Ziyosfera

Julius Martov

Юлий Мартов ёки Л. Мартов (1873-йил 24-ноябр – 1923-йил 4-апрел) – 20-аср бошларида Россияда меншевиклар етакчисига айланган сиёсатчи ва инқилобчи[1]. У, шубҳасиз, Владимир Лениннинг энг яқин дўсти эди ва Леон Троцкийнинг дўсти ва устози эди[2], уни " Демократик социализмнинг Ҳамлети " деб таърифлашган[3][4].

Юлий Мартов
Юлий Осипович Цедербаум
Туғилган 1873-йил 24-ноябр
Константинопол, Усмонлилар империяси
 Вафот этган 1923-йил 4-апрел (1923-04-04) (ёш 49)
Счöмберг, Баден Республикаси, Веймар Республикаси

Ёшлик йиллари

Мартов Усмонлилар империясининг Константинопол шаҳрида (ҳозирги Истанбул) ўрта синф, ўқимишли ва сиёсий жиҳатдан хабардор яҳудий оиласида туғилган. Унинг синглиси меншевиклар етакчиси Лидия Дан эди. Одессада ўсган, у яҳудий бўлгани учун мактаб ўқувчиси сифатида доимо хўрланган. Ўсмирлигида у народникларни ҳайратда қолдирди, аммо очлик инқирози уни марксистга айлантирди: „Менга тўсатдан менинг бутун инқилобчилигим қанчалик юзаки ва асоссиз бўлганлиги ва менинг субектив сиёсий романтизмим фалсафий муносабатлардан олдин қанчалик митти бўлганлиги аён бўлди“[5].

1892-йил феврал ойида чоризмга қарши ҳаракатлари учун ҳибсга олиниб, бобоси 300 рубл гаров пули тўлаган майгача қамоқда ўтирди. Ўша йилнинг кузида у Санкт-Петербург университетига ўқишга кирди, Александр Потресов томонидан ташкил этилган марксистик гуруҳга қўшилди ва ҳайдалди, қайта ҳибсга олинди ва 1893-йил майигача ҳибсга олинди. Ушбу қисқача эркинлик афсунида у „Меҳнатни озод қилиш“ гуруҳининг Петербург бўлимини ташкил этишга ҳаракат қилди. Бобосининг Америка Қўшма Штатларига ҳижрат қилиш таклифини қабул қилиш ўрнига, у икки йилга Вилнада (ҳозирги Вилнюс) сургун қилишни танлади[6].

Дастлаб, у яҳудий Бунд билан яхши муносабатда эди. Вилно социал-демократи Аркадий Кремер билан биргаликда Мартов „Агитация тўғрисида“ (1895) асарида оммавий қўзғолон ва яҳудийларнинг иш ташлашларида қатнашиш стратегиясини, шунингдек, баъзан уларнинг қўллаб-қувватлашини қозониш учун Яҳудий тилини ўрганишни тушунтирди. Режада ишчилар чор тузуми даврида касаба уюшмалари таъқиқлангани учун социал-демократлар бошчилигидаги иш ташлашларда қатнашиш орқали кенгроқ сиёсий ташвиқот олиб бориш зарурлигини кўришлари кераклиги батафсил баён этилган[7]. Бироқ, Мартов охир-оқибат РСДЛП позициясидан Бундга қарши курашда Ленин билан параллел равишда муҳим рол ўйнайди.

Мартов 1895-йил октябр ойида Санкт-Петербургга қайтиб келди ва Ленин ҳукмрон шахс бўлган Ишчилар синфини озод қилиш учун кураш лигасини тузишга ёрдам берди. Ушбу босқичда „уларнинг дўстлиги шунчалик яқин эдики, улар ўзларининг дунёқарашлари асослари бўйича келишиб олдилар“,[8] уларнинг шахсиятидаги қарама-қаршиликларга қарамай ёки туфайли. Ленин озода ва вазмин эди; Мартов жонли ва хаотик бўлган. Мартов 1896-йил январ ойида ҳибсга олинмагунча Путилов заводининг ишчилари билан боғланиш вазифасини ўз зиммасига олди.

Мартов уч йилга Арктикадаги Туруханск қишлоғига сургун қилинган, Ленин эса нисбатан иссиқ „Сибир Италияси“ Шушенскоега юборилган[9]. Унинг сургун муддати тугагач, у Псковда Ленинга қўшилди ва у ерда улар биргаликда чет элга боришни ва тарқоқ марксистик ҳаракатни марказдан бошқариладиган сиёсий партияга ташкил қилиш усули сифатида газета чиқаришни режалаштирдилар. 1900-йил июн ойида, улар Россияни тарк этишдан олдин, улар биргаликда Санкт-Петербургга қайтиб келишди, у ерда уларни кузатиб боришди ва ҳибсга олишди, лекин бир неча кундан кейин қўйиб юборишди[10].

