Ziyosfera

Iroq Turkman genotsidi

Ироқ Туркман геноциди деганда Ироқ Туркманларининг „Исломий давлат“ томонидан ўлдирилиши, зўрланиши, қатл этилиши, ҳайдалиши ва жинсий қулликка айлантирилиши тушунилади[6]. Бу ИШИД 2014-йилда Ироқ туркманлари ерларини қўлга киритгандан сўнг бошланди ва ИШИД Ироқдаги барча ерларини йўқотгунча давом этди. 2017-йилда ИШИДнинг Ироқ туркманларига нисбатан тазйиқлари Ироқ парламенти томонидан расман геноцид деб тан олинган эди[7][8] ва 2018-йилда Ироқ туркманлари қизлари ва аёлларининг жинсий қуллиги Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан тан олинган[9][10].

Ироқ Туркман геноциди
Ироқ муҳарибасининг бир қисми

Шиа туркман жангарилари Ироқ шимоли-ғарбидаги Дияла вилояти, Қаратапа қишлоғида ИШИДдан ўзларини ҳимоя қилмоқда 2017
Жойлашган Ироқ
Сана 2014 — 2017
Нишон Ироқ Туркманлари
Ҳужум тури
 Қийноқлар, зо'рлаш, қотиллик, қатл, кимёвий ҳужумлар
Қурбонлар Камида 2,200 дан 3,500 киши ҳалок бо'лди, 600 000 дан ортиқ киши ко'чирилди, 4,900 га яқин киши бедарак ё'қолди[1][2]
Жиноятчилар Ироқ ва Шом Ислом Давлати
Мақсади Турк душманлик[3][4], Араблаштириш[5]

Орқа фон ва этакчилик

Ироқ туркманлари

Ироқ туркманлари Ироқдаги учинчи йирик этник гуруҳдир. Улар туркий миллатга мансуб бўлиб, жанубда араблар, шимолда курдлар билан ўралган Туркманели тарихий ҳудудида яшайди[11] :313 Улар суннийлар ва шиалар о'ртасида деярли тенг тақсимланган, кичик католик озчилик[12]. Сунний ва шиа туркманлари ўртасида ҳам мазҳабчилик мавжуд бўлиб, бу тез-тез қуролли тўқнашувларга қадар етиб борарди[13]. "Исломий давлат" томонидан амалга оширилган геноцид пайтида Ироқ туркманлари динидан қат'и назар нишонга олинган[14].

Этакчи

2014-йил июн ойидаги Шимолий Ироқ ҳужуми давомида ИШИД Туркманлар кўп бўлган ёки Туркманлар сони кўп бўлган Мосул, Талафар, Тикрит ва Киркук ва Дияла вилоятларининг кичик қисмлари каби кўплаб ерларни эгаллаб олди[15].

Геноцид

2014-йил июн ойида ИШИД армияси илк бор Талафарни қўлга киритганида 1300 нафар ироқлик туркман, 700 га яқин эркак, 470 нафар аёл ва 130 нафар болани ўғирлаб кетган эди. ИТФ (Ироқ Туркман жабҳаси) маълум қилишича, 1300 кишидан атиги 42 таси қайтган, қолганлари эса бошқа кўрилмаган[16]. Ўшанда 300 нафар туркман қирғин қилинган[17]. Туркманларнинг уйлари ёқиб юборилган, чорва моллари ўғирланган, кўплари қочишга мажбур бўлган[18]. 2014-йил сентабрида камида 350 000 туркман, аксарияти Тал-Афарлик бўлиб, ўз уйини ташлаб кетишга мажбур бўлди. Улар очлик хавфи остида эди[19]. Аҳоли ва маҳаллий фаолларга кўра, ҳужумлардан кейин Талафар туркманларининг қарийб 90 фоизи қочиб кетган[20]. Ироқнинг собиқ Инсон ҳуқуқлари вазири ва Туркманларни қутқариш жамғармаси матбуот котиби Маҳди Баётий 2017-йил феврал ойида туркман қочқинлари сони 600 мингга етганини даъво қилди[21]. Маҳди Баётий, шунингдек, ҳар бир Туркман вилояти инфратузилмаси ИШИД томонидан жиддий зарар кўрганини даъво қилди[22]. 2014-йил сентабрида Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Инсон ҳуқуқлари бўйича Олий комиссари бошқармаси, Исломий давлат туркманларга қарши жиноятлар содир этаётгани ҳақида огоҳлантирган, Амнестй Интернатионал ташкилоти эса Исломий давлат туркманларга қарши этник тозалаш ҳаракатларини амалга оширганини тасдиқловчи далилларни тақдим этган[23].

