Jorj Andreu Ola
Бу мақола автомат таржима қилинган ёки машина таржимаси тайинли ўзгартиришсиз чоп этилгани эътироф этилмоқда. Таржимани текшириб чиқиш ҳамда мақоладаги мазмуний ва услубий хатоларини тузатиш керак. Сиз мақолани тузатишга кўмаклашишингиз мумкин. (Шунингдек, таржима бўйича тавсиялар билан танишиб чиқишингиз мумкин.) ДИҚҚАТ! БУ ОГОҲЛАНТИРИСҲНИ ЎЗБОСҲИМCҲАЛИК БИЛАН ОЛИБ ТАСҲЛАМАНГ! Мақоланинг оригинали кўрсатилинмаган. |
Жорж Андреу Ола (Хорж Андреу Гйöргй туғилган; 1927-йил 22 май — 2017-йил 8 март) — Венгриялик-америкалик кимёгар. Унинг тадқиқотлари суперкислоталар орқали карбокацияларнинг ишлаб чиқарилиши ва реакциясини ўз ичига олган. Ушбу тадқиқот учун Олаҳ 1994-йилда „карбоқация кимёхикасида қўшган ҳиссаси учун“ Кимё бўйича Нобел мукофоти сазовор бўлди[1]. У шунингдек 1996-йилда Америка кимё жамияти энг юқори шараф бўлган Приэстлей медалини ва Ф. А. Чемиcал Соcиэтй кимё тадқиқотларида мукаммаллик учун Ф.Алберт Cоттон медалини олган[2][3][4].
1956-йилги Венгрия инқилобидан сўнг у Буюк Британияга кўчиб ўтди, уни 1964-йилда Канадада тарк этди ва ниҳоят 1965-йилда АҚШга кўчиб кетди. Гйöргй Марх кўра, у Марсликлар бири эди.
Эрта ҳаёт ва таълим
Олаҳ 1927-йил 22-май куни Венгриянинг Будапеşт шаҳрида Яҳудий жуфтлик Магда (Красзнаи) ва адвокат Гюла Олáҳга туғилган[5]. Будапеşт Пиарист Гимназиум ўрта мактабидан кейин[6], у Будапеşт Техник университетида органик кимёчи Гéза Земплéн томонидан ўқиган, ҳозирда Будапеşт техника ва иқтисодиёт университети, у ерда у кимётехника соҳасида МС ва ПҳД даражаларини олган[7]. 1949-йилдан 1954-йилгача у мактабда органик кимё профессори сифатида ўқитган[8]. Кейинги икки йилда, 1954-йилдан 1956-йилгача, у Венгрия фанлар академияси илмий институтида ишлади, у ерда у илмий директор ва органик кимё бўлими бошлиғи бўлди[8].
Карера ва тадқиқотлар
1956-йилги Венгрия инқилобининг натижасида у ва унинг оиласи Бирлашган Инглизмга, кейин эса Канадада кўчиб ўтишди. Олаҳнинг карбокациялар бўйича кашшофлик иши Доw билан саккиз йил давомида бошланди[9]. 1965-йилда у Оҳионинг Кливленд шаҳридаги Cасе Wестерн Ресерве университети академик соҳага қайтди ва 1965-йилдан 1969-йилгача кимё кафедрасининг раислиги билан шуғулланди. 1967-йилдан 1977-йилгача эса у кимё соҳасида C. Ф. Майберй Дистингуишед Профессор оф Ресеарч бўлган[8]. 1971-йилда Олаҳ Қўшма Штатларнинг натурализация қилинган фуқаро бўлди[7]. Кейинчалик у 1977-йилда Жанубий Калифорния университети ўтди[7].
УСCда Олаҳ таниқли профессор ва Локер гидрокарбонд тадқиқот институти директори эди[10]. 1980-йилдан бошлаб у Дистингуишед Доналд П. ва Катҳерине Б. Локер кимё профессори сифатида хизмат қилди ва кейинчалик УСC муҳандислик мактабида дистингуишед профессор бўлди[7]. 1994-йилда Олаҳ „карбоқация кимёга қўшган ҳиссаси учун“ Кимёда Нобел мукофотига сазовор бўлди[11]. Айниқса, Олаҳнинг барқарор ноклассик карбокацияларни қидириши билан барқарорлаштирилган протонланган метан топишга олиб келди, масалан, ФСО3-СбФ5 („Жаҳор кислоти“).
- CҲ4 + Ҳ+ → CҲ5+
Ушбу катионлар барқарорлаштирилиши мумкин бўлгани учун олимлар энди уларни чуқурроқ ўрганиш учун инфратузилма спектроскопияси ва ядровий магнит ресонанс (НМР) спектроскопиясидан фойдаланишлари мумкин эди, шунингдек, уларни органик синтез реаксияларида катализатор сифатида ишлатишлари мумкин эди[12].
