Immunoglobulin M sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:IgM_scheme.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/IgM_scheme.svg/220px-IgM_scheme.svg.png|thumb| Inson immunoglobulini M ning molekulyar koʻrinishiː

Havorang-10 H zanjiriː
Sariq-10 L zanjiriː
Koʻk-1 J zanjiri]]
'''Immunoglobulinlar M (IgM)''' — [[Antitelolar|antitellar]] sinfi boʻlib IgM [[Molekula|molekulalari]] eng ogʻir (molekulyar ogʻirligi 990 [[Massaning atom birligi|kDa]])<ref> Kabat E. A. THE MOLECULAR WEIGHT OF ANTIBODIES. (angl.) // The Journal Of Experimental Medicine. — 1939. — 1 January (vol. 69, no. 1). — P. 103—118. — doi:10.1084/jem.69.1.103. — PMID 19870830. [ispravit]</ref> va eng murakkab tashkil etilgan immunoglobulinlar hisoblanadi. Erkin IgM molekulasi pentamer boʻlib, uning har bir monomeri ikkita ogʻir zanjir (m-zanjir) va k- yoki l-tipdagi ikkita engil zanjirdan tuzilgan. Monomerlar disulfid koʻpriklar va J-zanjirlar{{Sfn|Галактионов|2004}} orqali pentamer bilan bogʻlangan. [[Antigenlar|Antigen]] organizmga birinchi marta kirganda, barcha antitelalardan birinchi boʻlib IgM [[Antitelolar|immunoglobulinlari]] hosil boʻladi<ref>
{{Книга|год=2004|часть=Immunoglobulin M|заглавие=The American Heritage Dictionary of the English Language|издательство={{Нп3|Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin Company|en|Houghton Mifflin Harcourt}}|izdanie=Fourth|isbn=978-0618082308}}</ref><ref name="AlbertsJohnson2002">
{{Книга|часть=Chapter 24|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26884/#_A4455_|заглавие=Molecular Biology of the Cell|издание=4th|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-0-8153-3288-6|автор=Alberts, B.; Johnson, A.; Lewis, J.; Walter, P.; Raff, M.; Roberts, K.|год=2002}}</ref>. Bundan tashqari, ular birinchi boʻlib ontogenez va [[Ontogenez|filogenezda]] paydo [[Filogenez|boʻladi]]. Odamlarda va boshqa [[Sut emizuvchilar|sutemizuvchilarda]] IgM [[Taloq|taloqda]] joylashgan plazma hujayralari tomonidan sintezlanadi<ref>{{Книга|часть=Chapter 62|заглавие=Bailey & Love's Short Practice of Surgery|издание=25th|страницы=1102|издательство=[[CRC Press]]|isbn=9780340939321|год=2008|автор=Williams, N.; O'Connell, P. R.}}</ref><ref> Williams, N.; OʻConnell, P. R. Chapter 62 // Bailey & Loveʼs Short Practice of Surgery (angl.). — 25th. — CRC Press, 2008. — P. 1102. — ISBN 9780340939321.</ref>. IgM [[Bakteriyalar|antibakterial]] [[Immunitet|immunitetda]] va bir qator [[Autoimmun kasalliklar|autoimmun kasalliklarda]] eng faoldir hisoblanadi{{Sfn|Галактионов|2004}}.

