Muhammad at-Taqiy
Абу ал-Ҳусайн Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Исмоил (арабча: أَبُو ٱلْحُسَيْن أَحْمَد ٱبْن عَبْد ٱللَّٰه ٱبْن مُحَمَّد ٱبْن إسْماعِيل, лотин ҳарфларида: Абу ал-Ҳусайн Аҳмад ибн Абд Аллаҳ ибн Муҳаммад ибн Исмаил; тахминан 790–840-йиллар), кўпинча Муҳаммад ал-Тақий (арабча: مُحَمَّد ٱلْتَقِيّ, лотин ҳарфларида: Муҳаммад ал-Тақи, маъноси: „тақводор Муҳаммад“) номи билан танилган, ислом пайғамбари Муҳаммаднинг авлоди ва Исмоилий имомларнинг тўққизинчиси бўлган. У отаси Аҳмад ал-Вафий (вафоти 828-йил)дан кейин имом бўлган. Отаси каби, у асосан Саламияда яшаган ва бош даъватчи (даъи) Абдуллоҳ ибн Маймун ал-Қаддаҳ унинг учун ҳижоб (сўзма-сўз: „парда“) вазифасини бажаришда давом этган. „Саҳиб ал-Расаил“ (сўзма-сўз: „рисолалар эгаси“) унвони билан танилган ал-Тақий ўз издошлари билан „Поклик биродарлари қомусий тўплами“ (Расаил Ихван ал-сафа) деб номланган энсиклопедик асарни тайёрлагани айтилади. У 840-йилда Саламияда вафот этган ва ўрнига ўғли ал-Ҳусайн имом бўлган.
Ҳижрий 148 (милодий 765)-йилда Жаъфар ас-Содиқнинг вафотидан сўнг, Исмоил (вафоти 158/775) ва Муҳаммад (вафоти 197/813) даврида Аббосийлар томонидан амалга оширилган таъқиблар сезиларли даражада кучайди. Исмоилий имомлар яширинишга мажбур бўладилар. Шу сабабли, ҳижрий 197 (милодий 813)-йилдан ҳижрий 268 (милодий 882)-йилгача давом этган биринчи давр ал-сатр (яшириниш даври) деб аталади. Бу даврда имомлар ал-аъимма ал-мастурин (яъни „яширин имомлар“) номи билан танилган. Яшириниш даври Фотимийлар халифалигининг ташкил этилиши билан якунига етади (ҳукмронлик даври 909–1171-йиллар).
Тарихий аҳамияти
Жаъфар ас-Содиқнинг ҳижрий 148 (милодий 765)-йилда вафот этиши билан, Исмоил (вафот этган 158/775) ва Муҳаммад (вафот этган 197/813) даврида Аббосийлар томонидан амалга оширилган таъқиблар сезиларли даражада кучайган эди[1][2]. Исмоилий имомлар яширинишга мажбур бўлдилар. Шу боис, ҳижрий 197 (милодий 813)-йилдан ҳижрий 268 (милодий 882)-йилгача ўтган биринчи давр ал-сатр („яшириниш даври“) деб номланган[3][1]. Бу даврда имомлар ал-аъимма ал-мастурин (сўзма-сўз „яширин имомлар“) номи билан танилганлар[1][4][5]. Бу даврда тирик имомнинг шахсияти ҳимоя мақсадида сир тутилган ва жамоа Муҳаммад ибн Исмоил раҳбарлиги остида ўз фаолиятини давом эттирган[6]. Кейинги анъаналарга кўра, булар саккизинчи имом Абдуллоҳ, тўққизинчи имом Аҳмад ва ўнинчи имом ал-Ҳусайн эдилар[7][8]. Кейинги исмоилий тарихчилар орасида, Фотимий имом-халифа ал-Азиз Биллоҳ (ҳукмронлик даври 975–995) даврида „Иститāр ал-Имāм“ асарини ёзган Аҳмад ибн Иброҳим ал-Найсабурий биринчи бўлиб учта „яширин“ имомнинг номларини тилга олган[8].
Фотимийлар даврининг замонавий тарихчиси Шоинул Жива қуйидагиларни ёзган:„Давр ал-сатр (милодий 765–909-йиллар) мобайнида исмоилий таълимоти Ямандан то Ифриқиягача (ҳозирги Тунис ва шарқий Жазоир ҳудудлари) ёйилган бўлиб, унинг энг кўзга кўринган издошлари Шимолий Африканинг Кутама берберлари эди“[9].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Тажддин 1997, с. 177.
- ↑ Дафтарй 2007, сс. 90, 95–96.
- ↑ Наср 1966, с. 159.
- ↑ Макарем 1969.
- ↑ Дафтарй 2007, с. 712.
- ↑ Дафтарй 1998, с. 3.
- ↑ Дафтарй 2007, сс. 100, 507.
- ↑ 8,0 8,1 Тажддин 1997, с. 205.
- ↑ Жиwа 2018, с. 79.
Ҳаволалар
- "Аḥмад ибн ʿАбдаллāҳ". Энcйcлопаэдиа Ираниcа. И. 1984. 638–639 б. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/аҳмад-б-1.
- Дафтарй, Фарҳад. Тҳе Исмāʿı̄лı̄с: Тҳеир Ҳисторй анд Доcтринес, Сеcонд, Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2007. ИСБН 978-0-521-61636-2.
- Тажддин, Мумтаз Али. Исмаилис Тҳроугҳ Ҳисторй. Карачи: Исламиc боок публишер, 1997.
- Тажддин, Мумтаз Али. Бриэф ҳисторй оф тҳе Шиа Исмаили Имамс, Карачи, 2009.
- Иваноw, Владимир. Исмаили Традитион Cонcернинг тҳе Рисе оф тҳе Фатимидс. Исламиc Ресеарч Ассоcиатион, 1942. ИСБН 978-0-598-52924-4.
- Ҳоллистер, Жоҳн Норман. Тҳе Ши'а оф Индиа. Лузаc, 1953. ИСБН 978-8170691068.
- „Икҳwāн ал-ṣафā“, Тҳе Биограпҳиcал Энcйcлопедиа оф Исламиc Пҳилосопҳй. Блоомсбурй Публишинг, 2015. ИСБН 9781472569455.
- Макарем, Сами Насиб. Тҳе Ҳидден Имамс оф тҳе Исмаилис. ал-Абҳатҳ, 1969.
- Жиwа, Шаиноол. Тҳе Фатимидс. 1. Тҳе Рисе оф а Муслим Эмпире. Лондон анд Неw Ёрк: И.Б. Таурис, 2018. ИСБН 978-1-78453-935-1.
- Дафтарй, Фарҳад. А шорт ҳисторй оф тҳе Исмаилис. Эдинбургҳ Университй Пресс, 1998. ИСБН 978-0-7486-0687-0.
- Наср, Сейед Ҳоссеин. Идеалс анд Реалитиэс оф Ислам. Праэгер, 1966.
- Жестиcе, Пҳйллис Г., эд (2004). "Тақи Муҳаммад". Ҳолй Пеопле оф тҳе Wорлд: А Cросс-Cултурал Энcйcлопедиа. Блоомсбурй Аcадемиc. ИСБН 978-1-57607-355-1.
- Маделунг, Wилферд; Ҳалм, Ҳеинз (2016). "Ḥамдāн Қармаṭ". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам (3- нашри). Брилл Онлине. дои:10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_30252. ИССН 1873-9830. ҳттпс://дои.орг/10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_30252.