Олаҳ, канадалик кимёси Саул Винстеин билан бирга, Пурдуэ шаҳридаги Ҳерберт C. Броwн билан бир марталик жангда „нўқлассик“ карбокациялар мавжудлиги ҳақида иштирок этди — масалан норборнил катион, уни бир нечта боғланишлар устида де-локаллаштирилган катионик белги сифатида тасвирлаш мумкин[13]. Олаҳнинг НМР спектроскопияси билан катоннинг тадқиқотлари Винстейннинг „учта углерод атомлари ўртасида майдалаштирилган [лоқализация қилинган] электрон жуфтлиги“ бўлган ноклассик катоннинг модели тўғри эканлигини кўрсатадиган кўпроқ далиллар берди[14].
1997-йилда Олаҳ оиласи ҳар йили энг яхши кимёларга мукофотлар берувчи совға жамғармасини (Георге А. Олаҳ Эндоwмент) ташкил этди, шу жумладан, илгари Петролеум Чемистрйда АCС мукофоти деб номланган Ғорж А. Олас мукофоти. Бу мукофотлар Америка кимё жамияти томонидан танланади ва бошқарилади[15].
Кейинчалик унинг фаолияти давомида тадқиқотлари углеводородлар ва уларнинг ёқилғига айланиши билан метанол иқтисодиёти ўзгартирди, яъни метанондан метанол ишлаб чиқариш[16]. У Роберт Зубрин, Анне Корин ва Жеймс Wоулсей билан бирга мос ёқилғи мандат ташаббусини илгари суришда қўшилди[17][18][19]. 2005-йилда Олаҳ метанол иқтисодиётини тарғиб қилувчи энсай ёзган. У метанолни гидроген гази (Ҳ2) ва саноатдан олинган ёки атмосфера карбонадиоксидидан (CО2) ишлаб чиқариш жараёнини қувватлаш учун қайта тикланувчи манбалардан энергия фойдаланишни таклиф қилган[20].
Шахсий ҳаёти
У 1949-йилда Жудит Агнес Ленгел билан турмушга чиқди ва улар иккита фарзандга эга бўлишди, 1954-йилда Венгрияда туғилган Гйöргй (Жорж) ва 1959-йилда АҚШда туғилган Роналд[7]. Олаҳ 2017-йил 8 март куни Калифорния штатининг Беверли Ҳилс шаҳридаги уйида вафот этди[21][22]. Унинг ўлимидан сўнг Венгрия ҳукумати „умуми катта ватанпарвар ва Венгрия илмий ҳаётининг энг таниқли шахсларидан бирини йўқотганини“ айтган[21].
Мукофотлар ва шарафлар

- 1970-йил АCС Ҳенрй Морлей медаллари[8]
- 1989-йил Калифорния йил олимлари[8]
- 1989-йил Органик кимё соҳасида Рогеэр Адамс мукофоти[1][8]
- 1993-йил Америка кимёлар институти томонидан Кимёвий кашшофлик мукофоти[23]
- 1994-йил Нобел мукофоти кимё соҳасида[1]
- 1996-йил АCС Ф. А. Котон медали[24]
- 1996-йил Америка академияси томонидан олтин плакаси мукофоти[25]
- 1997-йилда Роял Соcиэтй (ФорМемРС) хорижий аъзоси этиб сайланди[26].
- 2001 Артҳур C. Cопе мукофоти
- 2001-йил Америка фалсафа жамияти аъзоси этиб сайланди[27]
- 2005-йил Америка кимё жамияти томонидан Приэстлей медал
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Тҳе Нобел Призе ин Чемистрй 1994“. Тҳе Нобел Фоундатион. Қаралди: 2008-йил 22-декабр.
- ↑ Георге А. Олаҳ. А Лифе Оф Магиc Чемистрй: Аутобиограпҳиcал Рефлеcтионс оф а Нобел Призе Wиннер. Wилей-Интерсcиэнcе, 2000. ИСБН 978-0-471-15743-4.
- ↑ „Эхплоринг тҳе Метҳанол Эcономй“. НПР. Қаралди: 2017-йил 15-март.
- ↑ Мй Сеарч фор Cарбоcатионс анд Тҳеир Роле ин Чемистрй Нобел Леcтуре, Деcембер 8, 1994, бй Георге А. Олаҳ
- ↑ „Георге А. Олаҳ – Биограпҳиcал“. Қаралди: 2017-йил 15-март.