== Oʻrganish tarixi ==
IgM immunoglobulinlarini oʻrganish 1937-yilda nashr etilgan xabarda pnevmokokk polisaxaridlari bilan [[Immunlash|giperimmunizatsiya]] qilingan otlarning [[Qon|qonida]], anʼanaviy [[Quyon (hayvon)|quyon]] [[Immunoglobulin G|immunoglobulinlari IgG]] massasidan sezilarli darajada oshib ketgan antitelalar haqidagi maqolaga bogʻliq<ref> Heidelberger M., Pedersen K. O. THE MOLECULAR WEIGHT OF ANTIBODIES. (angl.) // The Journal Of Experimental Medicine. — 1937. — 28 February (vol. 65, no. 3). — P. 393—414. — doi:10.1084/jem.65.3.393. — PMID 19870608. [ispravit]</ref>. Katta oʻlchamlari tufayli yangi antitelalar dastlab „y-makroglobulinlar“ deb nomlangan va yangi antitela sinfining keyingi nomi — IgM ham ''makro'' -prefiks bilan bogʻliq. Odatda, IgM [[Populyatsiya|populyatsiyalari]] juda xilma-xildir, chunki ular turli xil [[Infeksiya|yuqumli]] agentlarga qaratilib; bu ularning tuzilishini oʻrganishga katta toʻsqinlik qiladi. Keyinchalik, bir xil IgM antitelalarining manbalari topildi. Maʼlum boʻlishicha, baʼzi hollarda miyelom koʻp [[Hujayra|hujayralari]] bir xil IgM ishlab chiqaradi<ref>https://dx.doi.org/10.1111/j.0954-6820.1944.tb03955.x</ref>. 1960-yillarda immunoglobulinning rivojlanishini ragʻbatlantirish usullari ishlab chiqildi  [[Sichqonsimonlar|sichqonlarda]] oʻsmalar (plazmasitoma) ishlab chiqaradi. U koʻplab sinflar, jumladan IgM antitelalarining bir xil populyatsiyalarini olish imkonini berdi<ref> Potter M. The early history of plasma cell tumors in mice, 1954-1976. (angl.) // Advances In Cancer Research. — 2007. — Vol. 98. — P. 17—51. — doi:10.1016/S0065-230X(06)98002-6. — PMID 17433907. [ispravit]</ref>.

== Tuzilishi ==
[[File:Schematic model of IgM.jpg|thumb|230px|right|Shakl 1. IgM ning sxematik modeli
A) oʻzgaruvchan (VH, VL) va doimiy mintaqaga (Cµ1, Cµ2, Cµ3, Cµ4tp; CL) ega boʻlgan µL geterodimer, baʼzan yarimmer deb ataladi. m zanjirlar orasidagi disulfid bogʻlanishda vositachilik qiluvchi sisteinlar qizil oʻq uchlari sifatida koʻrsatilgan, shuning uchun sistein disulfid bogʻi qizil qoʻshaloq oʻq (qizil olmos) shaklida koʻrinadi.[iqtibos keltirish kerak].
B) IgM „monomer“ (µL)2. Cµ2 domenlari orasidagi disulfid aloqalari qizil qoʻshaloq oʻq bilan ifodalanadi.
C, D) Turli vaqtlarda turli jarayonlarda paydo boʻlgan J-zanjirli IgM pentamerining ikkita modeli. (B) da boʻlgani kabi, Cµ2 domenlari orasidagi disulfid bogʻlanish va Cµ4tp domenlari orasidagi disulfid bogʻlanish qizil qoʻshaloq oʻq bilan ifodalanadi; Cµ3 disulfid aloqalari (aniqlik uchun) uzun ikki boshli oʻqlar bilan ifodalanadi. Bogʻlanish, yaʼni µ zanjirlarning zanjirlararo disulfid bogʻlanishi elektr bogʻlanish kabi belgilanadi. (C) da Cµ3 disulfid bogʻlari Cµ4tp disulfid bogʻlari bilan parallel ravishda µ zanjirlarga qoʻshiladi va bu disulfid bogʻlar µ zanjirlarini Cµ2 disulfid bogʻlari bilan ketma-ket birlashtiradi. (D) da Cµ2 va Cµ4tp disulfid aloqalari µ zanjirlarni parallel ravishda birlashtiradi va ikkala tur ham Cµ3 disulfid aloqalari bilan µ zanjirlarni ketma-ket birlashtiradi.