ИШИД жангариларининг кўпчилиги Саддам Ҳусайн давридаги Ироқ армиясининг собиқ аскарлари бўлиб, улар ироқ туркманларни зулум тарихига эга[24][25][26][27].

9-июн куни Мосулда ИШИД томонидан талафарлик 15 нафар туркман асирлари ўлдирилган. Худди шу шаҳарчадаги шиа масжиди портлатилгач, кўп одамлар шаҳарни тарк этган ва тўққиз қочқин ҳалок бўлган[28]. Мосулдаги езидий ва туркман жамоаларидан бўлган 65 нафар бола ота-онасининг ўлдирилишига гувоҳ бўлиб жароҳат олган болалар уйида қолди. Бу болаларнинг баъзилари жинсий зўравонликка учраган[29].

2014-йил июн ойида Мосул қулаши пайтида “Исломий давлат” Туркиянинг Мосул консуллигига ҳужум қилиб, 49 нафар дипломатни ўғирлаб кетган эди. Аҳмад Довудўғли “Исломий давлат” огоҳлантиришга э’тибор бермай, Мосулни қўлга киритгач, 10-июн куни Тал Афарда туркманларга ҳужум қилган бўлса-да, “Ҳеч ким Туркиянинг куч чегарасини синаб кўришга уринмаслигини” та’кидлади. Туркия дунёвий ва миллатчи сиёсатчиларнинг Режеп Тоййип Ардо'г'он ва Аҳмад Довудо'г'лини қаттиқ танқид қилишига сабаб бо'лган ҳужумларга жавоб бермади. Туркия ҳукумати Ироқ туркманларининг аҳволига йўл қўйганликда айбланган[30].

2014-йил 16-июн куни ИШИД Киркук шаҳри яқинида 4 хил жойдан (Чардағли, Караназ, Бешир, Биравчи) камида 40 нафар туркманни қирғин қилди[31][28]. ИШИД яна туркманларни этник келиб чиқиши учун нишонга олганликда айбланди[4][32]. Бир кун ўтиб, Беширда яна 52 туркман ўлдирилган ва маҳаллий аҳолига кўра, қирғин яна этник сабабга кўра содир этилган[33]. 18-июн ва 20-21-июн кунлари яна бир марта худди шу жойдан азоб чекиб, беш, кейин эса 17 тинч аҳоли ҳалок бўлди[34]. Беширлик гувоҳнинг сўзларига кўра, шаҳарчада 700 нафар туркман қирғин қилинган[35]. 2014-йил июн ойида ИШИД Шамсийёт қишлоғидан 26 туркманини ўғирлаб кетган[36]. Худди шу ойда туркманлари ИШИД таҳдидларидан кейин Ал-Кибба ва Шрайхондан қочиб кетишди[37]. Талафар, Башир, Биравчи ва Караназ қишлоқларида яшовчи кўплаб туркманлар ҳам жиҳодчилардан кўпроқ хат олиб, қочиб кетишган[38].

18-июн куни Амирли ва Туз шаҳарлари ўртасида ИШИД ва Ироқ қуруқлик қўшинлари ўртасидаги тўқнашувда камида 20 нафар туркман фуқароси ҳалок бўлди[34]. Амирли қамалида оғир шароит туфайли 150 киши ҳалок бўлди, улардан 50 нафари бола, 10 нафари янги туғилган чақалоқ[39]. 2014-йилда Амирли қулаганидан сўнг шаҳарчада электр, озиқ-овқат ва сув таъминоти узилган. Гуманитар ёрдам етказилгунга қадар ўнлаб одамлар, жумладан, ҳомиладор аёллар ҳаётдан кўз юмди. Караназ, Чордағли ва Биравчидаги уйлар ва мактаблар, масжидлар ёндирилган[40].

23-июн куни ИШИД Губа, Шрихон ва Талафар туманларидан камида 75 нафар туркманни ўғирлаб кетган. Губа шимолидаги водийда фақат 2 жасад топилган. Улар, эҳтимол, қатл этилган. 950 туркман оиласи ДАИШ уларни тарк этишни талаб қилганидан кейин ҳудудларни тарк этди[41][42]. Худди шу қишлоқларда учта шиа ибодатхонаси динамитация қилинган[43], ҳужумлар пайтида эса 25 киши ҳалок бўлди[44] 7-август куни Синжарда 100 туркман йигити қатл этилди.[29].

