Ziyosfera

Majd ud-Davla

Абу Толиб Рустам (форсча: ابو طالب رستم‎‎; 997–1029) — 997-йилдан 1029-йилгача Райдаги Бувайҳийлар амирлигининг сўнгги амири. Асосан, Мажд уд-Давла (مجد الدوله) лақаби билан танилган. Фахр уд-Давланинг (ҳ. 976–980, 984–997) тўнғич ўғли. Заиф ҳукмдор бўлиб, ҳукмронлигининг катта қисмида амалда номигагина ҳукмдор эди. Давлатнинг ҳақиқий бошқаруви эса онаси Саййида Шириннинг қўлида бўлган.

Мажд уд-Давла
مجد الدوله
Амир
Шаҳаншоҳ

Мажд уд-Давла тангаси
Салтанат 997—1029
Ўтмишдоши Фахр уд-Давла
Давомчиси Маҳмуд Ғазнавий
(Ғазнавийлар сулоласи)
Туғилиши 993
Вафоти 1029-йилдан кейин
Ғазна
Фарзандлари Фана Хусрав
Абу Дулаф
Сулола Бувайҳийлар
Отаси Фахр уд-Давла
Онаси Саййида Ширин
Дини Ислом (шиалик)

Мажд ад-Давла ҳукмронлиги даврида Бувайҳийларнинг Марказий Эрондаги мулклари аста-секин қисқариб борган. 997-йилда Гўргон ва Табаристон Зиёрийлар қўлига ўтган, ғарбдаги бир қанча шаҳарлар эса Озарбайжондаги Салорийлар томонидан эгаллаб олинган. Давлат ичида ҳам муаммолар мавжуд эди. Жумладан, 1016-йилда дайламий ҳарбий саркарда Ибн Фулад бошчилигида қўзғолон кўтарилган. 1028-йилда Саййида Ширин вафот этгач, Мажд уд-Давла ўзининг дайламий аскарлари томонидан уюштирилган қўзғолонга дуч келган. Шу сабабли Ғазнавийлар ҳукмдори Маҳмуд Ғазнавийдан (ҳ. 998–1030) ёрдам сўраган. Ғазнавий 1029-йилда Райга келиб, Мажд уд-Давлани ҳокимиятдан ағдарган ва шаҳарни талон-тарож қилган. Шу тариқа Райдаги Бувайҳийлар ҳукмронлигига якун ясалган.

Мажд уд-Давланинг Ғазнавийлар пойтахти Ғазнага юборилгани ва шу шаҳарда вафот этгани ҳақида маълумотлар мавжуд.

Келиб чиқиши

Абу Толиб Рустам Бувайҳийлар сулоласи вакили бўлиб, ушбу дайламий оила, асосан, ҳозирги Эроннинг жанубий ва ғарбий қисмлари ҳамда бугунги Ироқнинг деярли бутун ҳудуди устидан ҳукмронлик қилган. Бувайҳийлар давлати кўпинча уч мустақил ҳудудга бўлинган бўлиб, улар Рай (Жибал), Шероз (Форс) ва Бағдод (Ироқ) марказлари атрофида шаклланган эди[1][2]. Абу Толиб Рустам 993-йилда туғилган[3]. У Жибал, Табаристон ва Гўргонни бошқарган Бувайҳий амир Фахр уд-Давла (ҳ. 976–980, 984–997)[4] ва Табаристондаги Бовандийлар сулоласига мансуб малика Саййида Шириннинг ўғли эди[5]. Абу Толиб Рустам давлатни бошқаришга муносиб бўлиши учун ҳар томонлама чуқур таълим олиши керак эди. Шу сабабли унга машҳур ҳамадонлик форс олими ва тилшунос Ибн Фарис (вафоти: 1004-йил) устозлик қилган[6].