<ref>{{veb manbasi |last1=Birgitta Heyman Marc |first1=J.Shulman |title=Structure, Function, and Production of Immunoglobulin M (IgM) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123742797050013?via%3Dihub |website=www.sciencedirect.com |publisher=Science Direct Journals & Books |accessdate=23-avgust 2022-yil |date=2016}}</ref>]]
IgM molekulasi radial tarzda joylashgan, Fc boʻlaklari kompleks markaziga yoʻnaltirilgan, F ab-boʻlaklari esa tashqariga qaragan beshta monomer kichik boʻlinmalardan tuzilgan. Har bir monomerda ogʻir zanjir (μ-zanjir) 576 ga yaqin [[Aminokislotalar|aminokislota]] qoldiqlarini . U taxminan 110 a. 110 a. uzunlikdagi oʻzgaruvchan domenni (VH-domeni) oʻz ichiga oladi va toʻrtta doimiy domenlar (C-domenlari), mos ravishda C<sub>μ</sub>1, C<sub>μ</sub>2, C<sub>μ</sub>3 va C<sub>μ</sub>4 bilan belgilanadi, lekin mentes hududiga ega emas. Funksional jihatdan u qisman C<sub>μ</sub>2 domeni bilan almashtiriladi, u [[Oqsilning birlamchi strukturasi|birlamchi strukturada]] [[Prolin|prolin qoldiqlarini]] oʻz ichiga oladi. Ushbu domen mos ravishda [[Immunoglobulin A|G]] va [[Immunoglobulin A|A]] immunoglobulinlarining γ — va α-zanjirlarining menteşe mintaqasining evolyutsion kashshofi boʻlgan degan taxmin mavjud. Har bir C-domeni taxminan 110 a dan iborat. va taxminan 20 a. 20 a uzunlikdagi quyruq qismiga ega. Rentgen nurlari diffraktsiyasi tahliliga koʻra, C<sub>μ</sub>2 domenidagi prolin qoldiqlari F{{sub|ab}} fragmentiga antigen taqdim etuvchi yoki bakterial hujayra yuzasida antigenik determinantlarni aniqlash uchun zarur boʻlgan moslashuvchanlikni belgilab beradi. Har bir μ-zanjir [[asparagin]] qoldiqlariga biriktirilgan beshta oligosaxarid bilan bogʻlangan: biri C<sub>μ</sub>1 domeniga, uchtasi C<sub>μ</sub>3 domeniga va bittasi zanjirning dumiga{{Sfn|Галактионов|2004}} „tikilgan“<ref>{{kitob manbasi |last1=Галактионов В. Г |title=Иммунология. |publisher=«Академия» |location=Москва |isbn=5-7695-1260-1. |page=528 |edition=2004 |accessdate=23-avgust 2022-yil}}</ref>. Yengil zanjirlar esa λ — yoki kombinaturi bilan ifodalanadi, taxminan 220 a ni oʻz ichiga oladi va VL oʻzgaruvchan domenini oʻz ichiga oladi (taxminan 110 a. 110 a.) va CL doimiy domeni (taxminan 110 a. 110 a.)<ref> Monica T. J., Williams S. B., Goochee C. F., Maiorella B. L. Characterization of the glycosylation of a human IgM produced by a human-mouse hybridoma. (angl.) // Glycobiology. — 1995. — March (vol. 5, no. 2). — P. 175—185. — doi:10.1093/glycob/5.2.175. — PMID 7780192. [ispravit]</ref>.

