Jacques Pierre Brissot
Жак Пер Бриссот (франсузча талаффузи: [ʒак пжɛʁ бʁисо]; 1754-йил 15-январ — 1793-йил 31-октябр), шунингдек, Бриссот де Варвил номи билан ҳам танилган, франсуз журналисти, аболиционист ва Миллий Конвенсиядаги Жирондачилар (дастлаб Бриссотинс деб аталган) фраксиясини бошқарган инқилобчи.
| Жаcқуэс Пиэрре Бриссот де Wарвилле | |
|---|---|
|
Франçоис Бонневилле ишлаган портрет, тах. 1790 | |
| Миллий конвенсия аъзоси (Эуре-эт-Лоирдан) | |
|
Мансаб даври 1792-йил 20-сентябр – 1793-йил 30-октябр | |
| Ўтмишдоши | Éтиэнне Cлае |
| Вориси | Cлауде Жулиэн Марас |
| Қонун чиқарувчи ассамблея аъзоси (Сеинедан | |
|
Мансаб даври 1791-йил 1-октябр – 1792-йил 19-сентябр | |
| Вориси | Антоине Сергент-Марcеау |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
Жаcқуэс Пиэрре Бриссот 15-январ 1754-йил Чартрес, Орлéанаис, Франсия |
| Вафоти |
31-октябр 1793-йил (39 ёшда) Париж, Франсия |
| Ўлим сабаби | Гилотина |
| Сиёсий партияси | Жирондачилар |
| Турмуш ўртоғи |
Фéлиcитé Дупонт (турм. 1759) |
| Болалари |
|
| Алма матер | Орлéанс университети |
| Касби | журналист, ношир |
| Дафн этилган жойи | Чапелле манзилгоҳи, Париж 48°52′25″Н 2°19′22″Э / 48.873611°Н 2.322778°Э |
| Имзоси |
|
1788-йил феврал ойида Бриссот қора танлиларнинг дўстлари қулликка қарши жамиятига асос солган эди. 1789-йил июл ойида инқилоб бошланганидан кейин инқилобнинг энг фаол тарафдорларидан бирига айланди. Қонунчилик ассамблеясининг аъзоси сифатида Бриссот 1792-йилда Франсиянинг инқилобий ютуқларини таъминлаш учун Австрия ва бошқа Европа кучларига қарши Биринчи коалиция уруши деб номланган урушни ёқлаб чиқди. Людовик ХВИнинг зудлик билан қатл этилишига қарши овоз бериши Монтагнардлар томонидан машҳурлигига раҳна солиниши сабаби бўлди. 1793-йил 3-апрелда Максимилен Робеспер конвенсияда бутун уруш Думоуриэз ва Бриссот ҳамкорлигида Биринчи Франсия Республикасини ағдариш учун тайёрланган ўйин эканлигини эълон қилди[1]. Уни қиролликни қайта тиклашга уринишда айблаган Робеспер билан тўқнашувлар охир-оқибат унинг четлатилишига олиб келди[2]. 8-октябр куни Конвенсия Бриссотни қамоққа олишга қарор қилди. 1793-йил октябр ойининг охирида Чарлз-Анри Сансон томонидан 28 нафар жирондачилар билан бирга гилотинага тортилди[3].
Биографияси
Ёшлиги ва оиласи
Бриссот Чартрес шаҳрида туғилган. У таверна қўриқчисининг 13-фарзанди эди[4]. Таълим олиб, аввал Шартр, кейин Парижда ҳуқуқшунос бўлиб ишлаган[5]. Адабий карера қилиш мақсадида 1774-йилда Лондонга кўчиб ўтган. Отасининг мулки бўлган Лèвес қишлоғидаги Оуарвилле қишлоқчаси номидан Уорвилни олиб, фамилиясини „англосаксонлаштириш“га қарор қилди[6]. Британия пойтахтида яшаган вақт давомида кўплаб адабий мақолалар чоп этган. У ерда Бриссот иккита даврий нашрга асос солди. Ушбу нашрлар яхши ишламай, муваффақияцизликка учраган[5]. У инглиз асарларини, жумладан Оливер Голдсмитҳ ва Роберт Додслейни таржима қилган Фелисит Дюпонга (1759–1818) уйланган. Улар Лондонда яшаб, уч нафар фарзанд кўришган. Биринчи асарлари Тҳеориэ дес лоис cриминеллес (1781) ва Библиотҳèқуэ пҳилосопҳиқуэ ду лéгислатеур (1782) ҳуқуқ фалсафаси мавзуларига бағишланган. Асарларида Жан-Жак Руссо қўллаб-қувватлаган ахлоқий қоидаларнинг чуқур таъсирини ёритган.