Ҳукмронлиги

Тахтга чиқиши

997-йилда Фахр уд-Давла ошқозон касаллигидан вафот этгач, унинг Жибалдаги мулклари икки ўғли ўртасида тақсимланди. Пойтахт Рай шаҳри ва унинг атрофи Абу Толиб Рустамга берилди, кенжа ўғли Шамс уд-Давлага эса Ҳамадон ва Қирмисин шаҳарлари Месопотамия чегараларигача бўлган ҳудудлар билан бирга тегди[3][1]. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам ҳали ёш бўлгани боис онаси Саййида Ширин томонидан ҳокимиятни биргаликда бошқарувчи ҳукмдорлар этиб тайинланди, Саййида Ширин эса давлат бошқарувини регент сифатида ўз қўлига олди[7][8]. Шунга қарамай, Шамс уд-Давла Абу Толиб Рустамга бўйсунувчи ҳукмдор ҳисобланган[9]. Форсни бошқарган Бувайҳийларнинг катта амири Самсам уд-Давла (ҳ. 983–998) Фахр уд-Давла ҳукмронлиги даврида садоқат билан уни олий амир сифатида тан олган эди. Шу сабабли эндиликда Самсам уд-Давла бу хизмати эвазига Мажд уд-Давладан ўзига садоқат билдиришини талаб қилишга ҳақли эди[10].

Бироқ Ироқдаги Бувайҳийлар амири Баҳо уд-Давла (ҳ. 988–1012) ва Аббосийлар халифаси билан келишув Рай саройи учун маъқулроқ кўринди. Томонлар ўртасидаги музокараларнинг тафсилотлари маълум эмас. 998-йилда Баҳо уд-Давланинг илтимосига кўра, халифа ал-Қодир (ҳ. 991–1031) Абу Толиб Рустамга Мажд уд-Давла ва Фалак ул-умма унвонини берди. Эроншунос олим Wилферд Маделунгнинг таъкидлашича: „Ушбу хизмати эвазига Баҳо уд-Давла халифа ал-Қодирнинг эътирофидан ташқари иттифоқчиликка ҳамда ўз олий ҳукмронлигининг маълум даражада тан олинишига ҳам эришган бўлиши керак. Ваҳолангки, унинг номи орадан йиллар ўтгачгина Мажд уд-Давла зарб қилдирган тангаларда пайдо бўлган“[11].

Орадан кўп ўтмай Самсам уд-Давла вафот этган ва 999-йилда Форс Баҳо уд-Давла назоратига ўтган. Шу тариқа Баҳо уд-Давла Бувайҳийлар давлатининг олий амири мақомини эгаллаган[11].

Ҳукмронлигининг бошланиш даври

Фахр уд-Давланинг вафотидан сўнг Зиёрийлар ҳукмдори Қобус (ҳ. 977–981, 997–1012) илгари Бувайҳийлар тортиб олган, аммо аввал ўзи бошқарган Табаристон ва Гўргонни қайта эгаллади. Мажд уд-Давла Қобусга қаршилик кўрсата олмагач, Қобус бу икки вилоятни деярли ҳеч қандай тўсиқларсиз бошқарди[4]. Мажд уд-Давла, шунингдек, Озарбайжондаги Салорийларга бир қанча ғарбий шаҳарларни, жумладан, Занжонни ҳам бой берди[12]. Бувайҳийлар вассали сифатида Қирмисин атрофида ҳукмронлик қилган[13] Ҳасанвайҳийлар ҳукмдори Бадр ибн Ҳасанвайҳ (ҳ. 979–1013) Мажд уд-Давлага маҳаллий бошқарув ишларида ёрдам бериш учун Райга келди. Бироқ унинг ёрдами рад этилди. Натижада, Бадр аста-секин Райдаги сиёсий ишлардан четлаша бошлади[14]. Камида 1003-йилда Саййида Ширин ўз амакиваччаси Алауддавла Муҳаммадни Исфаҳон ҳокими этиб тайинлашга муваффақ бўлди. Бу эса Какуйийлар сулоласининг шаклланишига асос эди[9][15].

