Ziyosfera

Imom Ali masjidi (Basra)

Имом Али масжиди (арабча: جَامِع خَطْوَة الْإِمَام عَلِيّ‎‎), шунингдек, Басра Эски масжиди (مَسْجِد الْبَصْرَة الْقَدِيم) ва Жоме Хатва Али (جامع خطوة الإمام علي) номлари билан ҳам танилган, Ироқнинг Басра муҳофазаси Басра тарихий ҳудудида (ҳозирги шаҳар марказидан 12 км ғарбда) қурилган илк масжид. Милодий тах. 635-йилда қурилиши якунланган ушбу масжид Ислом тарихидаги энг қадимий масжидлардан бири бўлиб, ривоятларга кўра, ислом тарихида қурилган учинчи исломий масжид[1], шунингдек, Макка ва Мадинадан ташқаридаги биринчи масжид ҳисобланади. Ушбу ВИИ аср иншоотининг қолдиқлари бугунги кунга қадар сақланиб қолган, 2000-йилда янги бино қуриб битказилган.

Масжид
Имом Али масжиди
арабча: جَامِع خَطْوَة الْإِمَام عَلِيّ‎‎
Орқа фонда қайта қурилган масжид, олд фонда эса ВИИ асрга оид масжид қолдиқлари, 2016-йил
Мамлакат  Ироқ
Ҳудуд Басра муҳофазаси
Жойлашуви Басра
Йўналиши шиа
баъзан сунний
Масжид тури Жоме масжид
Меъморий услуб Ислом меъморчилиги
Бинокорлик санаси тах. милодий 635-йил (масжид қолдиқлари)милодий 20000 (реставрация)
Гумбазлар сони 1
Гумбазлар сони 1
Миноралар сони 1
Миноралар сони 1
Қурилиш материали хурмо қамишлари (дастлаб), лой ғишт, оҳактош

Асосан, шиаларга мансуб бўлган ушбу жоме масжиддан баъзан сунний мусулмонлар ҳам фойдаланади.

Тарихи

Ташкил этилиши ва аҳамияти

Масжид милодий тах. 635-йилда иккинчи халифа Умар даврида Басра шаҳрининг фатҳидан сал олдин шаҳар чеккасида бунёд этилган. Дастлаб бино хурмо қамишларидан қурилган, бироқ кейинчалик асл бино катта ёнғин оқибатида ёниб кетган. Шундан сўнг масжид 3-умавий халифа Умар ИИ даврида лойдан қайта қурилган[манба керак].

Бироқ қайта қурилган бино аббосийлар даврида Басра шаҳрини сув босган катта тошқин туфайли яна вайрон бўлган. Басраликларнинг асосий қисми эски Басрадан шаҳарнинг янги қисмига кўчиб кетганидан сўнг, масжид маданий мерос обектига ҳамда Али ва Ойша зиёрат қилинадиган жойга айланган. Масжиднинг диний аҳамияти сабабли бу маскан араб зиёратчиларининг кўплаб қирғинлари содир бўлган манзилга айланган, айниқса, Занжилар қўзғолони пайтида масжидга турли ҳужумлар уюштирилган[манба керак]

Масжидда фиқҳ илми, ҳадис илми ва фалсафани ўрганишга бағишланган илк мадраса ташкил этилгани қайд этилади. Илк ислом тарихи даврининг айрим муҳим шахслари, жумладан, Абдуллоҳ ибн Аббос ва Восил ибн Ато шу ерда таълим олган. Мадраса ҳуқуқий масалаларни ишлаб чиқишда ақлни қўллашни таклиф этган дастлабки таълим даргоҳларидан бўлган[2][3].

Ҳозирги давр

Масжиднинг ҳозирги кўриниши

2000-йилда масжид қайта таъмирланиб, ҳозирги кўринишда қайта қурилди. Янги қурилиш аввалги меъморий услуб билан боғлиқликка эга эмас эди[4].

2010-йилларнинг бошларида масжидни 200 дунум майдонга кенгайтириш ва уни асл кўринишига ўхшатиб, 6 та минора, 16 та эшик ҳамда намоз учун катта ҳовли қўшган ҳолда қайта қуриш режалари бўлган. Бироқ 2013-йилда Ироқ ўша пайтда бошидан кечираётган оғир шароитлар сабабли бу режалар тўхтаб қолган[5].