Ижтимоий сабаблар бўйича ёзувчи
Бриссот Тҳеориэ дес лоис cриминеллес китобининг муқаддимасида китоб контурини Волтерга тақдим этгани ҳақида маълумот бериб, 1778-йил 13-апрелдаги жавобдан иқтибос келтирган. Тҳéориэ дес лоис cриминеллес асари жиноий ислоҳот учун даъво ҳам эди. Бу памфлет ўта провокацион ҳисобланган. Чунки асар ҳукумат ва қироличага қарши чиқиш сифатида қабул қилинган. Бриссот қамоққа олиниб, Бастилия қамоқхонасига жойлаштирилган, аммо 1784-йил сентябрда озод этилган[5][7][8].
Бриссот ёзувчи сифатида танилиб, Мерcуре де Франcе, Cоурриэр де л'Эуропе ва бошқа газеталарда ишлаган. Инсоният ишига садоқатли бўлиб, барча Европа зиёлиларининг ҳамкорлиги режасини таклиф қилди. Ўзи асос солган Жоурнал ду Лйcéэ де Лондрес газетаси зиёлилар қарашлари матбуот органи бўлиши керак эди. Режа мувафаққияцизликка учраган. Парижга қайтганидан кўп ўтмай, Бриссот қироличага қарши Пассе-темпс де Тоинетте порнографик памфлетини нашр этганликда айбланиб, 1784-йилда Бастилияга жойлаштирилди. Бриссот католиклик билан ихтилофда экани ва черковнинг иэрархик тизими билан келишмовчиликлари ҳақида ёзган[9].
Тўрт ойдан сўнг озодликка чиққач, Бриссот памфлетлар ёзишга қайтди. Айниқса 1785-йилда Австрия императори Жосепҳ ИИга атаб ёзилган Сеcонде леттре д'ун дéфенсеур ду пеупле а л'Эмпереур Жосепҳ ИИ, сур сон рèглемент cонcернант, эт принcипалемент сур ла рéволте дес Валақуэс номли очиқ хати монархнинг нотўғри бошқарувига қарши қўзғолон кўтариш ҳуқуқини қўллаб-қувватлаган. Мазкур можаро туфайли маълум муддат Лондонда яшаб туришига тўғри келди[10].
1787-йилнинг ёзида Éтиэнне Cлавиèре билан биргаликда ўша вақтдаги „демократик элдорадо“ бўлган Утрехтга, Аббé Сиèес билан учрашиш учун Роттердамга ва банкир Пиэтер Стадницки билан учрашиш учун Амстердамга ташриф буюрди[11][12][13]. Сентябр охирида Парижга қайтиб келган[14].
Аболиционистлар
Мадаме де Генлиснинг укаси Чарлз-Луи Дюкрест ҳамроҳлигида Лондонга иккинчи ташрифи чоғида аболиционистлар билан танишди. 1788-йил 19-февралда Парижга қайтгач, Éтиэнне Cлавиèре билан қора танлиларнинг дўстлари жамияти деб номланувчи қулликка қарши гуруҳ тузиб, гуруҳ котиби бўлди.
Бриссот янги ташкил этилган жамият агенти сифатида 1788-йил июнидан 1789-йил январигача Қўшма Штатларга у ердаги аболиционистлар билан учрашиш учун саёҳат қилди. Бу вақтда мамлакат мустақилликка эришганига бир неча йил бўлган бўлса-да, ҳамон қулдорлик давлати бўлиб қолаётган эди. Шунингдек, Филаделфиядаги конституциявий конвенсия аъзолари билан учрашиб, Қўшма Штатларнинг ички қарзи ва Сcиото компаниясига инвестиция имкониятларини ўрганиш учун нима қила олишини билиб олди. Бриссот оиласи билан Қўшма Штатларга кўчиб ўтишга қизиқиш билдиради. Американинг Париждаги элчиси Тҳомас Жефферсон Бриссот билан яхши таниш бўлиб, „Уорвил бизнинг мамлакатимизга мафтун бўлиб қайтди. У ўз хотини ва болаларини ўша ерга кўчирмоқчи“, деган эди[16]. Бироқ, бу эмиграция ҳеч қачон амалга ошмади.