1005-йилда Мажд уд-Давла ўз ака-укалари ва вассаллари устидан устунлигини кўрсатиб қўйиш мақсадида 1005-йилда қадимги форсларнинг императорлик унвони шаҳаншоҳ („шоҳлар шоҳи“) рутбасини олди[16]. Шунга қарамай, Баҳо уд-Давланинг ҳукмрон мавқеига қарши чиқишга уринмади. 1009/1010-йилдан бошлаб Мажд уд-Давла ўз тангаларида Баҳо уд-Давлани расман олий амир сифатида тан олди. Кейинчалик айрим тангаларда Баҳо уд-Давла ҳатто шаҳаншоҳ унвони билан ҳам тилга олинган[17]. Баҳо уд-Давла 1012-йилнинг декабр ойида вафот этди. Унинг ўрнига эса ўғли Абу Шужо Фанно Хусрав (Султон уд-Давла) тахтга чиқди ва отасининг ҳукмронлигига ворислик қилиш даъвоси билан шаҳаншоҳ унвонини қабул қилди. Бироқ Мажд уд-Давла Султон уд-Давланинг бу даъвосини тан олмади, чунки амалда Бувайҳийлар давлатининг олий амири энди унинг ўзи бўлиб қолган эди[18].

Ички сиёсат

Мажд уд-Давланинг укаси ҳамда Ҳамадон ва Кирмоншоҳ ҳукмдори Шамс уд-Давла (ҳ. 997–1021) тангаси

1008-йилда Мажд уд-Давла ўз вазири Абу Али ибн Али ёрдами билан онаси Саййида Шириннинг регентлигидан қутулишга уринди. Бироқ Саййида Ширин Бадр ибн Ҳасанвайҳнинг ҳузурига қочиб борди ва Шамс уд-Давла билан биргаликда Райни қамал қилди. Бир неча жанглардан сўнг шаҳар эгалланди ва Мажд уд-Давла асир олинди. Онаси уни Табарак қал’асига қамаб қўйди, Шамс уд-Давла эса Райда ҳокимиятни қўлга олди. Орадан бир йил ўтгач, 1009-йилда Саййида Ширин Шамс уд-Давла билан келиша олмай қолди. Натижада, Мажд уд-Давлани озод қилиб, яна Рай тахтига қайтарди, Шамс уд-Давла эса Ҳамадонга қайтди. Шунга қарамай, амалдаги ҳокимият ҳануз Саййида Шириннинг қўлида қолаверди[1][19]. 1014-йилда Шамс уд-Давла Райга ҳужум қилгач, Мажд уд-Давла ва Саййида Ширин Дамовандга қочишга мажбур бўлди. Бироқ Шамс уд-Давла қўшинлари орасида юз берган исён уни Ҳамадонга қайтишга мажбур қилди ва Мажд уд-Давла ҳамда Саййида Ширин яна Райга қайтди[19]. Худди шу йили машҳур қомусий олим Абу Али Ибн Сино (1037-йилда вафот этган) Райга келиб, Мажд уд-Давла ва Саййида Шириннинг хизматига кирган. Ибн Сино сарой табиби лавозимида фаолият юритиб, меланхолия касаллигидан азият чекаётган Мажд уд-Давлани даволаган. Ривоятларга кўра, кейинчалик Ибн Сино Қазвин ва Ҳамадонда Саййида Шириннинг иш юритувчиси вазифасини ҳам бажарган. Бироқ бу фаолият тафсилотлари аниқ маълум эмас[20][21]. Сўнгра Ибн Сино Шамс уд-Давланинг хизматига ўтган. Бунга унинг рақиби Абулқосим ал-Кирмоний ҳам Саййида Шириннинг саройида хизмат қилгани сабаб бўлган бўлиши мумкин[22].