Сўнгги йилларда масжид Рамазон кунларида байрамона тадбирлар ва йиғинларга гувоҳ бўлди. Булар қаторига Қуръон қироати мусобақалари ва исломий маърузаларни ташкил этиш каби фаолиятлар киради. Мисрнинг Қоҳира шаҳридаги Ал-Азҳар университетидан ҳам қори ва қироат қилувчилар масжидга ҳамда унинг йиғинларига ташриф буюриб, Қуръон тиловати орқали Рамазон тунларини ёд этишда, шунингдек, диний маросим ва урф-одатларни нишонлашда иштирок этади. Масжид посбони Али ал-Бағдодийнинг сўзларига кўра, йиғинларда Ироқнинг турли шаҳарларидан ва Арабистон ярим оролидан одамлар, шунингдек, Эрон, Покистон ва Ҳиндистондан келган меҳмонлар ва сайёҳлар ҳам қатнашади. Фиқҳ илми учун илк мадраса сифатида ёши улуғлиги, шунингдек, Туя жангидан кейин масжидга Али ва Ойшанинг ташриф буюргани ҳақидаги эътиқод унинг зиёратгоҳ сифатидаги ролини сақлаб қолишга ёрдам берган[5].

Меъморчилиги

Ҳудудда ВИИ асрга оид масжиднинг қолдиқлари сақланиб қолган бўлиб, улар орасида кўпинча минора деб нотўғри талқин қилинадиган бурчак минораси ҳам бор. Ушбу минора 1980-йилларда реставрация қилинган. Безакли ғишт териш усули асосида бунёд этилган ушбу минора Бағдоддаги милодий тах. 624-йилда қурилган Мустансирия мадрасаси билан бир даврда қурилган деб ҳисобланилади.

Бугунги кунда ҳудудда кичик замонавий масжид ва зиёратгоҳ мавжуд.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Самир, Ҳамед Ҳяб (Деcембер 2017). ИРАҚИ АРCҲИТЕCТУРЕ БЕТWЕЭН ТРАДИТИОН АНД МОДЕРНИТЙ: РЕ-CРЕАТИНГ ТҲЕ УРБАН ИДЕНТИТЙ ОФ БАСРА, ТҲЕ "ВЕНИCЕ ОФ ТҲЕ ЭАСТ" (Пҳ.Д тҳесис). Салфорд, Манчестер, УК: Университй оф Салфорд. 24-бет. Қаралди: 29 Жуне 2025.
  2. ↑ „ар:مسجد خطوة الإمام علي بالبصرة.. ارث إسلامي يتحدى طواغيت العصور“] (ар). Ал Рсоол. 2018-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 5-январ.
  3. ↑ „ар:جامع خطوة الامام علي عليه السلام في البصرة يحتاج الى التفاتة من الحكومة“ (ар). Ираақ 18. 2018-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 5-январ.
  4. ↑ „ар:مسجد خطوة أمير المؤمنين الإمام علي (عليه السلام) - موقع قسم الشؤون الدينية - العتبة العلوية المقدسة“ (ар). таблеэгҳ.имамали.нет. Қаралди: 2023-йил 10-октябр.
  5. ↑ 5,0 5,1 „ар:بالصور.. مسجد البصرة القديم مقصد العراقيين في رمضان“ (ар). Ал Жазеэра (2019-йил 23-май). Қаралди: 2023-йил 10-октябр.

Адабиётлар

  • ; Ҳерзфелд, Эрнст; ван Берчем, МахАрчäологисче Реисе им Эупҳрат- унд Тигрис-Гебиэт, 1911 — 249–52; фигс. 131–2-бет. 
  • Ал-Таиэ, Энтидҳар; Ал-Ансари, Надҳир; Кнуцсон, Свен (2012). "Материалс анд тҳе Стйле оф Буилдингс усед ин Ирақ дуринг тҳе Исламиc период". Жоурнал оф Эартҳ Сcиэнcес анд Геотечниcал Энгинеэринг 2 (2): 69–97. 

Ҳаволалар

Викиомборда „Имом Али масжиди (Басра)“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Imom_Ali_masjidi_(Basra)" dan olindi