Тожикистоннинг Ҳисор туманидаги Ҳафттеппа даҳаси билан адаштириб юборманг.

Ҳафттепа (шунингдек, Ҳафт Тепе, Ҳафт Тапе) – Эроннинг жануби-ғарбидаги Хузистон устони, қадимий Суза шаҳридан 15 километр жануби-ғарбда жойлашган археологик манзилгоҳ. Ушбу жой Эламнинг Кабнак шаҳри ўрнилигини англатиши мумкин бўлган қолдиқлари 1908-йилда топилган ва қазишмалар ҳанузгача олиб борилмоқда.

Ҳафттепа
Hafttepa is located in Iran
Hafttepa
Иран ҳудудида кўрсатилган
Муқобил номлар Кабнак
Манзилгоҳ Хузистон, Эрон
Координаталар 32°04′44″Н 48°19′35″Э / 32.07889°Н 48.32639°Э / 32.07889; 48.32639
Тури Сеттлемент
Тарих
Маданиятлар Элам
Макон қайдлари
Қазиш саналари 1908, 1965-1979, 2003-2013
Археологлар Жак де Морган, Иззат Негаҳбан, Беҳзод Мофидий
Вазият хароба ҳолатида

Тарихи

Кабнак шаҳри милоддан аввалги 15-асрда ҳукмронлик қилган Кидинуийлар сулоласининг сўнгги шоҳи Элам ҳукмдори Тепти-Аҳар даврида муҳим сиёсий марказ сифатида тилга олинган. У ҳам шаҳарда дафн этилган бўлиши мумкин. Ҳафттепадаги қабрдан топилган иккита муҳрдан маълум бўлган яна бир ҳукмдор Иншушинак-сарру-(рабу)-илани эди[1]. Тепти-Аҳар ўлимидан сўнг ҳокимият маркази эски пойтахт Сузага қайтди, шу билан бирга Кабнак қачондир ҳақиқий ҳокимиятга эга бўлганлиги ҳақида аниқ далиллар йўқ. Бу даврдаги нотинчликлар туфайли, Тепти-Аҳар Суза устидан назоратни йўқотганидан кейин Кабнак қурилиши зарур бўлган бўлиши мумкин, аммо бу назария ишончли далиллар билан тўлиқ тасдиқланмаган[2]. Бир неча асрлар ўтиб, Чоға Занбил ўрнида яна бир шаҳар қурилди.

Ҳафттепа музейидаги эламий дафн идиши

Ҳафттепада олиб борилган қазишмаларда Тепти-Аҳар томонидан асос солинган, Кирвашир (Кирмасир) худоси шарафига қурилган катта дафн мажмуаси аниқланган. Унда ғиштдан ясалган иккита йирик платформа, устахона майдони ва эҳтимол сарой бор эди. Катта тўртбурчаклар ҳовли остида подшоҳ ва унинг оиласи учун мўлжалланган ер ости дафн маросими мажмуаси ётарди[3]. Икки қабр, жумладан, подшоҳнинг қабри, гипсли оҳак билан пишган ғиштдан қурилган, овал гумбазли томга эга бўлган. Тепти-Аҳар қабрининг узунлиги 10 метр, эни 3,25 метр ва баландлиги 3,75 метрни ташкил этган[4]. Қабрдан скелет қолдиқлари топилган, аммо улар подшоҳлик оиласига тегишли эканлиги аниқ эмас[5] [6]. Бу жойдан топилган яна бир йирик иншоот, эҳтимол, зиккуратнинг пойдевори, шунингдек, ҳовлилар ва хоналар тўпламидир. Дафн маросими мажмуаси бронза плиталар ва девор расмлари билан безатилган[7]. Одатда „ванна тобутлари“ деб аталадиган теракота саркофагининг бир қанча намуналари топилган[8]. Шунингдек, бир қанча йирик тош стелалар топилган бўлиб, улардан бири замонавий бобил тилида ёзилган, дафн маросимлари ва бурчлари, шу жумладан худонинг араваси ва Тепти-Аҳар олдидаги қурбонликлар ҳақида батафсил маълумот берилган[9]. Бу ерда Тепти-Аҳар ҳукмронлигига оид маъмурий матнлар ҳам топилган[10].

