Мариэтта Омаровна Чудакова (қизлик фамилияси – Хан-Магомедова; 1937-йил 2 январ – Москва – 2021-йил 20 ноябр) – совет-рус адабиёцҳуноси, матншунос, филология фанлари доктори. Ёзувчи ва мемуарчи, жамоат арбоби, ўқитувчи[1] сифатида ҳам танилган.

Мариэтта Чудакова
Таваллуди 20-ноябр 1937-йил
Москва, СССР
Вафоти 20-ноябр 2021-йил(2021-11-20)
(84 ёшда)
Москва, СССР
Фуқаролиги Совет Иттифоқи→Rossiya bayrogʻi Россия
Касби ёзувчи, адабиёт тарихчиси, адабий танқидчи, университет ўқитувчиси, адабиёцҳунос
Соҳаси адабиёцҳунослик
Иш жойлари А. М. Горкий номидаги Адабиёт институти
Таълими Москва давлат университетининг филология факултети
Илмий даражаси Филология фанлари доктори

Биография

Мариэтта Чудакова оиладаги тўртинчи фарзанд. Отаси муҳандис Омар Курбанович Хан-Магомедов, табасаран, Тимирязев қишлоқ хўжалиги академиясининг битирувчиси. Онаси – Клавдия Василевна Махова, Суздал тумани Вишенки қишлоғида туғилган, мактабгача таълим муассасаси ўқитувчиси, фарзанд тарбиялаш ҳақида „Просто счасте“ китобини ёзган. Чудакованинг укалари – Жан-Булат (1925—1983), Селим (1928—2011); опа-сингиллари – Бела ва Инна. Селим Хон-Магомедов кейинчалик машҳур меъмор ва меъморий тарихчига айланган; Инна Мишина – 2007-йилдан 2012-йилгача Москва Булгаков музейи директори.

Чудакова Москвадаги 367-сонли мактабни, кейин 1959-йилда Москва давлат университетининг филология факултетини тамомлаган. 1958-йилда нашр этилган. 1959—1961-йилларда Москва мактабларидан бирида рус тили ва адабиётидан дарс берган. 1964-йилда аспирантурани тугатгач, „Творчество Эффенди Капиев“[2] мавзусида филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган.

1965—1984-йилларда Ленин номидаги СССР Давлат кутубхонасининг қўлёзмалар бўлимида ишлаган. Москва комсомол мукофоти лауреати (1969). 1970-йилдан – СССР Ёзувчилар уюшмаси аъзоси. 1980-йилда филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун „Печатная книга и рукопис: взаимодействиэ в процессе создания и функсионирования (На материале художественной прози и науки о литературе 1920—1930-х годов)“ мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилади[3].

1985-йилдан М. Горкий номидаги Адабиёт институти замонавий рус адабиёти кафедрасида дарс бера бошлаган. 1988-йилдан Америка ва Европанинг бир қанча университетларида фахрий профессор сифатида дарс берган. 1991-йилдан – Европа академиясининг аъзоси.

Коронавирус инфексияси сабаб 2021-йил 20-ноябрда 85 ёшида вафот этган[4].

Видолашув ва дафн маросими 26-ноябр куни София черковида бўлиб ўтган. Востряковский қабристонида (77-ҳудуд) эрининг ёнига дафн этилган[5][6].

Оила

Эри – Александр Павлович Чудаков (1938—2005), адабиёцҳунос ва ёзувчи.

Биродар – Селим Омарович Хан-Магомедов (1928—2011) санъацҳунос, рус авангард архитектураси ва Доғистон халқлари меъморчилиги тадқиқотчиси. Россия Федерациясининг хизмат кўрсатган меъмори.

Мария исмли қизи бор[7].

Ижтимоий фаолият

М. С. Горбачёв ислоҳотлари йилларида Чудакова совет тузумини танқид қилган. 1993-йил август ойида 36 нафар ёзувчилар гуруҳи орасида Олий Кенгашга муддатидан олдин сайлов ўтказиш талаби билан мурожаатнома имзолаган[8]. 15 сентябр Б. Н. Елцин мактуб муаллифларини дачага таклиф қилган. Учрашувдан сўнг Чудакова шундай деб ёзган эди: „Ютилиш керак!.. Куч демократияга зид эмас – фақат зўравонлик унга зид…“[9][10].

1993-йил октябр ойида Чудакова Олий Кенгашнинг тарқатилишини қўллаб-қувватлаш учун „Писмо сорок двух“ ни имзолаган[11].