== Bogʻlanishi ==
Monomerlar [[disulfid ko'prigi]] va J-zanjiri orqali pentamer hosil qilish uchun bogʻlanadi, ular bilan har bir pentamer monomerning [[C-terminal]] hududida joylashgan sistein qoldigʻi bilan oʻzaro taʼsir qiladi. J-zanjiri uzunligi taxminan 137 Da boʻlgan kichik, kislotali oqsillardir. IgM faqat pentamer shaklida mavjud boʻlganda J-zanjiri ikki m zanjirni disulfid bog‘lari orqali bog‘laydi. IgM ning monomerik shakli maʼlum, u B-limfotsitlar yuzasida joylashgan va antigenni aniqlovchi [[Retseptorlar|retseptor]] sifatida ishlaydi. Shuningdek, qon plazmasining bir qismi boʻlgan erkin IgM pentamer shaklida mavjud boʻlib, membrana monomerlari pentamerni tashkil etuvchi monomerlardan aminokislotalar zanjirining quyuq qismidagi aminokislotalar qoldiqlari soni bilan farqlanadi.<ref>{{kitob manbasi |last1=Галактионов, В. Г . |title=Иммунология |publisher=«Академия» |location=Москва |isbn=5-7695-1260-1. |pages=66—67. |edition=2004 |accessdate=23-avgust 2022-yil}}</ref><ref> Frutiger S., Hughes G. J., Paquet N., Lüthy R., Jaton J. C. Disulfide bond assignment in human J chain and its covalent pairing with immunoglobulin M. (angl.) // Biochemistry. — 1992. — 22 December (vol. 31, no. 50). — P. 12643—12647. — doi:10.1021/bi00165a014. — PMID 1472500. [ispravit]</ref>

== Uchrashi ==
[[File:Some alternative ways of linking µ chains.jpg|thumb|250px|left|2-rasm. µ zanjirlarni ulashning baʼzi muqobil usullari
A, B) Bu raqamlar geksamerik IgMda μ zanjirlararo disulfid bogʻlanishning koʻp mumkin boʻlgan ikkita modelini tasvirlaydi. 1-rasmda boʻlgani kabi, Cµ2 disulfid bogʻlari va Cµ4tp disulfid bogʻlari qizil qoʻshaloq oʻq bilan, Cµ3 disulfid aloqalari esa uzun ikki boshli strelkalar bilan ifodalanadi. Ikkala A va B modellarida disulfid bogʻlanishning har bir turi (Cµ2-Cµ2; Cµ3-Cµ3; Cµ4tp-Cµ4tp) µ zanjirlarini boshqalarining har biri bilan ketma-ket birlashtiradi.
C) Pentamerik IgM ning ushbu koʻrinishi J-zanjiri Cµ3 disulfid bogʻlari orqali bogʻlanmagan µ zanjirlar bilan qanday bogʻlanishi mumkinligini koʻrsatadi.]]
Pentamer odamlar va sichqonlarda IgM ning asosiy shakli boʻlsa-da, tirnoqli qurbaqalar [[(''Xenopus'' sp.)]] IgM asosan geksamerik shaklda<ref> Parkhouse R. M., Askonas B. A., Dourmashkin R. R. Electron microscopic studies of mouse immunoglobulin M; structure and reconstitution following reduction. (angl.) // Immunology. — 1970. — April (vol. 18, no. 4). — P. 575—584. — PMID 5421036. [ispravit]</ref><ref>Schwager J., Hadji-Azimi I. Mitogen-induced B-cell differentiation in Xenopus laevis. (angl.) // Differentiation; Research In Biological Diversity. — 1984. — Vol. 27, no. 3. — P. 182—188. — doi:10.1111/j.1432-0436.1984.tb01426.x. — PMID 6334001. [ispravit]</ref>, [[teleost baliqlar]]ida — tetramerik oqsil shaklda mavjud boʻladi. IgM ning pentamer shakli boʻyicha ham togʻay [[Togʻayli baliqlar|baliqlarda]] (masalan, [[akulalar]])<ref> Fillatreau S., Six A., Magadan S., Castro R., Sunyer J. O., Boudinot P. The astonishing diversity of Ig classes and B cell repertoires in teleost fish. (angl.) // Frontiers In Immunology. — 2013. — Vol. 4. — P. 