Криз тили (криз – Кърыцӏаь мез[2]) — Озарбайжоннинг шимолий-шарқий қисмида яшовчи кризларнинг тили. Нах-Доғистон тиллар оиласининг лезгин тилларига мансуб. Будух тилига генетик жиҳатдан энг яқин, ушбу тил билан алоҳида кичик гуруҳни ташкил қилади. Тарихий жиҳатдан криз ва будух тиллари прото-лингвистик давлатнинг маълум бир умумий соҳасидир. Баъзан улар Шоҳдағ тиллари ҳақида ҳам гапиришади, бу ерда географик яқинлик ва яккаланиш принсипига кўра, криз ва будух тиллари хиналуг билан бирлаштирилиб, Нах-Доғистон тиллари орасида алоҳида ўрин тутади.

Криз тили
Миллий номи Кърыцӏаь мез
Сўзлашувчиларнинг умумий сони 5,000-9,000
Ўрни ?
Туркумланиши
Туркум Евроосиё тиллари
Тил оиласи

Доғистон тиллари

Лезгин тармоқ[1]
Алифбоси ёзувсиз
Тил кодлари
ИСО 639-3 крй

Сўнгги социолингвистик тадқиқотлар (2001-йил) шуни кўрсатдики, Куби вилоятининг баланд тоғли қишлоқларида криз тилида сўзлашувчилар сони тахминан 1-2 минг кишига камайган. Исмайилли вилоятининг Хапутли қишлоқларида тахминан шунча одам криз тилида (хапутли шеваси) гаплашади. Тил ёзилмаган. У асосан маиший соҳада қўлланади. Криз тилида сўзлашадиган кўпчилик катталар ҳам озарбайжон тилида гаплаша оладилар. Бунга озарбайжон аҳолиси билан бир ҳудудда яшаш, озарбайжон тилидаги мактаб таълими, иш юритиш, бошқа миллий гуруҳлар вакиллари билан алоқа қилиш воситаси сифатида ижтимоий, сиёсий, маданий ва бошқа тадбирлар пайтида фойдаланиш каби омиллар сабаб бўлади. Айрим қишлоқларда ҳам миллатлараро алоқа воситаси сифатида лезгин тилидан фойдаланади.

Лаҳжалари

Криз тили бир қатор лаҳжалар ва ички лаҳжалага бўлинади (ХХ асрнинг ўрталарига қадар бу лаҳжалар алоҳида тил сифатида кўриб чиқилган)[3][4]. Грамматик ва фонетик тизимдаги сезиларли фарқларга, шу жумладан озарбайжон тилининг шевалари таъсирида пайдо бўлган янгиликлар билан боғлиқ бўлганига қарамай, лаҳжалар ўзаро тушунарли.

Асосий лаҳжалар[5][6]:

  • криз-ергюд (криз)
  • хапутлин
  • жек
  • алик

Криз-ергюд шеваси 29 қишлоқда, Хапутлин - 8 та, Жек - 6 та ва Алик - фақат Алик қишлоғида гаплашилади.

Хусусиятлари

Криз тили Лезгин тилларидан кўп жиҳатлари бўйича, лабланганлиги бўйича ажралиб туради.

Грамматика, лексика ва фонетика соҳасида адабий ва маҳаллий лаҳжаларда озарбайжон тилининг кучли таъсири сезиларлидир.

Манбалар

  1. ↑ Языки мира: Кавказские языки. / Ред. М. Е. Алексеев, Г. А. Климов, С. А. Старостин, Я. Г. Тестелец. М.: Аcадемиа, 1999; 2001. — С. 373.
  2. ↑ Лингвистический энциклопедический словарь. //Главный редактор В. Н. Ярцева. Москва, «Советская энциклопедия», 1990
  3. ↑ Саадиев Ш. М. Крызский язык. Языки народов СССР, Том 4. Институт языкознания (Академия наук СССР). Ред. Виноградов В. В. М.: Наука, 1966
  4. ↑ В. Г. Гаджиев. «Сочинение И. Гербера „Описание стран и народов между Астраханью и рекою Курой находящихся“ как исторический источник по истории народов Кавказа». — Наука, 1979. — С. 226
  5. ↑ Языки народов СССР: в 5 томах. Иберийско-кавказские языки. М: Наука, 1967 — 545-559-бет. ИСБН 627-641. 
  6. ↑ Языки Российской Федерации и соседних государств: К-Р. М: Наука, 1997 — 155-бет.  Крызский язык распадается на четыре диалекта: крызско-ергюджский диалект представлен в 29 сёлах, хапутлинский — в восьми, джекский — в шести, алыкский — в одном.