1016-йилда Мажд уд-Давла ва Саййида Ширин дайламий ҳарбий саркарда Ибн Фуладнинг Қазвин ҳокими этиб тайинланиши ҳақидаги талабини рад этди. Натижада, Ибн Фулад Рай атрофларига ҳужум қила бошлади. Мажд уд-Давла Бавандийлар шаҳзодаси Абу Жаъфар Муҳаммад (1028-йилда вафот этган) ёрдамида Ибн Фуладни Райдан ҳайдаб чиқарди. Ибн Фулад эса Зиёрийлар ҳукмдори Манучиҳр (ҳ. 1012–1031) ҳузурига қочди. У ерда Манучиҳрга садоқат билдириш эвазига ҳарбий ёрдамга эга бўлди. Манучиҳр берган 2 000 аскар билан кучайган Ибн Фулад Райни қамал қилди. Натижада, Мажд уд-Давла уни Исфаҳон ҳокими этиб тайинлашга мажбур бўлди. Шундан кейин Ибн Фулад ҳақида манбаларда деярли маълумот учрамайди. Бу ҳолат унинг ўша пайтдаги Исфаҳон ҳокими Алауддавла Муҳаммадни лавозимидан четлатишга муваффақ бўла олмаганини кўрсатади[23].

Мажд уд-Давла давлатининг заифлашуви Алауддавла Муҳаммадга амалда мустақил ҳукмдор сифатида фаолият юритиш имконини берди. Алауддавла ўз ҳудудларини кенгайтириб, шимолий ва ғарбий тоғли вилоятларни ҳам эгаллади. Бу ҳудудлар ўша даврда Анназийлар каби мустақил курд сулолалари томонидан бошқарилаётган эди. 1023-йилда Алауддавла Муҳаммад Ҳамадонни эгаллаб, Шамс уд-Давланинг ўғли ва вориси Само уд-Давланинг (ҳ. 1021–1023) ҳукмронлигига барҳам берди. Мажд уд-Давла бу воқеаларга аралашишга қодир эмас эди. Алауддавла Муҳаммад амалда мустақил подшоҳ ва Жибалдаги энг қудратли шахсга айланган бўлса-да, 1029-йилда Мажд уд-Давла ҳокимиятдан қулагунига қадар ўз тангаларида уни олий ҳукмдор сифатида кўрсатишда давом этган[15][24]. 1019/1020-йилда Исфаҳонда Алауддавла Муҳаммад зарб қилдирган машҳур тангалардан бирида Мажд уд-Давла шаҳаншоҳ („шоҳлар шоҳи“) унвони билан тилга олинган[25].

Ҳокимиятдан қулаши

Ғазнавийлар ҳукмдори Маҳмуд Ғазнавий (ҳ. 998–1030) Мажд уд-Давлани ҳокимиятдан ағдариб ташлаганидан кейин зарб қилдирган танга

1028-йилда Саййида Ширин вафот этгач, Мажд уд-Давланинг сиёсий жиҳатдан яккаланиб қолиши оқибатлари яққол намоён бўлди. Тез орада дайламий аскарлар қўзғолони бошланди ва уларга қарши курашишда Мажд уд-Давла Ғазнавийлар ҳукмдори Маҳмуд Ғазнавийдан (ҳ. 998–1030) ёрдам сўради. Маҳмуд узоқ вақтдан бери ўз ҳокимиятини ғарб томон кенгайтиришни истар, бироқ Саййида Шириннинг қатъий сиёсий мавқеи туфайли Райга ҳужум қилишдан тийилиб келган эди[1][26]. Маҳмуд Ғазнавий Мажд уд-Давланинг ёрдам сўровини баҳона қилиб, 1029-йил март/апрел ойида Райни босиб олди. Мажд уд-Давлани ҳокимиятдан четлатиб, шаҳарни талон-торож қилди. Шу тариқа Райдаги бувайҳийлар ҳукмронлигига барҳам берди. Райдаги улкан кутубхонанинг катта қисми ёқиб юборилди, кўплаб шаҳар аҳолиси эса бид’атчи ва кофир деб айбланиб, тошбўрон қилинди. Маҳмуд бу қирғинни „кофир Ботинийлар ва бузғунчи бид’атчилар“дан тозалаш зарурати билан оқлаган[1][27].