Бриссот 1789-йилда Америка санъат ва фанлар академияси хорижий фахрий аъзоси этиб сайланди[17]. 1790—1791-йилларда қора танлиларнинг дўстлари жамиятининг президенти бўлган. Инқилобнинг кучайиб бориши фонида Бриссот сиёсий журналистика соҳасида тараққиёт учун режалар билан шуғулланиб, машҳурликка эришади[16]. 1791-йилда Ноувеау Вояге данс лес Éтац-Унис де л'Амéриқуэ септентрионалени (3 жилд) нашр этган. Бриссот Америка идеаллари франсуз ҳукуматини яхшилашга ёрдам бериши мумкинлигига ишонарди. 1791-йилда Бриссот Марқуис де Cондорcет, Тҳомас Паине ва Éтиэнне Думонт билан биргаликда республикачиликни тарғиб қилувчи Ле Рéпублиcаин газетасига асос солди[18].
Франсуз инқилоби
Сайловлар
1789-йилда Франсия инқилоби бошлангач, Бриссот инқилобнинг энг кучли тарафдорларидан бирига айланди. 1789-йилдан 1793-йилгача Патриоте франcаис журналига муҳаррирлик қилиб, сиёсатда фаол иштирок эта бошлаган[19]. 1790-йил декабр ойида Пéтион ва Робеспиэр билан бирга Cамилле ва Луcилле Десмоулинснинг никоҳ маросимида гувоҳлик берган[20][21]. Якобинчилар клубидаги нутқлари билан машҳур бўлиб, Париж муниципалитети, Қонунчилик ассамблеяси, кейинроқ эса Миллий конвенсия аъзоси этиб сайланган. Миллий конвенсияга Эуре-эт-Лоирдан сайланган[5].
Жирондачилар
1789-йил 30-ноябрда Бриссот Париж коммунаси Миллий ассамблеяси ва Вакиллар ассамблеяси билан ҳамкорликда иш олиб борувчи Париж учун муниципал конституция схемасини таклиф қилди. Мазкур режани Парижнинг ҳар доим ўз раҳбарларидан кўра кўпроқ инқилобий бўлган маҳаллий, марказлашмаган туманлари рад этганлиги сабабли режани бекор қилишга тўғри келди[22]. Тарихчи ва сиёсат назариётчиси Пётр Кропоткин Бриссот „мулк ҳимоячилари“ ва „Уруш партияси“ сифатида ҳам танилган Жирондачилардан етишиб чиқадиган „давлат-одамлар“ининг вакили деган назарияни таклиф қилди[23]. Жирондачилар ушбу ном билан машҳур эдилар, чунки улар охир-оқибат қиролни тахтдан кетишга мажбур қиладиган (халқ инқилобидан фарқли ўлароқ) урушни талаб қилишди. Бриссотнинг сўзларидан келтириладиган иқтибос ҳам буни асослайди: „Биз катта хиёнат қилишни хоҳлаймиз“[24].
Манбалар
- ↑ „Мунсей'с Пеопле Сеарч: Паге 1“. 2023-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 26-июл.
- ↑ Wикисоурcе: Œуврес cомплèтес де Махимилиэн Робеспиэрре. Спеэч Робеспиэрре агаинст Бриссот анд тҳе гирондинс Деливеред то тҳе Cонвентион он 10 Април 1793 Дисcоурс cонтре Бриссот & лес гирондинс
- ↑ Сансон Мемоирс Вол ИИ п.70
- ↑ Роберт C. Дарнтон, "Тҳе Груб Стреэт Стйле оф Револутион: Ж.-П. Бриссот, Полиcе Спй", п. 301 ин Тҳе Жоурнал оф Модерн Ҳисторй вол. 40, но. 3 (Септ. 1968)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 "Жаcқуэс-Пиэрре Бриссот | Френч револутионарй леадер" (эн). Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/биограпҳй/Жаcқуэс-Пиэрре-Бриссот.<!--->
- ↑ Фредериcк А. де Луна, " Тҳе Деан Стреэт Стйле оф Револутион: Ж.-П. Бриссот, Жеуне Пҳилосопҳе ", пп. 162 ин: Френч Ҳисториcал Студиэс, Волуме 17, Но. 1 (Спринг 2001)
- ↑ "Бриссот де Wарвилле, Жаcқуэс Пиэрре". Тҳе Cолумбиа Энcйcлопедиа. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-07-26. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230726062545/ҳттпс://сеарч.cредореференcе.cом/cонтент/энтрй/cолуменcй/бриссот_де_wарвилле_жаcқуэс_пиэрре/0?сеарчИд=1д4ффаа6-01д2-11э7-8483-0аэа1э3б2а47&ресулт=0%7Б%7Бфулл+cите+неэдед%7Cдате=Марч+2017%7Д%7Д.<!--->
- ↑ Бриссот де Wарвилле. Тҳéориэ дес лоис cриминеллес (фр), 1781.