Тахминан 600 нафар туркман аёли ИШИД томонидан асирга олинган ва жинсий қул сифатида ишлатилган. Улардан 400-500 нафари ИШИДнинг Суриядаги вақтинчалик қамоқхоналарига юборилган. 2018-йилнинг феврал ойида бир гуруҳ аёллар БМТнинг Киркукдаги Инсон ҳуқуқлари идораси олдида норозилик намойиши ўтказди. Улар Ироқ ҳукуматидан 450 га яқин бедарак йўқолган туркман аёлларини қутқариш учун бирор чора кўришни талаб қилишди, аммо норозилик эътиборга олинмади[45]. ИТФ раҳбари Ҳасан Туран туркман аёллари қайтиб келса, улар оилалари томонидан номус қотиллиги қурбонига айланиб қолишидан хавотирда. Унинг таъкидлашича, „Кўп қизлар қайтиб келмайдилар ва мен умид қиламанки, агар улар қайтиб келишса, уларнинг оилалари ҳали ҳам уларни қабул қилишади. Улар қурбонлардир“. Кейинчалик 2018-йилда БМТ туркман аёлларининг жинсий қуллигини ниҳоят тан олди[46][47]. ИШИДдан омон қолган Тикрит яқинидаги ал-Алам шаҳрида яшовчи исмини ошкор этмаган туркман аёлнинг ББC Туркчага айтишича, ИШИД ёлғиз қизларни турмушга чиққан аёллардан ажратиб, ҳамманинг кўз ўнгида ёлғиз қизларни зўрлай бошлаган. ИШИД шаҳарчадаги туркман тили ўқитувчисини ҳам зўрлаган, натижада у вафот этган[48]. Кўпгина Ироқ туркманлари ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари „Исломий давлат“нинг ироқлик туркманларга қарши геноцид қилишини антитуркизм намунаси деб таъкидлади[49][50].

Болалар, шунингдек, ўғирлаш қурбони бўлган, одатда, машғулот сабаб бўлган. 13-март куни Ниневияда 10 ёшдан 17 ёшгача бўлган 25 нафар туркман боласи Бараам болалар уйидан ўғирлаб кетилиб, Талафардаги болалар ўқув лагерларига жўнатилган[51].

Март ойида Киркук яқинидаги Башир шаҳрида 16 туркманга тегишли оммавий қабр топилган эди[52]. Март ойида яна ИШИД Ниневиянинг Қара Қуян шаҳрида 9 нафар туркман бевасини қатл қилди, уларнинг эрлари жиҳодчилар томонидан ўлдирилган. Уларнинг қатл этилишига ИШИД жангарилари билан турмуш қуришдан бош тортиши сабаб бўлган[53]. Биравcили қишлоғида ИШИД қишлоқнинг 23 фуқаросини ўлдиргандан сўнг икки туркманни ўғирлаб кетди. Губа ва Шрихонда 60 нафар туркман йигит ва йигитлари ўғирлаб кетилган. Ўша ойда Киркукдаги уйидан Эрхон Жамчи исмли туркман йигит ўғирлаб кетилган[54].

2015-йилнинг апрелида Ироқ туркман депутати сўнгги бир неча ой ичида 400 дан ортиқ ироқлик туркман, асосан аёллар ва болалар ИШИД томонидан ўғирлаб кетилганини ма’лум қилган эди. 2016-йил феврал ойида яна бир сиёсатчи уларни 416 киши эканлигини тасдиқлади, уларнинг аксарияти бошқа ҳеч қачон кўрилмаган ва зўрланган ва ўлдирилган деб ҳисобланган[55].

2015-йил август ойида Мосулда ИШИД 700 нафар ироқлик туркманни муртадликда айблаб, омма олдида қатл қилди[56].

2015-йилда ИШИДнинг Саладин вилоятида биргина машинасини портлатиб юбориши 40 туркманнинг ҳаётига зомин бўлган эди. ИТФ ИШИДнинг Ироқ туркманларига қарши уюштирган ҳужумларини стратегик этник тозалаш кампанияси эканлигини таъкидлади[3]. Тал-Афар шаҳридан 540 нафар фуқаро, жумладан, 125 нафари аёл, яна ИШИД қўлида бедарак йўқолган ва улардан атиги 22 нафари яна топилган[57].