Археологияси

Ҳафттепадаги қироллик мақбараси

Бу жой 1,5 км дан 800 метргача бўлган 14 тепаликдан иборат бўлиб, энг баланди 17 метр баландликда[11]. Ҳафттепа биринчи марта 1908йилда франсуз археологи Жак де Морган томонидан ўрганилган. Бу жой 1965-йилдан 1979-йилгача Теҳрон университети Археология институтининг эронлик археологи Иззат Негаҳбан бошчилигидаги гуруҳ томонидан қазилган[12][13][14]. Ўша пайтда ғайриоддий бўлган силиндрли муҳр билан муҳрланган юридик ҳужжат топилди:

„Суза шаҳрининг шоҳи Иšме-карāб, утукку жинни ва Суза шаҳрини ёмон кўрар эди, у ўз эшикларидан ташқарига чиқиб кетишига сабаб бўлганида, муҳрни берди ва кейин унга куч берди. У ёки судда унинг рақиби, агар улар келишувга яна бир бор эътироз билдирсалар, Напириšа ва Инšуšинакнинг кидиннуси ҳақида гап кетган Иšме-карāб унинг бошига қўйсин“[15].

Сопол дафн ҳайкали, Элам даврига оид. Тах. мил. авв. 1750-йил. Ҳафттепадан топилган

2003-йилдан бери қазишмалар немис-эроний археологлар гуруҳи, жумладан Майнс университети, Кил университети ва Беҳзод Мофидий бошчилигидаги Эрон Маданий мерос ташкилоти томонидан 2013-йилгача ўн мавсумда олиб борилди[16][17][18][19].

2006-йилги мавсумда бир қанча миххат ёзувли маъмурий лавҳалар топилди ва ҳозирда улар нашр этилган. Улар биринчи навбатда инвентардир[20]. Битта лавҳа Суза шоҳи Тепти-Аҳарнинг шоҳ муҳри билан муҳрланган ва йил номи „(маҳаллий) подшоҳ Кадаšман-дкур.гални қайтарган/қувиб чиқарган йил“ деб ёзилган. Бу кимга тегишли эканлиги ҳақидаги тахминлар касситлар ҳукмдори Кадашман-Энлил ИИ ёки Кадашман-Ҳарбе И дан тортиб ҳатто Касситлар сулоласига кирмаган маҳаллий касситлар ҳукмдоригача бўлган[21][22].

Ҳафттепадан топилган сопол буюмлар. Урмия буюмлари, тах. мил. авв. 1750-йил

Франсуз археологлари Сузада ишлаётганида, ишчилар ўзлари топган нарсаларни топширишди. Баъзилари, хусусан қуйидаги ёзувли ғишт Ҳафттепага тегишли деб ўйламайдилар:

„Суза шоҳи Тепти-аҳар ўзига ва ўзи иноятли бўлган чўриларига ҳамда ўзи учун ва у мурувват кўрсатган чўриларига шафоат қиладиган шафоатчи аёлларга ҳайкал ясади; у пишиқ ғиштдан бир уй қурди ва уни ҳожаси Инšуšинакка берди, Инšуšинак умри давомида унга илтифот кўрсацин. Кеч тушганда, уйнинг қўриқчиларидан тўрт аёл… Улар олтинни талашмасликлари учун биргаликда ҳаракат қилмасликлари керак; уларнинг кийимлари иплар билан боғланган бўлиши керак; улар кириб, ламассу- ва карибу-фигураларнинг оёқлари остида ухлашлари керак; улар керак…“[23]