Сургун даври

Россияни тарк этишга мажбур бўлган ва бошқа радикал сиёсий арбоблар билан сургунда яшаган Мартов Мюнхенга жойлашди, Россия Социал-демократик Меҳнат партиясига (РСДЛП) қўшилди ва " Искра " партияси журналининг асосчиларидан бири эди[11][12]. Дастлаб, Ленин ва Мартов олти аъзолик таҳририяти доирасидаги баҳсларда иттифоқчилар бўлиб, рус марксизми асосчиси Георгий Плеханов ҳал қилувчи овозга эга эди. „ Искра“ операцияси Лондонга ўтказилганда, 1902-йил апрел ойида Мартов Ленин ва унинг рафиқаси Крупскаянинг турар жойига яқин бўлган Сидмут кўчасида[13] ветеран марксист Вера Засулич билан бирга турарди. Ленин Британия музейида ишлаётганида, Мартов ва Крупская биргаликда „ Искра“ тарафдорларининг почта жўнатмалари билан ишлаш каби „мунтазам чарчаган ишларнинг катта қисмини“ бирга олиб боришган[14]. Троцкийнинг фикрича, Мартов ва Ленин ўртасидаги келишмовчилик Лондонда бошланган, у ерда Мартов „уни Лениндан узоқлаштирган“ Засуличнинг таъсири остида қолган. У, шунингдек, Сидмут кўчасидаги турар-жойларида богемиялик турмуш тарзи Ленин учун „бутунлай бегона“ эканлигини кузатди[15]. Искра яна Женевага кўчиб ўтгандан сўнг, 1903-йил март ойида Мартов Николай Бауманни маънавий сабабларга кўра партиядан чиқариб юборилишини истаган марксистлардан бири сифатида Ленин билан тўқнашди[16].

Апрел ойида, РСДЛП 2-сезди олдидан Мартов партия дастури лойиҳасини ишлаб чиқди, Ленин унга рози бўлмади. Мартовнинг фикрича, партия раҳбариятига бўйсунишга ва партия дастурини тан олишга тайёр бўлган РСДЛП тарафдорлари, шунингдек, партия ташкилотларидан бирида қатнашган партия аъзолари сифатида тўлиқ маош олган шахслар партия аъзолигига қабул қилиниши керак; Ленин партия аъзолари ва партияга хайрихоҳлар ўртасида аниқ бўлинишни хоҳлади, бунда партия аъзолиги фақат партия ташкилотларидан бирида қатнашган, тўлиқ тўланган партия аъзолари билан чекланган[17].

1903-йил август ойида Лондонда Иккинчи Конгресс очилганда, Ленин ва Мартов 22-сессияга қадар ҳар бир бўлим бўйича биргаликда овоз беришди, уларнинг тегишли дастурлари бўйича овоз беришди ва Ленин 28 овоз билан 23 овозга қарши овоз берди.(18) 27-сессияда Ленин ва Мартов яҳудий ишчилари вакили бўлган Бунд РСДЛПнинг автоном бўлими сифатида тан олиниши керакми ёки йўқми деган баҳсда яна бир томонда эди. Мартов яҳудийларнинг марксист етакчиларидан бири (Троцкий билан бирга), яҳудийларнинг миллий мухторияти ҳақидаги талабларни рад этган, „Искра“ гуруҳи миллатчиликдан кўра синфий манфаатларни афзал кўрган; шунинг учун у бундистларнинг яҳудий миллатчилигига қаттиқ қарши эди[18]. Бунд 41 қарши 5 овоз билан мағлуб бўлгач, унинг беш делегати чиқиб кетди. Икки „иқтисодчи“ делегат – Александр Мартйнов ва Владимир Махновец ҳам чиқиб кетишди ва Мартовни етти овоздан маҳрум қилишди ва Ленин тарафдорларига кўпчиликни беришди[19]. Улар бутун Конгресс давомида ўзларини болшевиклар деб аташди, шунинг учун улар „кўпчиликнинг шахси“ деган маънони англатувчи болшевик номини олдилар. Озчилик ёки „меншевиклар“ фраксияси тегишли унвонни қабул қилди. Қурултой якунида „Искра“ таҳририятининг келажакдаги таркиби бўйича жуда ҳаяжонли баҳс бўлиб ўтди, унга кўра Ленин энг фаол учта муҳаррир – Засулич, Павел Ахелрод ва Александр Потресовни чиқариб ташлашни таклиф қилди. Мартов икки кекса марксист Акселрод ва Засуличга бўлган муносабатидан ҳайратда қолди ва қисқартирилган кенгашда хизмат қилишдан бош тортди[20].