2015-йил ёзида 3000 туркман Амерли шаҳридан қочиб кетди. 2015-йил охирида 1500 туркман оиласи (7500 киши) Карбалода бошпана топди[58].

Таза Хурмату 8 март куни кимёвий қурол билан ҳужумга учраган, 3 киши ҳалок бўлган ва 1500 киши яраланган. 25 000 киши шаҳардан қочиб кетди. Ўша йили Бешир қишлоғига ҳам кимёвий қурол билан ҳужум қилинган[59][60]. 2016-йилда Беширнинг 90 фоизи, жумладан, 250 та уй вайрон қилинган[61]. Туркманелининг Башир қишлоғида 9 нафар аёл ўғирлаб кетилган, зўрланган ва жамоат жойларида чироқ устунларига осиб қўйилган. Худди шу қишлоқда 12 ёшли қизни гуруҳ бўлиб зўрлаб, электр устунига осиб қўйишган. Туркманлар унинг жасадини олиб келишга уринганларида, ИШИДнинг снайпер ўқидан 15 киши ҳалок бўлган. Зўрлаш ҳолатлари июн ойида Туз хурмати қулагандан кейин ҳам қайд этилган[62].

Январ куни Ироқ қуролли кучлари Мосул яқинидаги Рашидия шаҳридаги оммавий қабрни топди. Қабр қирғин қилинган 27 нафар туркман эркак ва йигитларига тегишли эди. Уларнинг жасадларида қийноқ излари бор эди[63]. 2017-йилда бедарак йўқолган туркман аёллари, қизлари ва болалари сони 1200 нафарга етди[64]. 2018-йилда яна 100 киши бедарак йўқолган[65].

Меросни йўқ қилиш

ИШИД Ироқ туркманлари учун муҳим бўлган тарихий ашёларни йўқ қилиш учун жавобгардир. Кўп асрлик масжидлар, хоҳ сунний, хоҳ шиа, кутубхоналар вайрон қилинган. Тал Афардаги энг қадимий кутубхона портлатилган, Дияладаги 1500 дан ортиқ тарихий китоблардан иборат яна бир кутубхона вайрон қилинган. Вайрон қилинган осори-атиқалар орасида Яҳё Абу ал-Қосим мақбараси (1293-йилда зенгидлар томонидан қурилган, 2014-йилда вайрон қилинган), Имом Авниддин мақбараси (1248-йилда зенгидлар томонидан қурилган, 2014-йилда вайрон қилинган), зиёратгоҳи бор. Қадиб Ал-Бан Мосули (Мосул отабеклари томонидан қурилган, 2014-йилда вайрон қилинган), Ал-Имом Муҳсин масжиди (Салжуқийлар томонидан қурилган, 2015-йилда жиддий шикастланган), ал-Нурий катта масжиди (1172-йилда зенгидлар томонидан қурилган) , 2017-йилда вайрон қилинган), Имом ал-Баҳер масжиди (1259-йилда қурилган, 2014-йилда вайрон қилинган) ва Пошо масжиди (1881-йилда Усмонлилар томонидан қурилган, вайрон қилинган)[66].