Манбалар

  1. ↑ Мофиди-Насрабади, Беҳзад, "Тҳе Граве оф а пуҳу-теппу фром Ҳафт Таппеҳ." Аккадиcа 132.2, пп. 151-161, 2011
  2. ↑ Ван Де Миэрооп, Марc, "А Ҳисторй оф тҳе Анcиэнт Неар Эаст, cа. 3000-323 БC", Блаcкwелл Публишинг, 2007 ИСБН 1-4051-4911-6
  3. ↑ Cартер, Элизабетҳ, "Ландсcапес оф Деатҳ ин Сусиана Дуринг тҳе Ласт Ҳалф оф тҳе 2нд Милленниум Б.C.", Элам анд Персиа, эдитед бй Жавиэр Áлварез-Мон анд Марк Б. Гаррисон, Университй Парк, УСА: Пенн Стате Университй Пресс, пп. 45-58, 2011
  4. ↑ Негаҳбан, Э.О., "Арчитеcтуре оф Ҳафт Тепе", Актен дес ВИИ. Интернатионален Конгрессес фüр Иранисче Кунст унд Арчеологиэ, Арчаологисче Миттеилунген аус Иран 6, пп. 9-28, 1979
  5. ↑ Cларе Гофф, эт ал., "Сурвей оф Эхcаватионс ин Иран, 1967-8", Иран, вол. 7, пп. 169–93, 1969
  6. ↑ [1]Фарназ Кҳатиби Жафари, "Ҳуман ремаинс фром Ҳафт Тепе, Иран, 2012-2013", Биоарчаэологй оф тҳе Неар Эаст, вол. 12, пп. 55-60, 2018, ИССН 1899-962Х
  7. ↑ Алварез-Мон, Жавиэр, "Аспеcц оф эламите wалл паинтинг: неw эвиденcе фром Кабнак (Ҳафт Таппеҳ)", Ираниcа антиқуа 40, пп. 149-64, 2005
  8. ↑ Лафлı, Эргüн, анд Мауризио Буора, "Терраcотта сарcопҳаги фром тҳе эастерн Медитерранеан", Медитерранеан Арчаэологй, вол. 34/35, пп. 83–116, 2021
  9. ↑ C. Л. Гофф, эт ал., "Сурвей оф Эхcаватионс ин Иран дуринг 1965-66", Иран, вол. 5, пп. 133–49, 1967
  10. ↑ П. Ҳерреро, "Таблеттес административес де Ҳафт Тéпé", Cаҳиэрс де ла Дéлéгатион арчéологиқуэ франcаисе эн Иран, вол. 6, пп. 93–116, 1976
  11. ↑ Эзат О. Негаҳбан, Ҳафт Тепе Роунделс: Ан Эхампле оф Миддле Эламите Арт, Америcан Жоурнал оф Арчаэологй, вол. 88, но. 1, пп. 3-10, 1984
  12. ↑ Аббас Ализадеҳ, "Ревиэw оф 'Негаҳбаран, Эзат О., Эхcаватионс ат Ҳафт Тепе, Иран'", Жоурнал оф Неар Эастерн Студиэс, 54(4), пп. 293-296, 1995
  13. ↑ Негаҳбан, Э.1991Эхcаватионс ат Ҳафт Тепе. Университй Мусеум Монограпҳс 70. Пҳиладелпҳиа: Университй Мусеум, Университй оф Пеннсйлваниа
  14. ↑ Негаҳбаран, Эзат О. 1994 Тҳе Артист’с Wоркшоп оф Ҳафт Тепе. Пп. 31–41 ин Cинқуанте-деух рефлехионс сур ле проче-ориэнт анcиэн. Оффертес эн ҳоммаге à Лéон Де Меер,эд. Ҳ. Гасче, М. Тан-рет, C. Жанссен & А. Деграэве. Месопотамиан Ҳисторй анд Энвиронмент, Оccасионал Публиcатионс ИИ. Гентҳ: Университй оф Гентҳ
  15. ↑ Катриэн Де Граэф., "Тҳе Сеал оф ан Оффиcиал ор ан Оффиcиал Сеал? Тҳе Усе оф Cоурт Сеалс ин Олд Бабйлониан Суса анд Ҳафт Тепе", Жоурнал оф тҳе Америcан Ориэнтал Соcиэтй, вол. 138, но. 1, пп. 121–42, 2018
  16. ↑ Б. Мофиди-Насрабади, Арчäологисче Унтерсучунген ин Ҳафт Тапе (Иран), Арчäологисче Миттеилунген аус Иран унд Туран, вол. 35-36, пп. 225-239, 2003-04
  17. ↑ Беҳзад Мофиди-Насрабади, Ворберичт дер арчäологисчен Аусграбунген дер Кампагнен 2005-2007 ин Ҳафт Таппеҳ (Иран), Верлаг, 2010, ИСБН 978-3-89688-418-3
  18. ↑ Мофиди-Насрабади, Б, Ворберичт дер арчäологисчен Унтерсучунген ин ден Кампагнен 2008, 2009 унд 2010 ин Ҳафт Таппеҳ (Иран), Эламиcа, вол. 2, пп. 55-159, 2012
  19. ↑ Мофиди-Насрабади, Б, Ворберичт дер арчäологисчен Унтерсучунген ин ден Кампагнен 2012-2013 ин Ҳафт Таппеҳ (Иран), Эламиcа, вол. 4, пп. 67-167, 2014
  20. ↑ Пречел, Д., Диэ Тонтафелн аус Ҳафт Таппеҳ 2005-2007, ин: Б. Мофиди-Насрабади, Ворберичт дер арчäологисчен Аусграбунген дер Кампагнен 2005-2007 ин Ҳафт Таппеҳ (Иран), Мüнстер, пп. 51-57, 2010
  21. ↑ Роаф, Мичаэл. "Кассите анд Эламите Кингс", Волуме 1 Кардуниаš. Бабйлониа ундер тҳе Касситес 1, эдитед бй Алеха Бартелмус анд Катжа Стернитзке, Берлин, Бостон: Де Груйтер, пп. 166-195, 2017
  22. ↑ Cоле, С. W., & Де Меер, Л., "Тепти-аҳар, Кинг оф Суса, анд Кадаšман-дКУР.ГАЛ", Аккадиcа, 112, пп. 44-45, 1999
  23. ↑ Э. Реинер, "Инсcриптион фром а Роял Эламите Томб", Арчив фüр Ориэнтфорсчунг, вол. 24, пп. 87–102, 1973

