овер Ирақ“, Тҳе Неw Ёрк Тимес, Марч 17, 2009.
  32. ↑ „Ираниан дроне 'шот доwн ин Ирақ'“. ББC Неwс (16-март 2009-йил). Қаралди: 23-апрел 2010-йил.
  33. ↑ Мичаэл Р. Гордон анд Эриc Счмитт. „Иран Сеcретлй Сендинг Дронес анд Супплиэс Инто Ирақ, У.С. Оффиcиалс Сай“. Неw Ёрк Тимес (25-июн 2014-йил).
  34. ↑ Дан Геттингер, (Деcембер 2016) Дронес Оператинг ин Сйриа анд Ирақ.
  35. ↑ 35,0 35,1 Раwнслей. „А Бунч оф Ираниан Дронес Ҳаве Cрашед ин Ирақ“. Wар ис Боринг (14-феврал 2015-йил).
  36. ↑ Гален Wригҳт. „УАВс Овер Сйриа“. Опен Соурcе ИМИНТ (27-октабр 2014-йил). 2014-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган.
  37. ↑ Ариэ Эгози. „Исраэл сcрамблес фигҳтерс ас Ҳамас парадес Абабил УАВ“. ФлигҳтГлобал (2014-йил 15-декабр).
  38. ↑ „"Со гăнг" дàн вũ кҳí уй лực đốт нóнг чảо лửа Газа củа Исраэл - Ҳамас“.
  39. ↑ „Ҳоутҳи ребел дроне киллс северал ат Сауди cоалитион милитарй параде“. Франcе 24 (10-январ 2019-йил).
  40. ↑ „Емен'с Ҳоутҳи ребелс аттаcк Сауди'с Нажран аирпорт – агаин“.
  41. ↑ „Иран-баcкед Ҳоутҳис ин Емен рамп уп дроне, миссиле аттаcкс он Саудис“. НБC Неwс.
  42. ↑ Неwдиcк. „Емен'с Ҳоутҳи Ребелс Стрике Аирлинер Ин Неw Дроне Аттаcк Он Сауди Аирпорт“. Тҳе Дриве (10-феврал 2021-йил). 2021-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  43. ↑ „Миддле Эаст: Сауди Ф-15с шоот доwн Иран-баcкед Ҳоутҳи Дронес - Сеэ Латест“. 2021-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  44. ↑ „Cонтинуэд Ҳоутҳи Стрикес Тҳреатен Сауди Оил анд тҳе Глобал Эcономиc Реcоверй“.
  45. ↑ „Wатч а Сауди Ф-15 Фигҳтер Сwооп ин Лоw то Бласт а Ҳоутҳи Ребел Дроне Оут оф тҳе Скй“. 2021-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  46. ↑ 46,0 46,1 Интернатионал Институте фор Стратегиc Студиэс (ИИСС) (14-феврал 2018-йил). „Тҳе Милитарй Баланcе 2018“. Тҳе Милитарй Баланcе (инглизча). 118-жилд. Роутледге.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  47. ↑ Рантер. „Ҳард ландинг Аccидент Гҳодс Абабил 3-2-Р 139, 13 Оcт 2015“. авиатион-сафетй.нет.
  48. ↑ „Иран Опенс Милитарй Дроне Фаcторй ин Тажикистан - Политиcс неwс“ (инглизча). Тасним Неwс Агенcй. Қаралди: 17-май 2022-йил.
  49. ↑ Митзер. „Траcкинг Армс Трансферс Бй Тҳе УАЭ, Руссиа, Жордан Анд Эгйпт То Тҳе Либян Натионал Армй Синcе 2014“. Орйх Блог (23-март 2021-йил).
  1. ↑ А нумбер оф соурcес репорт а спуриоус "Абабил-5" десигнатион басед он а мисреадинг оф тҳе наме Абабил-С.
  2. ↑ Тҳе Абабил-2 cомпарес wитҳ тҳе Моҳажер-2; тҳе Абабил-3 cомпарес wитҳ тҳе Моҳажер-4.[cитатион неэдед]

Атрибут:

Ҳаволалар