Манбалар

  1. ↑ Шамс, Алех „Ирақ'с Туркмен мобилисе фор а пост-ИСИЛ футуре“ (эн). www.алжазеэра.cом. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  2. ↑ „ИŞİД’ıн Ирак’та Тüркмен Cоğрафясıндаки Катлиамларı“. 21ййте.орг. Қаралди: 2023-йил 11-октябр.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Ирақи МП: ИСИС киллед ҳундредс анд дисплаcед тҳоусандс оф Туркменс“. Даилй Сабаҳ (2015-йил 28-июл). Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 „ИСИС геноcиде оф Езидис анд Чристианс – Департмент оф Информатион Течнологй, КРГ“ (эн). ус.гов.крд. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  5. ↑ „Ирақ cрисис: Исламиc Стате аccусед оф этҳниc cлеансинг“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2014-йил 2-сентябр). Қаралди: 2024-йил 19-июл.
  6. ↑ Cöмерт, İлҳан Йıлмаз „ИŞİД’ıн Ирак’та Тüркмен Cоğрафясıндаки Катлиамларı“ [ИСИС Массаcрес ин Туркмен Регион ин Ирақ] (тр). 21ййте.орг (2017-йил 12-июл). 2023-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-ноябр.
  7. ↑ „ар:البرلمان العراقي يعتبر جرائم "داعش" بحق التركمان إبادة جماعية“ [Тҳе Ирақи Парлиамент cонсидерс ИСИС cримес агаинст тҳе Туркмен то бе геноcиде] (ар). www.аа.cом.тр. 2023-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-ноябр.
  8. ↑ „Ирақи парлиамент реcогнизес ИСИС персеcутион оф Туркмен ас геноcиде“. Рудаw Медиа Нетwорк (2017-йил 20-июл). 2023-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-ноябр.
  9. ↑ МcКай, Ҳоллиэ „Тҳе ИСИС Wар Cриме Ирақи Туркмен Wон'т Талк Абоут“ (эн). Неw Линес Магазине (2021-йил 5-март). 2023-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  10. ↑ Бабан, Горан „Туркмен wомен cалл то унcовер фате оф 1300 миссинг Туркмен абдуcтед бй ИСИС“ (эн). Киркукноw (2021-йил 4-феврал). 2023-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  11. ↑ Оğузлу, Тарик Ҳ. (2004). "Эндангеред cоммунитй: тҳе Туркоман идентитй ин Ирақ". Жоурнал оф Муслим Миноритй Аффаирс (Роутледге) 24 (2): 309–325. дои:10.1080/1360200042000296681. 
  12. ↑ Ирақ: Тҳе Анcиэнт Ситес & Ирақи Курдистан, Геофф Ҳанн, Карен Даброwска, Тина Тоwнсенд-Греавес, 2015, пп. 200, ИСБН: 9781841624884, 1841624888
  13. ↑ Ирақ'с Сунни Инсургенcй, Аҳмед С. Ҳашим, 2013, пп. 56, ИСБН: 9781135869311, 1135869316
  14. ↑ Оğузлу 2004, с. 313.
  15. ↑ Урбан, Марк. „Ирақ cрисис: Wҳере нехт ин тҳе струггле фор тҳе cоунтрй?“. ББC Неwс (2014-йил 23-июн).
  16. ↑ „Туркмен wомен cалл то унcовер фате оф 1300 миссинг Туркмен абдуcтед бй ИСИС“ (эн). Киркукноw. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  17. ↑ „УНПО: ИС Персеcутион брингс Ренеwед Суфферинг фор тҳе Воиcелесс Ирақи Туркмен“. wебcаче.гооглеусерcонтент.cом. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  18. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: Интенсе Суммер Ҳеат Посес Дангер фор Рефугеэс ин Ирақ“. унпо.орг. Қаралди: 2023-йил 2-август.
  19. ↑ АА „Туркмен рефугеэс ин дангер оф старватион: Туркмен МП“ (эн-УС). Даилй Сабаҳ (2014-йил 21-сентябр). Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  20. ↑ „Ирақ: ИСИС Киднапс Шиа Туркмен, Дестройс Шринес“ (эн). Ҳуман Ригҳц Wатч (2014-йил 27-июн). Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  21. ↑ Шамс, Алех. „Ирақ'с Туркмен мобилисе фор а пост-ИСИЛ футуре“ (эн). Ал Жазеэра. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  22. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: Лоокинг Аҳеад то тҳе Футуре афтер Даэш“. унпо.орг. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  23. ↑ „Ирақ cрисис: Исламиc Стате аccусед оф этҳниc cлеансинг“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2014-йил 2-сентябр). Қаралди: 2024-йил 19-июл.