Конгресс болшевиклар ва меншевиклар ўртасидаги бўлиниш билан якунланди, бу муросасиз бўлиб чиқди. Мартов Ахелрод, Мартйнов, Федор Дан ва Ираклий Церетели билан бирга меншевикларнинг кўзга кўринган лидерларидан бирига айланди. Леон Троцкий ҳам қисқа муддат меншевиклар фраксиясининг аъзоси бўлган, аммо тез орада улар билан узилиб қолган.



Фаолияти

Стокголмдаги Норра Банторгетдаги Меншевиклар партияси раҳбарлари, Швеция, 1917-йил май. Павел Ахелрод, Юлий Мартов ва Александр Мартинов

Мартов 1905-йил инқилобининг бошланиши бўлган Қонли якшанбадан кейинги иш ташлашлар пайтида сургунда эди[21]. Чет элдан у янги буржуа ҳукуматига жангари мухолифатни таъминлаш инқилобчиларнинг роли эканлигини таъкидлади. У иқтисодий ва ижтимоий шароитлар социалистик инқилобни амалга оширишга имкон бермагунча, буржуа ҳукуматини таъқиб қилиш учун ташкилотлар, касаба уюшмалари, кооперативлар, қишлоқ кенгашлари ва советлар тармоғига қўшилиш тарафдори эди.

1905-йил октябр ойида у Россияга қайтиб келди ва феврал ойида ҳибсга олинган, аммо 1906-йил апрел ойида озод қилинган. У Биринчи Думада РСДЛП гуруҳини ташкил этишга ёрдам берди ва уларнинг биринчи декларацияси 1906-йил 18-майда эълон қилинди. Июл ойида қайта ҳибсга олинган ва Финландияга депортация қилинган. Кейинчалик у Парижга жойлашди.


1914-йилда Биринчи жаҳон уруши бошланганда, бошқа меншвейклар Россиянинг уруш ҳаракатларини қўллаб-қувватлаган бўлса-да, Мартов можарога Ленин ва Троцкийникига жуда ўхшаш империалистик уруш сифатида қаради. Шунинг учун у меншевиклар партияси раҳбариятига қарши ташкил этилган меншевиклар интернационалистик фракциясининг марказий раҳбари бўлди. Мартов ҳам Троцкий билан бирга " Наше слово " („Бизнинг сўз“) газетасини чиқаришда иштирок этди[22]. У 1917-йилда Ленин билан қўшилмаган " Наше Слово "нинг ягона ҳиссаси бўлган[23] 1915-йилда у Швейсариядаги халқаро конференсияда Ленин тарафини олди ва у ерда жойлашди, лекин кейинчалик болшевикларни рад этди[24]. Меншевиклар партиясидаги „интернационалист“ озчилик „демократик тинчлик“ кампаниясини ёқлади[25].

Феврал инқилоби

1917-йил инқилобининг бошланишида Мартов Ленин билан бирга Цюрихда эди[26]. У рус марксистик сургунларини Россияда интернирланган немис фуқароларига алмаштириш ғоясини ишлаб чиққан. Шундай қилиб, рус марксистик инқилобий раҳбарлари, шу жумладан Ленин, 1917-йил феврал инқилобидан кейин Россияга қайтишга муваффақ бўлишди. Бироқ Муваққат ҳукумат алмашишга рози бўлмади, Мартов эса кутишга рози бўлди ва Германия бўйлаб машҳур „Селед“ поездида Ленин партиясига қўшилишдан бош тортди[27]. Ленин келганидан сўнг, рус мустамлакасининг қолган аъзолари оилалари билан Швейсария Қизил Хоч ташкилоти орқали Германия ҳукуматига мурожаат қилишди. Мартов 1917-йил 13-майда поездда жўнаб кетган меншевик ўртоқлари Акселрод, Мартйнов ва Рафаэл Абрамовични ўз ичига олган 280 кишилик партиядан бири эди[28].

Меншевикларнинг Муваққат ҳукуматга қўшилишини тўхтатиш учун у Россияга жуда кеч етиб келди. У ҳозирда Россия ҳукуматининг бир қисми бўлган Иракли Церетели ва Федор Дан каби меншевикларни қаттиқ танқид қилди, улар уруш ҳаракатларини қўллаб-қувватладилар. Бироқ, 1917-йил 18-июнда бўлиб ўтган конференсияда у Марказий кучлар билан зудлик билан тинчлик музокаралари олиб бориш сиёсати учун делегатлар томонидан қўллаб-қувватлана олмади.