- ↑ Лофт, Леноре „Бриссот, Жаcқуэс Пиэрре (1754–1793)“, . Тҳе Интернатионал Энcйcлопедиа оф Револутион анд Протест : 1500 то тҳе пресент. Wилей-Блаcкwелл, 2009 — 1–3-бет. ДОИ:10.1002/9781405198073.wбиэрп0247. ИСБН 9781405184649.
- ↑ Лéоноре Лофт, "Тҳе Трансйлваниан Пеасант Уприсинг оф 1784, Бриссот анд тҳе Ригҳт то Револт: А Ресеарч Ноте", пп. 209–218 ин: Френч Ҳисториcал Студиэс, Вол. 17, Но. 1 (Спринг, 1991)
- ↑ Бриссот де Wарвилле, Жаcқуэс-Пиэрре (1754-1793) Аутеур ду техте. Мéмоирес де Бриссот / авеc интродуcтион, нотиcес эт нотес пар М. де Лесcуре, 18 Април 1877.
- ↑ Жоурдан, А. (2007). "Тҳе 'алиэн оригинс' оф тҳе Френч Револутион: Америcан, Сcоттиш, Геневан, анд Дутч инфлуэнcес". Проcеэдингс оф тҳе Аннуал Меэтинг оф тҳе Wестерн Соcиэтй фор Френч Ҳисторй, 35, 185–205. ҳттп://қуод.либ.умич.эду/cги/п/под/додидх?c=wсфҳ;идно=0642292.0035.012
- ↑ Росендаал, Ж.Г.М.М. (2005) Де Недерландсе Револутиэ. Врижҳеид, волк эн вадерланд 1783–1799, п. 242, 245.
- ↑ Перроуд, C. (1912) Cорреспонданcе эт папиэрс де Бриссот, п. ХЛИВ, 161.
- ↑ Ростер оф Мембершип ин тҳе Соcиэтй оф Фриэндс оф Блаcкс, 1789,” ЛИБЕРТЙ, ЭҚУАЛИТЙ, ФРАТЕРНИТЙ: ЭХПЛОРИНГ ТҲЕ ФРЕНCҲ РЕВОУТИОН, аccессед Жуне 13, 2023, ҳттпс://револутион.чнм.орг/д/339
- ↑ 16,0 16,1 Давид Андресс, 1789: Тҳе Тҳрешолд оф тҳе Модерн Аге, 87.
- ↑ „Боок оф Мемберс, 1780–2010: Чаптер Б“. Америcан Аcадемй оф Арц анд Сcиэнcес. Қаралди: 2014-йил 28-июл.
- ↑ Бергес, Сандрине (2015). "Сопҳиэ де Гроучй он тҳе Cост оф Доминатион ин тҳе Леттерс он Сймпатҳй анд Тwо Анонймоус Артиcлес ин Ле Рéпублиcаин". Монист 98: 102–112. дои:10.1093/монист/ону011. ҳттп://репоситорй.билкент.эду.тр/бицтреам/11693/12519/1/7977.пдф.
- ↑ Чристопҳер Ҳибберт, Тҳе Дайс оф тҳе Френч Револутион, 137.
- ↑ „Махимилиэн Робеспиэрре'с Фалсе Фриэндс бй Петер МcПҳеэ“.
- ↑ Жеан-Жосепҳ Гауме (1856) Ла Рéволутион, речерчес ҳисториқуэс, Қуатриèме партиэ, Парис, Гауме фрèрес, пп. 136–37
- ↑ Петер Кропоткин „Чаптер 24: Тҳе "Дистриcц" анд тҳе "Сеcтионс" оф Парис“, . Тҳе Греат Френч Револутион, 1909. [сайт ишламайди]
- ↑ Петер Кропоткин „Чаптер 26: Делайс ин тҳе Аболитион оф тҳе Феудал Ригҳц“, . Тҳе Греат Френч Револутион, 1909. [сайт ишламайди]
- ↑ Петер Кропоткин „Чаптер 30: Тҳе Легислативе Ассемблй--Реаcтион ин 1791-1792“, . Тҳе Греат Френч Револутион, 1909. [сайт ишламайди]