Эроншунос Cлиффорд Эдмунд Босwортҳ Мажд уд-Давланинг бу қарорини „аҳмоқона“ деб баҳолаган[27]. Араб тарихчиси Ибн ал-Асирнинг (1233-йилда вафот этган) ёзишича, Рай забт этилгандан сўнг Маҳмуд Ғазнавий Мажд уд-Давлани ҳузурига чақириб, ундан: „Форслар тарихини баён қилувчи „Шоҳнома“ ва мусулмонлар тарихини ўз ичига олган ат-Табарий тарихини ўқиганмисан?“ — деб сўраган. Мажд уд-Давла „Ҳа“, — деб жавоб бергач, Маҳмуд унга: „Унда сенинг хатти-ҳаракатинг уларни ўқиган кишининг ишига ўхшамайди“, — деган экан[28][29]. Манбаларга кўра, Мажд уд-Давла Ғазнавийлар пойтахти Ғазнага юборилган ва ўша ерда вафот этган[1]. Унинг ўғилларидан бири Фано Хусрав кейинги йилларда Бувайҳийлар ҳокимиятини қайта тиклашга уриниб кўрган, бироқ муваффақиятга эриша олмаган[30]. Мажд уд-Давланинг, шунингдек, Абу Дулаф исмли яна бир ўғли бўлган[31].

Маданият

Х аср охиридан 1029-йилгача Рай илм-фан маркази сифатида равнақ топди. Бунга қисман шаҳарнинг Бувайҳийлар давлатининг бошқа қисмларидан мустақиллигини сақлаб қолгани ҳамда сулолавий низоларга фақат вақти-вақти билан аралашгани сабаб бўлган бўлиши мумкин[1]. Мажд уд-Давланинг ўзи ҳам илм-маърифатга катта қизиқиш билдирган ва илм аҳлини қўллаб-қувватлаган[19]. Эроннинг ғарбий ҳудудларида узоқ вақт давомида араб адабиёти устун мавқега эга бўлган. Бироқ тахминан Х аср ўрталаридан бошлаб Хуросонда шаклланган форс адабий ҳаракати ғарбий вилоятларда, жумладан, Мажд уд-Давла саройида ҳам тобора оммалаша бошлаган[32].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Нагел 1990, сс. 578–586.
  2. ↑ Тор 2017, с. 52.
  3. ↑ 3,0 3,1 Спулер 2014, с. 101.
  4. ↑ 4,0 4,1 Босwортҳ 1975, с. 215.
  5. ↑ Ҳерзиг & Стеwарт 2011, с. 125.
  6. ↑ Босwортҳ 1975, сс. 295–296.
  7. ↑ Спулер 2014, с. 108.
  8. ↑ Босwортҳ 1975, с. 293.
  9. ↑ 9,0 9,1 Босwортҳ 1970, с. 74.
  10. ↑ Маделунг 1969, сс. 174–176.
  11. ↑ 11,0 11,1 Маделунг 1969, с. 176.
  12. ↑ Босwортҳ 1975, с. 294.
  13. ↑ Босwортҳ 1996, с. 158.
  14. ↑ Кеннедй 2004, с. 244.
  15. ↑ 15,0 15,1 Босwортҳ 2010, сс. 359–362.
  16. ↑ Маделунг 1969, сс. 176–177.
  17. ↑ Маделунг 1969, с. 177.
  18. ↑ Маделунг 1969, сс. 177–178.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Сажжади, Асатрян & Мелвин-Коушки.
  20. ↑ Гутас 1987, сс. 67–70.
  21. ↑ Адамсон 2013, с. 14.
  22. ↑ Адамсон 2013, с. 18.
  23. ↑ Босwортҳ 1997, сс. 26–27.
  24. ↑ Босwортҳ 1970, сс. 75–76.
  25. ↑ Милес 1975, с. 373.
  26. ↑ Нашат & Беcк 2003, с. 84.
  27. ↑ 27,0 27,1 Босwортҳ 1975, с. 177.
  28. ↑ Аскари 2016, сс. 81–82.
  29. ↑ Пеаcоcк 2007, с. 12.
  30. ↑ Босwортҳ 1975, сс. 299–300.
  31. ↑ Босwортҳ 1975, с. 285.
  32. ↑ Лазард 1975, с. 619.

Адабиётлар

Олдингиси Райнинг бувайҳий амири
997—1029 		Кейингиси 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Majd_ud-Davla" dan olindi