1994—2000-йилларда Президент кенгашининг (Россия Федерацияси Президенти ҳузуридаги маслаҳат органи) аъзоси бўлиб ишлаган, шунингдек, Россия Федерацияси Президенти ҳузуридаги Афв этиш бўйича комиссиянинг аъзоси бўлган[11].

2002-йилда Маданият тикланиши ва ривожланишини қўллаб-қувватлаш минтақавий жамоат фонди – М. А. Булгаков жамғармасининг ҳаммуассиси ва бир муддат унга раҳбарлик қилган[11].

2006-йилда „қайноқ нуқталар“ фахрийлари ва зиёлилар вакилларини бирлаштирган „ВИНТ“ жамоат ташкилотига асос солган. Шу билан бирга, маданий, маърифий ва ижтимоий мақсадларда Россия бўйлаб бир неча бор саёҳат қилган – маърузалар ўқиб, вилоят шаҳарларида кутубхоналарни янги китоблар билан таъминлаган[12].

2007-йилда Давлат Думасига бўлиб ўтган сайловларда СПС партиясининг энг яхши учта номзодидан бири бўлган[13].

2008-йилда „Правое дело“ партияси Олий Кенгашига қўшилган[14].

2010-йилда „Путин должен уйти“ мурожаатини имзолаган[15].

Украинани қўллаб-қувватлаш учун Россияда ёзилган барча очиқ хатларни имзолаган[16]. Хусусан, 2014-йил март ойида „Ми с Вами!“ мактубига имзо чеккан. Кино Иттифоқи Украина Еромайдонини қўллаб-қувватлаган[17].

Илмий фаолияти

Мариэтта Чудакова Михаил Булгаковнинг 125 йиллиги муносабати билан „Белой гвардия“ дан парча ўқимоқда

ХХ аср адабиёти тарихи, филология фани ва адабиёцҳунослик тарихи йўналишларида 200 дан ортиқ илмий ишлар ва мақолалар муаллифи. Чудакованинг асосий илмий қизиқишлари совет даври рус адабиёти тарихи (хусусан , М. А. Булгаков, Э. Замятин, М. Зошченко, М. Козйрев асарлари), поэтика, рус филологияси тарихи, архившунослик (архив иши ва унинг тарихи), матншунослик [18] .

У Бутунроссия Булгаков жамғармасининг раиси, шунингдек , Тйнянов тўпламларининг ижрочи муҳаррири эди.

1980-йилларнинг охиридан бошлаб, у тарихий ва адабий иш билан бир қаторда, рус воқелигининг долзарб сиёсий ва ижтимоий муаммолари ҳақида кўп ёзган.

Асосий ишлари

  • Эффенди Капиев, ЖЗЛ. М.: Молодая гвардия, 1970. [19]
  • Мастерство Юрия Олеши . М.: Наука, 1972. 
  • Беседы об архивах . М.: Молодая гвардия, 1975. 
  • Поэтика Михаила Зощенко . М.: Наука, 1979. 
  • Беседы об архивах, 2-е, испр. , М.: Молодая гвардия, 1980. 
  • Рукопись и книга. Рассказ об архивоведении, текстологии, хранилищах рукописей писателей. М.: Просвещение, 1986. 
  • „«Они питали мою музу…»: книги в жизни и творчестве писателей“, «И книги, книги…» : О М. А. Булгакове. М.: Книга, 1986 — 219—247-бет. 
  • Жизнеописание Михаила Булгакова. М.: Книга, 1988. 
  • Жизнеописание Михаила Булгакова, 2-е изд., доп , М.: Книга, 1988. 
  • Избранные работы. Т. 1. Литература советского прошлого . М.: Языки славянской культуры, 2001. 
  • Новые работы. 2003—2006 . М.: Время, 2007. 
  • Литература в школе: читаем или проходим? . М.: Время, 2013. 
  • Нехорошая лестница. М.: Государственный музей М. А. Булгакова, 2009. 
  • Булгаков и Пастернак . М.: Государственный музей М. А. Булгакова, 2010. 
  • О "ЗАКАТНОМ РОМАНЕ" МИХАИЛА БУЛГАКОВА. М: Эксмо, 2019. ИСБН 978-5-699-96576-2. 

