Kriz tili
Kriz tili (kriz – Kʼrыtsӏaь mez[2]) — Ozarbayjonning shimoliy-sharqiy qismida yashovchi krizlarning tili. Nax-Dogʻiston tillar oilasining lezgin tillariga mansub. Budux tiliga genetik jihatdan eng yaqin, ushbu til bilan alohida kichik guruhni tashkil qiladi. Tarixiy jihatdan kriz va budux tillari proto-lingvistik davlatning maʼlum bir umumiy sohasidir. Baʼzan ular Shohdagʻ tillari haqida ham gapirishadi, bu yerda geografik yaqinlik va yakkalanish prinsipiga koʻra, kriz va budux tillari xinalug bilan birlashtirilib, Nax-Dogʻiston tillari orasida alohida oʻrin tutadi.
| Kriz tili | |
|---|---|
| Milliy nomi | Kʼrыtsӏaь mez |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 5,000-9,000 |
| Oʻrni | ? |
| Turkumlanishi | |
| Turkum | Yevroosiyo tillari |
| Til oilasi | |
| Alifbosi | yozuvsiz |
| Til kodlari | |
| ISO 639-3 | kry |
Soʻnggi sotsiolingvistik tadqiqotlar (2001-yil) shuni koʻrsatdiki, Kubi viloyatining baland togʻli qishloqlarida kriz tilida soʻzlashuvchilar soni taxminan 1-2 ming kishiga kamaygan. Ismayilli viloyatining Xaputli qishloqlarida taxminan shuncha odam kriz tilida (xaputli shevasi) gaplashadi. Til yozilmagan. U asosan maishiy sohada qoʻllanadi. Kriz tilida soʻzlashadigan koʻpchilik kattalar ham ozarbayjon tilida gaplasha oladilar. Bunga ozarbayjon aholisi bilan bir hududda yashash, ozarbayjon tilidagi maktab taʼlimi, ish yuritish, boshqa milliy guruhlar vakillari bilan aloqa qilish vositasi sifatida ijtimoiy, siyosiy, madaniy va boshqa tadbirlar paytida foydalanish kabi omillar sabab boʻladi. Ayrim qishloqlarda ham millatlararo aloqa vositasi sifatida lezgin tilidan foydalanadi.
Lahjalari
Kriz tili bir qator lahjalar va ichki lahjalaga boʻlinadi (XX asrning oʻrtalariga qadar bu lahjalar alohida til sifatida koʻrib chiqilgan)[3][4]. Grammatik va fonetik tizimdagi sezilarli farqlarga, shu jumladan ozarbayjon tilining shevalari taʼsirida paydo boʻlgan yangiliklar bilan bogʻliq boʻlganiga qaramay, lahjalar oʻzaro tushunarli.
- kriz-yergyud (kriz)
- xaputlin
- jek
- alik
Kriz-yergyud shevasi 29 qishloqda, Xaputlin - 8 ta, Jek - 6 ta va Alik - faqat Alik qishlogʻida gaplashiladi.
Xususiyatlari
Kriz tili Lezgin tillaridan koʻp jihatlari boʻyicha, lablanganligi boʻyicha ajralib turadi.
Grammatika, leksika va fonetika sohasida adabiy va mahalliy lahjalarda ozarbayjon tilining kuchli taʼsiri sezilarlidir.
Manbalar
- ↑ Yazыki mira: Kavkazskie yazыki. / Red. M. E. Alekseev, G. A. Klimov, S. A. Starostin, Ya. G. Testelets. M.: Academia, 1999; 2001. — S. 373.
- ↑ Lingvisticheskiy entsiklopedicheskiy slovarь. //Glavnыy redaktor V. N. Yartseva. Moskva, «Sovetskaya entsiklopediya», 1990
- ↑ Saadiev Sh. M. Krыzskiy yazыk. Yazыki narodov SSSR, Tom 4. Institut yazыkoznaniya (Akademiya nauk SSSR). Red. Vinogradov V. V. M.: Nauka, 1966
- ↑ V. G. Gadjiev. «Sochinenie I. Gerbera „Opisanie stran i narodov mejdu Astraxanьyu i rekoyu Kuroy naxodyaщixsya“ kak istoricheskiy istochnik po istorii narodov Kavkaza». — Nauka, 1979. — S. 226
- ↑ Yazыki narodov SSSR: v 5 tomax. Iberiysko-kavkazskie yazыki. M: Nauka, 1967 — 545-559-bet. ISBN 627-641.
- ↑ Yazыki Rossiyskoy Federatsii i sosednix gosudarstv: K-R. M: Nauka, 1997 — 155-bet. Krыzskiy yazыk raspadaetsya na chetыre dialekta: krыzsko-ergyudjskiy dialekt predstavlen v 29 syolax, xaputlinskiy — v vosьmi, djekskiy — v shesti, alыkskiy — v odnom.