28—28. — doi:10.3389/fimmu.2013.00028. — PMID 23408183. [ispravit]</ref><ref>Getahun A., Lundqvist M., Middleton D., Warr G., Pilström L. Influence of the mu-chain C-terminal sequence on polymerization of immunoglobulin M. (angl.) // Immunology. — 1999. — July (vol. 97, no. 3). — P. 408—413. — doi:10.1046/j.1365-2567.1999.00797.x. — PMID 10447761. [ispravit]</ref> ustunlik qiladi. Inson va sichqon IgM ning pentamerning asosiy shaklida uchrashi sababi aniq emas, chunki nazariy jihatdan barqaror geksamer ham hosil qilishi mumkin. Sichqonlar ustida olib borilgan tajribalar shuni koʻrsatdiki, ular μ-zanjirlarning J zanjiri<ref> Cattaneo A., Neuberger M. S. Polymeric immunoglobulin M is secreted by transfectants of non-lymphoid cells in the absence of immunoglobulin J chain. (angl.) // The EMBO Journal. — 1987. — September (vol. 6, no. 9). — P. 2753—2758. — PMID 3119328. [ispravit]</ref> bilan oʻzaro taʼsiri imkonsiz boʻlsa (agar u ifodalanmagan boʻlsa yoki μ-da sistein qoldiqlari boʻlmasa, ular IgM ning geksamerik shaklini yaratishi mumkin. J-zanjirga bogʻlash uchun zarur boʻlgan zanjirlar)<ref> Davis A. C., Roux K. H., Shulman M. J. On the structure of polymeric IgM. (angl.) // European Journal Of Immunology. — 1988. — July (vol. 18, no. 7). — P. 1001—1008. — doi:10.1002/eji.1830180705. — PMID 3136022. [ispravit]</ref><ref> Davis A. C., Roux K. H., Pursey J., Shulman M. J. Intermolecular disulfide bonding in IgM: effects of replacing cysteine residues in the mu heavy chain. (angl.) // The EMBO Journal. — 1989. — September (vol. 8, no. 9). — P. 2519—2526. — PMID 2511005 [ispravit]</ref>. Shunday qilib, sichqonlarda geksamerlar J-zanjirlari ishtirokida hech qachon hosil boʻlmaydi va pentamer shakli J-zanjir borligida ham, uning yoʻqligida ham mavjud boʻlishi mumkin.<ref>Collins C., Tsui F. W., Shulman M. J. Differential activation of human and guinea pig complement by pentameric and hexameric IgM. (angl.) // European Journal Of Immunology. — 2002. — June (vol. 32, no. 6). — P. 1802—1810. — doi:10.1002/1521-4141(200206)32:6<1802::AID-IMMU1802>3.0.CO;2-C. — PMID 12115664. [ispravit]</ref>.

Rentgen nurlarining difraksion tahlili va [[Yadro spektroskopiyasi|NMR spektroskopiyasi]] kabi turli usullardan foydalanib, ''Escherichia coli'' hujayralarida alohida ifodalangan C<sub>μ</sub>1—C<sub>μ</sub>4 domenlarining tuzilishi oʻrnatildi. Boshqa immunoglobulinlar singari kabi, IgM m-zanjirida domenlararo disulfid bogʻlari bilan bogʻlangan 7 ta bir-biriga oʻxshash beta-varaqlari mavjud. IgM doimiy hududi shakli boʻyicha qalpoqli qoʻziqoringa oʻxshaydi, unda C<sub>μ</sub>2—C<sub>μ</sub>3 domenlari „qopqoq“ ni,C<sub>μ</sub>4 domeni esa oʻziga xos „oyoq“ ni tashkil qiladi<ref> Müller R., Gräwert M. A., Kern T., Madl T., Peschek J., Sattler M., Groll M., Buchner J. High-resolution structures of the IgM Fc domains reveal principles of its hexamer formation. (angl.) // Proceedings Of The National Academy Of Sciences Of The United States Of America. — 2013. — 18 June (vol. 110, no. 25). — P. 10183—10188. — doi:10.1073/pnas.1300547110. — PMID 23733956. [ispravit]</ref>.