Илмий ишлари

Санъат асарлари

Мукофотлар

  • Москва комсомол мукофоти (1969)
  • Россия Федерацияси Президентининг миннатдорчилиги – „Россия Федерацияси Президентининг афв этиш масалалари бўйича фаолиятини таъминлашга ва ўлимга ҳукм қилинганларнинг барчасини афв этиш ишларини якунлаш қўшган катта ҳиссаси учун“ (1999)[11].
  • Россия Федерацияси Президентининг миннатдорчилиги (2002-йил 7-январ) – „Россия Федерацияси Президенти ҳузуридаги Афв этиш бўйича комиссия ишидаги фаол иштироки учун“[20]
  • „Независимая Газета“ мукофоти „НонконформизмСудба“ номинациясида (2017)
  • „Просветител“ мукофотининг „ТеэнТалк“ махсус номинацияси – болалар ва ўсмирлар учун кўп йиллик таълим фаолияти учун („Расскази про Россию 1861—1922: книжка для чтения“ китоби учун (2021)[21]

Манбалар

  1. ↑ „Литературовед, публицист, общественный деятель“. 2021-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 20-май.
  2. ↑ „Чудакова, Мариэтта Омаровна - Творчество Эффенди Капиева : диссертация ... кандидата филологических наук : 10.00.00 - Сеарч РСЛ“ (ру-РУ). сеарч.рсл.ру. Қаралди: 2023-йил 19-сентябр.
  3. ↑ „Чудакова, Мариэтта Омаровна - Печатная книга и рукопись: взаимодействие в процессе создания и функционирования [Текст : (На материале худож. прозы и науки о лит. 1920-х - 1930-х гг.) : Автореф. дис. на соиск. учен. степ. д-ра филол. наук : (05.25.04) - Сеарч РСЛ“] (ру-РУ). сеарч.рсл.ру. Қаралди: 2023-йил 19-сентябр.
  4. ↑ „Чудакова Мариэтта Омаровна - Биография“. www.биографижа.ру. 2023-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 19-сентябр.
  5. ↑ „Чудакова Мариэтта Омаровна | Филологический некропол“ (ру-РУ) (2021-йил 26-ноябр). 2023-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
  6. ↑ „ЧУДАКОВА Мариэтта Омаровна (1937 – 2021)“ (ру). мосcоw-томбс.ру. 2022-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июн.
  7. ↑ „Чудакова Мариэтта Омаровна - Биография“. www.биографижа.ру. 2023-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 19-сентябр.
  8. ↑ Москва. Осен-93: Хроника противостояния. – М.: Республика, 1994. – С. 6.
  9. ↑ Шохина В. Президент и интеллигенсия (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-12-09 санасида архивланган) // Независимая газета. – 6 января 2000.
  10. ↑ Шохина В. На всех парах через болото (Wайбаcк Мачине сайтида 2024-05-22 санасида архивланган) // Независимая газета. – 27 октября 2000.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 „Биография литературоведа и критика Мариэтты Чудаковой - ТАСС“. ТАCC. 2022-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-ноябр.
  12. ↑ М. О. Чудакова в Лентапедии (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-12-04 санасида архивланган).
  13. ↑ Съэзд СПС утвердил федералную „тройку“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-06-12 санасида архивланган).
  14. ↑ „О партии "Правое дело"“ (2009-йил 2-апрел). 2009-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган.
  15. ↑ „Умерла литературовед и общественный деятель Мариэтта Чудакова“. Настоящее время (2021-йил 21-ноябр). 2022-йил 24-январда асл нусхадан архивланган.
  16. ↑ „Мастер и Мариэтта. Как знаменитый учёный помогает российским детям любить Украину“. Фокус (2016-йил 19-май). 2022-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган.
  17. ↑ „Мы с вами!“. киносоюз.cом (2014-йил 8-март). 2017-йил 21-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 12-июл.
  18. ↑ „Краткая биография“. 2021-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 20-май.
  19. ↑ „РГБ. Каталожная карточка: Чудакова, Мариэтта Омаровна - Эффенди Капиев“.
  20. ↑ „Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 января 2002 года № 4-рп «О поощрении»“. 2018-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-декабр.
  21. ↑ „Премия «Просветитель»“. www.ливелиб.ру. Қаралди: 2024-йил 12-март.

Адабиётлар

  • История литературы. Поэтика. Кино. Сборник в честь Мариэтты Омаровны Чудаковой, 2012.  (Новиэ материали и исследования по истории русской култури. Вип. 9). – Без указ. тиража.

Ҳаволалар