  24. ↑ „Ҳоw Саддам’с мен ҳелп Исламиc Стате руле“.
  25. ↑ Бруно, Алессандро „Тҳе Ба’атҳист Рооц оф Исламиc Стате“ (эн). Геополитиcал Монитор (2015-йил 31-август). Қаралди: 2024-йил 30-март.
  26. ↑ „Саддам'с Эх-Оффиcер: Wе'ве Плаед Кей Роле Ин Ҳелпинг Милитанц“.
  27. ↑ Симмонс, Марй Кате (1997), Унрепресентед Натионс анд Пеоплес Организатион: Еарбоок, Мартинус Нижҳофф Публишерс, с. 88, ИСБН 904110223Х
  28. ↑ 28,0 28,1 ҳттп://www.туркмен.нл/1А_Отҳерс/ҳрwту.пдф
  29. ↑ 29,0 29,1 Репорт он тҳе Протеcтион оф Cивилианс ин Армед Cонфлиcт ин Ирақ: 6 Жулй – 10 Септембер 2014 (Репорт). Оффиcе оф тҳе Унитед Натионс Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц. ҳттпс://www.оҳчр.орг/ситес/дефаулт/филес/Доcуменц/Cоунтриэс/ИҚ/УНАМИ_ОҲCҲР_ПОC_Репорт_ФИНАЛ_6Жулй_10Септембер2014.пдф. 
  30. ↑ Тҳе Курдиш Спринг: А Неw Мап оф тҳе Миддле Эаст, Давид Л. Пҳиллипс, 2017, ИСБН: 9781351480376, 1351480375
  31. ↑ „Шиите виллагерс десcрибе "массаcре" ин нортҳерн Ирақ“ (2014-йил 16-июн).
  32. ↑ „Ирақ cрисис: Исламиc Стате аccусед оф этҳниc cлеансинг“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2014-йил 2-сентябр). Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  33. ↑ Институте (ГППи), Глобал Публиc Полиcй „Ирақ афтер ИСИЛ: Киркук“ (эн-УС). www.гппи.нет. Қаралди: 2023-йил 2-август.
  34. ↑ 34,0 34,1 "Репорт он Ҳуман Ригҳц ин Ирақ: Жануарй-Жуне 2014". УНАМИ Ҳуман Ригҳц Оффиcе/ОҲCҲР. 2014. Арчивед фром тҳе оригинал он 2022-11-30. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20221130025615/ҳттпс://www.присонстудиэс.орг/ситес/дефаулт/филес/ресоурcес/доwнлоадс/унами_ҳро_оҳчр_ҳр_репорт_жан-жун2014_энг_финал_18деc14.пдф. Қаралди: 2023-12-08. Ироқ Туркман геноциди]]
  35. ↑ „Wомен анд чилдрен амонг массаcред Ирақи Туркмен“. www.аа.cом.тр. Қаралди: 2023-йил 2-август.
  36. ↑ ҳттп://www.туркмен.нл/1А_Отҳерс/ҳрwту.пдф
  37. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: Миноритиэс Фаcе Дисcриминатион Анд Виоленcе Ин ИСИС-cонтроллед Ареас.“. унпо.орг. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  38. ↑ „УНПО: Ургент Аcтион Фор Ирақ'с Вулнерабле Cомпоненц Неэдед: Жуне 2014“. унпо.орг. 2019-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  39. ↑ „Туркменс оф Ирақ: Тҳе Тҳирд Этҳниc Cомпонент оф Ирақ“ (2015).
  40. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: Интенсе Суммер Ҳеат Посес Дангер фор Рефугеэс ин Ирақ“. wебcаче.гооглеусерcонтент.cом. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  41. ↑ „Ирақ: ИСИС Абдуcтинг, Киллинг, Эхпеллинг Миноритиэс“ (эн). Ҳуман Ригҳц Wатч (2014-йил 19-июл). Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  42. ↑ Бетwеэн тҳе Миллстонес: Тҳе Стате оф Ирақ'с Миноритиэс Синcе тҳе Фалл оф Мосул, 1ст (Энглиш), Брусселс, Белгиум: ИИЛҲР, МРГ, НПWЖ анд УНПО, 2015. ИСБН 978-1-907919-58-9. 
  43. ↑ „Ирақ: ИСИС Киднапс Шиа Туркмен, Дестройс Шринес“ (эн). Ҳуман Ригҳц Wатч (2014-йил 27-июн). Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  44. ↑ „УНИТЕД НАТИОНС Ассистанcе Миссион фор Ирақ (УНАМИ) Ҳуман Ригҳц Оффиcе“. Репорт он тҳе Протеcтион оф Cивилианс ин тҳе Нон Интернатионал Армед Cонфлиcт ин Ирақ: 5 Жуне – 5 Жулй 2014. Оффиcе оф тҳе Унитед Натионс Ҳигҳ Cоммиссионер фор Ҳуман Ригҳц, с. 19.