Меншевиклар фракциясидаги чап қанот тарафдорларининг кўпчилигининг фикрига кўра, у 1917-йилда коалиция тузиш учун рақиби Ленин билан иттифоқ туза олмади[3].

Октябр инқилоби

1917-йилда Октябр инқилоби натижасида болшевиклар ҳокимият тепасига келганида, Мартов сиёсий жиҳатдан чекка бўлиб қолди. Болшевиклар ҳокимиятни қўлга киритгандан сўнг дарҳол Советлар қурултойида у Совет партиялари асосида „ягона демократик ҳукумат“ тузишга чақирди. Унинг таклифи Совет даврида фуқаролар урушидан қочишнинг ягона йўли сифатида „қарсаклар“ билан кутиб олинди[29]. Аммо Мартовнинг фраксияси яккаланиб қолган эди. Унинг фикри Троцкий томонидан қораланган[30]. Бунга Троцкийнинг унга ва бошқа партия аъзоларига 1917-йил 25-октябрдан кейин Советлар кенгашининг биринчи йиғилишини болшевиклар сиёсий ҳокимиятни қандай қўлга киритганидан нафрат билан чиқиб кетаётганларида айтган изоҳи яққол кўрсатиб турибди: „Сизлар афсуски, яккаланиб қолган шахсларсиз; банкрот; сизнинг ролингиз ўйнади. Бундан буён ўзингизга тегишли бўлган жойга боринг – тарих ахлатхонасига!“[4]. Бунга Мартов бир лаҳза ғазаб билан жавоб берди: „Унда кетамиз!“ ва кейин орқасига қарамай, индамай кетди. У чиқиш жойида тўхтаб қолди, айвон соясида қора кўйлак кийган, кенг чарм белбоғли ёш болшевик ишчини кўрди. Йигит аччиқланиб Мартовга юзланди: „Биз ўзимиз ўйлаган эдикки, Мартов ҳеч бўлмаганда биз билан қолади“. Мартов тўхтади ва ўзига хос бир ҳаракат билан бошини ирғитиб, ўзининг жавобини таъкидлади: „Бир кун келиб сен иштирок этаётган жиноятингни тушунасан“. У чарчаган ҳолда қўлини силкитиб, залдан чиқиб кетди[31].

Мартов бир муддат Таъсис мажлисидаги меншевиклар мухолифат гуруҳини болшевиклар уни тугатмагунча бошқарган. Кейинчалик, завод бўлими Совет Иттифоқи сайловларида Лениндан олдин Мартовни ўзларига делегат қилиб сайлаганида, кўп ўтмай унинг захиралари қисқарган[32].

Фуқаролар уруши

Россия фуқаролар уруши даврида Мартов Оқ Армияга қарши Қизил Армияни қўллаб-қувватлади; аммо, у болшевикларнинг зўравонликсиз сиёсий рақибларини, хоҳ социал-демократлар, хоҳ касаба уюшмалари, анархистлар ёки газеталар бўлсин, таъқиб қилинишини қоралашда давом этди.

Қизил террор ҳақида гапирар экан, Мартов шундай деди: „Йиртқич одамнинг иссиқ қонини ялаган. Одам ўлдирадиган машина ҳаракатга келтирилади. Аммо қон қонни тўлдиради. Фуқаролар уруши шиддати кучайиб бораётганига, бу урушда қатнашган одамларнинг ҳайвонотбозлиги кучайиб бораётганига гувоҳ бўламиз“[33] 1918-йилда газетадаги мақолаларидан бирида у Сталин коммунистик партияда юқори лавозимни эгаллашга нолойиқлигини таъкидлаб, 1907-йилдаги „экспроприациялар“да иштирок этгани учун РСДЛПдан ҳайдалганини даъво қилган. Сталин уни туҳматда айблади ва айбловларни тинглаш учун трибунал тузилишини талаб қилди, унда Мартов гувоҳларни келтиришини айтди, аммо фуқаролар уруши бошланганлиги сабабли суд мажлиси ҳеч қачон ўтказилмади[34].