== Funksiyalari ==
IgM inson homilasida (taxminan 20-haftada) sintezlana boshlagan birinchi immunoglobulinlardir. IgM immunoglobulinlari komplement tizimining C1 komponenti bilan oʻzaro taʼsir qilishi va komplement tizimining klassik yoʻlini faollashtirishi mumkin, natijada antigen opsonizatsiyasi va sitolizi sodir boʻladi. IgM poliimmunoglobulin retseptorlari(plgR) molekulalari bilan oʻzaro taʼsir qiladi va shu bilan [[ichak]] shilliq qavatiga oʻxshab shilliq pardalarga, shuningdek, [[Ona suti|koʻkrak suti]] tarkibiga kiradi. Bu oʻzaro taʼsirda J-zanjirni bevosita ishtirok etadi<ref> Johansen F. E., Braathen R., Brandtzaeg P. Role of J chain in secretory immunoglobulin formation. (angl.) // Scandinavian Journal Of Immunology. — 2000. — September (vol. 52, no. 3). — P. 240—248. — doi:10.1046/j.1365-3083.2000.00790.x. — PMID 10972899. [ispravit]</ref>. [[Transplantatsiya|Organlar transplantatsiyasi]] paytida retsipientning tanasi koʻchirilgan organga qarshi qaratilgan IgM ishlab chiqaradi<ref> McAlister C. C., Gao Z. H., McAlister V. C., Gupta R., Wright Jr. J. R., MacDonald A. S., Peltekian K. Protective anti-donor IgM production after crossmatch positive liver-kidney transplantation. (angl.) // Liver Transplantation : Official Publication Of The American Association For The Study Of Liver Diseases And The International Liver Transplantation Society. — 2004. — February (vol. 10, no. 2). — P. 315—319. — doi:10.1002/lt.20062. — PMID 14762873. [ispravit]
</ref>, ammo ular transplantatsiyani rad etish reaktsiyasida qatnashmaydi va himoya rolini oʻynashi mumkin. Antigen bilan dastlabki toʻqnashuvda birinchi boʻlib IgM hosil boʻladi, ular takroriy toʻqnashuvlarda kamroq miqdorda ham paydo boʻladi. IgM [[Platsenta|platsentadan]] mustaqil oʻtolmaydi (faqat immunoglobulinlar G orqali oʻtadi). Baʼzi patogenlarga qarshi qon plazmasida IgM mavjudligi infektsiyaning dastlabki bosqichlarini va yangi tugʻilgan chaqaloqning qonida — [[bachadon]] ichi infektsiyani (masalan, Konjenital qizilcha sindromi) koʻrsatadi. Odatda, IgM koʻpincha qon plazmasida maʼlum antigenler bilan bogʻliq koʻrinishda mavjud boʻlib, ular uchun baʼzan „tabiiy antitelalar“ deb ataladi. Ushbu hodisaning sababi IgM ning yuqori ishtiyoqliligi boʻlib, buning natijasida ular sogʻlom odamning qon plazmasida topilgan past oʻzaro kross-reaktivlikka ega antigenlarni bogʻlaydi<ref> Jayasekera J. P., Moseman E. A., Carroll M. C. Natural antibody and complement mediate neutralization of influenza virus in the absence of prior immunity. (angl.) // Journal Of Virology. — 2007. — April (vol. 81, no. 7). — P. 3487—3494. — doi:10.1128/JVI.02128-06. — PMID 17202212. [ispravit]</ref>.

== Yana qarang ==
* [[Immunoglobulin A]]
* [[Immunoglobulin E]]
* [[Immunoglobulin G]]
* [[Immunoglobulin D]]
* [[Immunoglobulin Y]]


[[TurkumːAntitela]] [[TurkumːImmunologiya]] [[TurkumːImmunitet]] [[TurkumːMolekulyar biologiya]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}