  45. ↑ „Ирақис раллй то фреэ абдуcтед Туркмен wомен ин Сйриа“. www.аа.cом.тр. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  46. ↑ МcКай, Ҳоллиэ „Тҳе ИСИС Wар Cриме Ирақи Туркмен Wон'т Талк Абоут“ (эн). Неw Линес Магазине (2021-йил 5-март). 2023-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  47. ↑ „Туркмен wомен cалл то унcовер фате оф 1300 миссинг Туркмен абдуcтед бй ИСИС“ (эн). Киркукноw. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  48. ↑ „Ирақи Туркмен wоман реcаллс ҳоррорс оф ИС cаптивитй“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2017-йил 15-октябр). Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  49. ↑ „Ирақи МП: ИСИС киллед ҳундредс анд дисплаcед тҳоусандс оф Туркменс“. Даилй Сабаҳ (2015-йил 28-июл). 2023-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  50. ↑ „ИСИС геноcиде оф Езидис анд Чристианс – Департмент оф Информатион Течнологй, КРГ“ (эн). ус.гов.крд. 2023-йил 25-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  51. ↑ Рефугеэс, Унитед Натионс Ҳигҳ Cоммиссионер фор „Рефwорлд | Репорт он тҳе Протеcтион оф Cивилианс ин тҳе Армед Cонфлиcт ин Ирақ: 1 Новембер 2015 – 30 Септембер 2016“ (эн). Рефwорлд. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  52. ↑ Агенcй, Анадолу „Масс граве оф Туркмен фигҳтерс киллед бй ИСИС дисcоверед неар Киркук“ (эн-УС). Даилй Сабаҳ (2015-йил 15-март). Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  53. ↑ „д11681 :: Мар 13: Нине wидоwс киллед ин Қара Қуэан виллаге, Нинеwа :: Ирақ Бодй Cоунт“. www.ирақбодйcоунт.орг. Қаралди: 2023-йил 2-август.
  54. ↑ „УНПО: Ургент Аcтион Фор Ирақ'с Вулнерабле Cомпоненц Неэдед: Жуне 2014“. унпо.орг. 2019-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  55. ↑ Но Wай Ҳоме: Ирақ'с Миноритиэс он тҳе Верге оф Дисаппеаранcе, Wиллиам Спенcер, 2016, пп. 14, ИСБН: 9781907919817, 1907919813
  56. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: ИСИС Массаcре ин Мосул Гоэс Уннотиcед бй тҳе Интернатионал Cоммунитй“. унпо.орг. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  57. ↑ „Тҳе унтолд трагедй оф Ирақ'с Туркмен wомен абдуcтед бй Исламиc Стате“ (эн). Миддле Эаст Эе. Қаралди: 2023-йил 14-феврал.
  58. ↑ „Шиите Милитиас Аре Cрашинг тҳе Мосул Оффенсиве“ (эн). Тҳе Wашингтон Институте. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  59. ↑ „Даэш шеллс Туркмен виллаге wитҳ чемиcал wеапонс“. www.аа.cом.тр. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  60. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: Инсиде Таза Виллаге афтер тҳе Чемиcал Аттаcкс“. унпо.орг. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  61. ↑ „Ирақи Туркмен виллаге стругглес афтер эхпулсион оф Даэш“. www.аа.cом.тр. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  62. ↑ Путтиcк, Мириам (2015). "Но Плаcе то Турн: Виоленcе агаинст wомен ин тҳе Ирақ cонфлиcт". CЕСАФИРЕ Cентер фор Cивилиан Ригҳц. ҳттпс://миноритйригҳц.орг/wп-cонтент/уплоадс/2015/10/cеасефире-репорт-но-плаcе-то-турн.пдф. 
  63. ↑ „Армй форcес финд масс граве cонтаининг ремаинс оф 27 Туркменс неар Мосул“ (эн-УС). Ирақи Неwс (2017-йил 29-январ). Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  64. ↑ „УНПО: Ирақи Туркмен: Лоокинг Аҳеад то тҳе Футуре афтер Даэш“. унпо.орг. Қаралди: 2023-йил 28-июл.
  65. ↑ ҳттпс://www.стате.гов/wп-cонтент/уплоадс/2020/03/ИРАҚ-2019-ҲУМАН-РИГҲТС-РЕПОРТ-1.пдф
  66. ↑ Бетwеэн тҳе Миллстонес: Тҳе Стате оф Ирақ'с Миноритиэс Синcе тҳе Фалл оф Мосул, 1ст (Энглиш), Брусселс, Белгиум: ИИЛҲР, МРГ, НПWЖ анд УНПО, 2015. ИСБН 978-1-907919-58-9.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Iroq_Turkman_genotsidi" dan olindi