Молодило[1][2] (лотинча: Семпервíвум) — Семизакдошлар (Cрассулаcеаэ) оиласига мансуб гулли ўсимликларнинг туркуми. Туркумнинг илмий номи семпер (лот. — „ҳар доим“) ва вивус („тирик“) деган маънони англатади[3].

Номи

Молодило номи бошқа ўсимликка ҳам эга бўлиши мумкин — ўша Семизаклар оиласидан бўлган аччиқ семизак (лотинча: Сéдум ácре).

Ушбу туркумнинг баъзи турлари (шунингдек, бошқа Семизакдошлар турлари) русча „тош атиргул“ ва „қуён карам“ номларига эга[4].

Ботаник тавсифи

Ёпишқоқ Молодило. К. А. М. Линдман Билдер ур Норденс Флора китобидан ботаник тасвири, 1917-1926

Кўп йиллик гўштли ўтлар, безли туклар билан ўсиб чиққан, камдан-кам ҳолларда деярли яланғоч, 1-15 см диаметрли баргларнинг жуда зич кўп баргли тўпбаргларини ва баргларнинг кичик тўпларини ушлаб турувчи кўплаб столонларни ҳосил қилади.

Гуллайдиган поялари одатда майда безли туклар билан ўсади, тик ва шохланмаган. Монокарпиклар. Барглари суккулент, тартиб билан жойлашган, бутун, одатда тухумсимон ёки чўзинчоқ, ўткир ёки учи учли, қирраси бўйлаб кирпиксимондир.

Гуллари мунтазам, 8-20 ўлчамли, икки жинсли, қўш гулкосали, деярли турғун, ясси-попуксимон тўпгул бўлиб йиғилган, уларнинг алоҳида тўпгуллари — монохазиядир. Косачабарги гўштли, таги бирлашган, текис қиррали, одатда қисқа оддий ёки безли туклар билан қопланган, камдан-кам ҳолларда туксиз. Гулбарглари ништарсимон, ҳар доим косачабаргдан узунроқ, одатда юлдузсимон, қирралари ва ташқи томони оқ, сариқ, сарғиш-яшил, қизил, пушти ёки бинафша рангда. Чангчиси баргларидан икки баравар кўп, 16 дан 40 гача; гулбаргларга қарама-қарши бўлганлар уларга бирикиб ва тартиб билан жойлашганлари эса алоҳида ўсади. Чангчи ипи одатда зичлашган, тукли ёки камдан-кам туксиз бўлади. Чангдони чўзинчоқ тухумсимон. Нектар безлари паст уруғли, майда, қатламсимон, чўққиси бутун шаклда. Гинецей 8-20 та тенг ёнли бўлмаган, чўзинчоқ тухумсимон, одатда безсимон, ўсимтасимон сербарглардан ҳоли. Стилодий уруғдондан бироз калтароқ, текис, яланғоч. Тумшуқчалари кичик, бошчали.

Меваси 8-20 дона чўзинчоқ тухумсимон ёки деярли лансецимон, безли туклари, кўп уруғли барглари бор.

Келиб чиқиши ва тарқалиши

Бу туркум тахминан 30-50 турни бирлаштиради. Марказий, Жанубий, Шарқий Европа, Кавказ, Кичик Осиё ва Жануби-Шарқий Осиёда, асосан, тоғли ҳудудларда тарқалган.Марказий Россияда бир тури — рус молодилоси (Семпервивум рутҳениcум), Кавказда — кавказ молодилоси (Семпервивум cауcасиcум) ўсади.Табиатда ҳам, хонаки ўсимлик сифатида ҳам жуда осон гибридланади. Кўп навлари бор.

Қўлланилиши

Баъзи турлар — масалан, шаронос молодилоси (Семпервивум глобиферум) — манзарали боғ ўсимликлари сифатида фойдаланилади. Халқ табобатида иситма, эпилепсия ва бошқа касалликларда қўлланади[5].

Таксономия

Семпервивум Л. Спеcиэс Плантарум 1: 464. 1753.

Турлари

Семпервивум туркуми аъзоларини таниб олиш осон, лекин унинг турларини ажратиш жуда қийин, чунки ҳатто бир турнинг вакиллари ҳам ҳар хил ўсиш шароитида ва йилнинг турли вақтларида ҳар хил кўриниши мумкин. Молодилоларнинг кўп турлари бир-биридан аниқ фарқланмасдан тавсифланган. Турларни аниқлаш муаммоси табиий турлараро гибридлар пайдо бўлишининг юқори частотаси билан мураккаблашади[6].