- ↑ Нáрай-Сзабó, Гáбор; Г, Паллó (2012), Тҳе Ҳунгариан Гймнасиум Эдуcатионал Эхпериэнcе анд Иц Инфлуэнcе он тҳе Глобал Поwер Шифт (инглизча), Глобал Сcиэнcе & Течнологй Форум, ИСБН 9780615573106, қаралди: 6 Жуне 2023
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Матҳеw, Тҳомас „Cурриcулум Витаэ оф Георге Андреw Олаҳ“, . А Лифе оф Магиc Чемистрй: Аутобиограпҳиcал Рефлеcтионс Инcлудинг Пост-Нобел Призе Еарс анд тҳе Метҳанол Эcономй. Ҳобокен, НЖ, УСА: Жоҳн Wилей & Сонс, Инc., Април 24, 2015 — 300–305-бет. ДОИ:10.1002/9781118840108.отҳ. ИСБН 978-1-118-84010-8.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 „1991 Георге Олаҳ, УСC“. Соутҳерн Cалифорниа Сеcтион оф тҳе Америcан Чемиcал Соcиэтй (1992). Қаралди: 2017-йил 9-март.
- ↑ Георге А. Олаҳ. Фриэдел-Cрафц анд Релатед Реаcтионс. Неw Ёрк: Жоҳн Wилей анд Сонс, 1965.
- ↑ „Департмент оф Чемистрй“. 2017-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 15-март.
- ↑ „Тҳе Нобел Призе ин Чемистрй 1994“. Нобелпризе.орг. Қаралди: 2017-йил 11-март.
- ↑ Стое, Эмма. „Чемистрй Нобел лауреате Георге Олаҳ диэс агед 89“. Чемистрй Wорлд (2017-йил 10-март). Қаралди: 2017-йил 10-март.
- ↑ „Тҳе Нон-cлассиcал Cатион: А Cлассиc Cасе оф Cонфлиcт“. УCЛА Чемистрй & Биочемистрй (2013-йил 11-июл). Қаралди: 2017-йил 9-март.
- ↑ Пеплоw, Марк. „Тҳе нонcлассиcал cатион: а cлассиc cасе оф cонфлиcт“. Чемистрй Wорлд (2013-йил 10-июл). Қаралди: 2017-йил 10-март.
- ↑ "Георге А. Олаҳ Аwард ин Ҳйдроcарбон ор Петролеум Чемистрй", Чемиcал & Энгинеэринг Неwс, Жануарй 19, 2009, п. 74
- ↑ „Нобел Призе wиннер оф 1994 Георге Андреw Олаҳ диэс ат 89“. Чем Эуропе (2017-йил 10-март). Қаралди: 2017-йил 10-март.
- ↑ Олаҳ, Г. „Супераcид Cаталйзед Деполймеризатион анд Cонверсион оф Cоалс. Финал Течниcал Репорт. [ҲФ:БФ{суб 2}/Ҳ{суб 2}]“, Университй оф Соутҳерн Cалифорниа, Унитед Статес Департмент оф Энергй, (1980).
- ↑ Олаҳ, Г. А. „Супераcид Cаталйзед Cоал Cонверсион Чемистрй. 1ст анд 2нд Қуартерлй Течниcал Прогресс Репорц, Септембер 1, 1983 — Марч 30, 1984.“, Университй оф Соутҳерн Cалифорниа, Унитед Статес Департмент оф Энергй, (1984).
- ↑ Олаҳ, Г. А. „Супераcид Cаталйзед Cоал Cонверсион Чемистрй. Финал Течниcал Репорт, Септембер 1, 1983 — Септембер 1, 1986.“, Университй оф Соутҳерн Cалифорниа, Унитед Статес Департмент оф Энергй, (1986).
- ↑ Георге А. Олаҳ (2005). "Беёнд Оил анд Гас: Тҳе Метҳанол Эcономй". Ангеwандте Чемиэ Интернатионал Эдитион 44 (18): 2636–2639. дои:10.1002/аниэ.200462121. ПМИД 15800867. ҳттп://д-нб.инфо/1149717262/04.
- ↑ 21,0 21,1 Рогерс, Жоҳн. „Георге А. Олаҳ, wҳо wон Нобел Призе ин чемистрй, диэс ат 89“. АБC (2017-йил 9-март). 2017-йил 9-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 10-март.
- ↑ „Ҳунгариан-Америcан Нобел wиннер Георге А. Олаҳ диэс агед 89“. Тҳе Wашингтон Пост. 2017-йил 9-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 15-март.
- ↑ „Чемиcал Пионеэр Аwард“. Америcан Институте оф Чемисц. Қаралди: 2015-йил 30-ноябр.
- ↑ „Ф.А. Cоттон Медал фор Эхcелленcе ин Чемиcал Ресеарч- ПРЕВИОУС РЕCИПИЭНТС“. Америcан Чемиcал Соcиэтй. Қаралди: 2015-йил 30-ноябр.
- ↑ „Голден Плате Аwардеэс оф тҳе Америcан Аcадемй оф Ачиэвемент“. www.ачиэвемент.орг. Америcан Аcадемй оф Ачиэвемент.
- ↑ „Профессор Георге Олаҳ ФорМемРС Фореигн Мембер“. Роял Соcиэтй. 2015-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „АПС Мембер Ҳисторй“. сеарч.ампҳилсоc.орг. 2021-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 13-июл.