Адабиётлар

  • Амиэт, Пиэрре, "Обсерватионс сур лес сcеаух де ҳафт-тепе (Кабнак)", Ревуэ д’Ассйриологиэ эт д’арчéологиэ Ориэнтале, вол. 90, но. 2, пп. 135–43, 1996
  • Áлварез-Мон, Жавиэр, анд Ясмина Wиcкс, "Эламите wар чариоц анд милитарй эқуипмент ат анcиэнт Кабнак (cа. 1400 БCЕ)", Жоурнал оф Cунеиформ Студиэс 73.1, пп. 121-134, 2021
  • [2]Беcкман, Г., "А страй таблет фром Ҳафт Тéпé", ИрАнт 26, пп. 81–83, 1991
  • Данешманд, Парса, "Ан Эхтиспиcй Техт фром Ҳафт-Таппе", Жоурнал оф Cунеиформ Студиэс, вол. 56, пп. 13–17, 2004
  • Гласснер, Ж. Ж., "Лес техтес де Ҳафт Тéпé, ла Сусиане эт л’Éлам ау ИИ миллéнаире", пп. 109–126 ин Месопотамиэ эт Элам,эд. Л. Де Меер & Ҳ. Гасче. Месопотамиан Ҳисторй анд Энвиронмент, Оccасионал Публиcатионс И. Гентҳ: Университй оф Гентҳ, 1991
  • П. Ҳерреро анд Ж. Ж Гласснер, "Ҳафт-Тéпé: Чоих де техтес И", Ираниcа Антиқуа, вол. 25, пп. 1–45, 1990
  • П. Ҳерреро анд Ж. Ж Гласснер, "Ҳафт-Тéпé: Чоих де техтес ИИ", Ираниcа Антиқуа, вол. 26, пп. 39–80, 1991
  • П. Ҳерреро анд Ж. Ж Гласснер, "Ҳафт-Тéпé: Чоих де техтес ИИИ", Ираниcа Антиқуа, вол. 28, пп. 97–135, 1993
  • П. Ҳерреро анд Ж. Ж Гласснер, "Ҳафт-Тéпé: Чоих де техтес ИВ", Ираниcа Антиқуа, вол. 31, пп. 51–82, 1996
  • Мофиди-Насрабади, Беҳзад, "Эргебниссе дер C14-Датиэрунг дер Пробен аус Ҳафт Таппеҳ", Эламиcа 5, пп. 7-36, 2015
  • Мофиди-Насрабади, Беҳзад, "Соме чронологиcал аспеcц оф тҳе буилдинг струcтурес ат Ҳафт Таппеҳ", Суса анд Элам. Арчаэологиcал, Пҳилологиcал, Ҳисториcал анд Геограпҳиcал Перспеcтивес. Брилл, пп. 161-172, 2013
  • Иззат Аллāҳ Нигāҳбāн, "Эхcаватионс ат Ҳафт Тепе", Иран, Университй оф Пеннсйлваниа Мусеум оф Арчаэологй, 1991, ИСБН 0-934718-89-Х
  • Оудбаши, Омид, анд С. Моҳаммадамин Эмами, "А Ноте он тҳе Cорросион Морпҳологй оф Соме Миддле Эламите Cоппер Аллой Артефаcц фром Ҳафт Таппеҳ, Соутҳ-Wест Иран", Студиэс ин Cонсерватион, вол. 55, но. 1, пп. 20–25, 2010
  • Рафиэи-Алави, Бабак, Фаранак Баҳрололоуми, анд Сабине Клеин, "Тҳреэ Wомен фром Элам: А Ревисион оф тҳе Ҳафт Таппеҳ Метал Плақуэ", Буллетин оф тҳе Америcан Соcиэтй оф Оверсеас Ресеарч 387.1, пп. 171-180, 2022
  • Тамм, Алехандр, "Пиэ Cруст раттлес оф тҳе Анcиэнт Неар Эаст wитҳ а фоcус он тҳе финд фром Ҳафт Таппеҳ (Иран)", Эламиcа 3, пп. 133-170, 2013
  • Мофиди Насрабади, Б, "Чронологиcал ордер оф тҳе Эламите поттерй фром Ҳафт Таппеҳ", Эламиcа 6, пп. 97-118, 2016

Ҳаволалар