1920-йил октябр ойида Мартовга Россияни қонуний равишда тарк этиш ва Германияга боришга рухсат берилди. Мартов ўша ой охирида Германия Мустақил Социал-демократик партиясининг Ҳалле конгрессида нутқ сўзлади. Мартов Германияда чексиз қолиш ниятида эмас эди ва буни фақат 1921-йил март ойида ҳукмрон Коммунистик партиянинг Х қурултойидан кейин меншевиклар ноқонуний деб эълон қилинганидан кейин амалга оширди. 1922-йилда Мартов касал бўлиб қолганини билиб, Ленин Сталиндан Берлинга Мартовнинг тиббий ёрдамига ҳисса қўшиш учун пул ўтказишни сўради, аммо Сталин рад этди[35]. Мартов 1923йил апрел ойида Германиянинг Счöмберг шаҳрида вафот этди. Ўлимга олиб келадиган касалликдан олдин у „Социалистикеский вестник“ („Социалистик курер“) газетасини очди, бу газета меншевикларнинг Берлин, Париж ва охир-оқибат Ню-Ёркда қувғиндаги нашри бўлиб қолди.

Манбалар

  1. ↑ Исраэл Гетзлер, Мартов: А Политиcал Биограпҳй оф а Руссиан Соcиал Демоcрат (2003).
  2. ↑ Фигес, п. 295
  3. ↑ 3,0 3,1 Фигес, п. 468
  4. ↑ 4,0 4,1 Троцкй, Леон Тҳе Ҳисторй оф тҳе Руссиан Револутион п. 1156
  5. ↑ Фигес, п. 162
  6. ↑ Шиндлер, Cолин. Исраэл анд тҳе Эуропеан Лефт. Неw Ёрк: Cонтинуум, 2012 — 4-бет. 
  7. ↑ Фигес, п. 147-8
  8. ↑ Сервиcе, Роберт. Ленин, А Биограпҳй. Лондон: Пан Маcмиллан, 2010 — 104-бет. ИСБН 978-0-330-51838-3. 
  9. ↑ Симон Себаг Монтефиоре, Ёунг Сталин, паге 96
  10. ↑ Крупская, Надезҳда (Ленин'с wидоw). Мемориэс оф Ленин. Пантҳер, 1970 — 47-бет. 
  11. ↑ Тонй Cлифф (1986) Ленин: Буилдинг тҳе Партй 1893-1914. Лондон, Боокмаркс: 100
  12. ↑ Фигес, п. 149
  13. ↑ Сервиcе. Ленин — 149-бет. 
  14. ↑ Крупская. Мемориэс — 69-бет. 
  15. ↑ Троцкй, Леон. Мй Лифе: Ан Аттемпт ат ан Аутобиограпҳй. Ҳармондсwортҳ, Миддлесех: Пенгуин, 1975 — 157, 150-бет. 
  16. ↑ Фигес, п. 198
  17. ↑ Фигес, п. 151
  18. ↑ Фигес. {{{титле}}} — 82-бет. 
  19. ↑ Шапиро .. Тҳе Cоммунист Партй — 51-бет. 
  20. ↑ Фигес. {{{титле}}} — 153-бет. 
  21. ↑ Фигес, п. 180
  22. ↑ Фигес, п. 294
  23. ↑ Фигес, п. 296
  24. ↑ „Жулиус Мартоw ис Деад: Руссиан Соcиалист, Энемй оф Ленин, Wас ан Эхиле Ин Германй“, Тҳе Неw Ёрк Тимес. 6 Април 1923. Паге 17. Ретриэвед 14 Марч 2011.
  25. ↑ Фигес, п. 293
  26. ↑ Фигес, п. 323
  27. ↑ Фигес, п. 385
  28. ↑ Абрамовитч, Рапҳаэл. Тҳе Совиэт Револутион. Неw Ёрк: Интернатионал Университиэс Пресс, 1962 — 26-бет. 
  29. ↑ Фигес, п. 489
  30. ↑ Фигес, п. 490
  31. ↑ И ҳенҳолд тил Борис Иванович Ниcолаэвскй эриндрингер „Пагес фром тҳе Паст“
  32. ↑ Мартов : а политиcал биограпҳй оф а Руссиан соcиал демоcрат бй Исраэл Гетзлер. Cамбридге : Cамбридге Университй Пресс, 1967. ИСБН 0-521-52602-7
  33. ↑ Тҳе Блаcк боок оф Cоммунисм, п. 736.
  34. ↑ Радзинскй, Эдвард. Сталин. Лондон: Ҳоддер анд Строугҳтон, 1997 — 61-бет. ИСБН 0-340-68046-6. 
  35. ↑ Сервиcе, Роберт. Сталин: А Биограпҳй. Ҳарвард Университй Пресс, 2005 — 156-бет. 

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Julius_Martov" dan olindi