Тҳе Плант Лист (2010)[7] бўйича турлар рўйхати:

  • Семпервивум арачноидеум Л. — Тўрсифат Молодило, ёки тўрли Молодило
  • Семпервивум арменум Боисс. & Ҳуэт — Арман Молодилоси
  • Семпервивум cалcареум Жорд.
  • Семпервивум cарпатҳиcум Wетцт. эх Продáн — Карпат Молодилоси
  • Семпервивум cауcасиcум Рупр. эх Боисс. — Кавказ Молодилоси
  • Семпервивум cилиосум Cраиб — Киприксимон Молодило
  • Семпервивум доломитиcум Фаcчини
  • Семпервивум фауcоннеттии Реут.
  • Семпервивум ×гиусеппии Wале
  • Семпервивум глобиферум Л. — Шаронос Молодилоси
  • Семпервивум грандифлорум Ҳаw.
  • Семпервивум ҳеуффелии Счотт
  • Семпервивум жакуcсии Пéнзес
  • Семпервивум киндингери Адамовиc
  • Семпервивум косанинии Праэгер
  • Семпервивум леуcантҳум Панcиc
  • Семпервивум маcедониcум Праэгер — Молодило македонскоэ
  • Семпервивум мармореум Грисеб. — Мармар Молодило
  • Семпервивум минутум (Кунзе эх Wиллк.) Нйман эх Пау
  • Семпервивум монтанум Л. — Тоғ Молодилоси
  • Семпервивум оcтоподес Туррилл
  • Семпервивум питтонии Счотт, Нйман & Коцчй
  • Семпервивум рҳенанум (Ҳеги & Счмид) Лаw.
  • Семпервивум рутҳениcум Счнитцп. & C.Б.Леҳм. — Рус Молодилоси
  • Семпервивум теcторум Л. — Ёпишқоқ Молодило
  • Семпервивум ×тҳомпсонианум Wале
  • Семпервивум трансcауcасиcум Муирҳеад — Кавказорти Молодилоси
  • Семпервивум виcентеи Пау
  • Семпервивум wулфении Ҳоппе эх Мерт. & W.Д.Ж.Коч
  • Семпервивум зелебории Счотт

Манбалар

  1. ↑ Николаева М. Г., Паутова И. А.. Краткий словарь русских названий растений. СПб.: Росток, 2002 — 28-бет. ИСБН 5-94668-012-9.  (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-24 санасида архивланган).
  2. ↑ Бялт 2012.
  3. ↑ Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы АПГ» статьи «Двудольные».
  4. ↑ Живучка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  5. ↑ „Целебные свойства Молодила“. ОптимусБлаcк4 (2013-йил 14-июн). 2013-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 2013.
  6. ↑ Молодило // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  7. ↑ „Семпервивум“ (эн). Тҳе Плант Лист (2010). Версион 1. Публишед он тҳе Интернет; ҳттп://www.тҳеплантлист.орг/. Роял Ботаниc Гарденс, Кеw анд Миссоури Ботаниcал Гарден (2010). 2013-йил 15-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-август.

Адабиётлар

  • Семпервивум // Ботанический словар / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — ХХИ + 645 с.
  • Живучка // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Молодило // Мёзия — Моршанск. — М. : Совецкая энсиклопедия, 1974. — С. 480. — (Болшая совецкая энсиклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 16).
  • Бялт В. В., Гапон В. Н., Васильева И. М. „Молодило“, . Очиток, молодило и другие толстянковые, 7000 экз, Цветочный калейдоскоп, М.: ООО «Издательство Астрель», ООО «Издательство АСТ», ООО «Транзиткнига», 2004 — 109—114-бет. ИСБН 5-17-020601-1.  ИСБН 5-271-09112-0. ИСБН 5-9578-0368-5. УДК 635.9
  • Молодило / Бялт В. В. // Меоцкая археологическая култура — Монголо-татарскоэ нашествиэ. — М. : Болшая российская энсиклопедия, 2012. — С. 691. — (Болшая российская энсиклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ИСБН 978-5-85270-354-5.

Ҳаволалар

  • Семпервивум (англ.): сведения о таксоне на сайте Тропиcос.