Абу ал-Ҳусайн Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Исмоил (арабча: أَبُو ٱلْحُسَيْن أَحْمَد ٱبْن عَبْد ٱللَّٰه ٱبْن مُحَمَّد ٱبْن إسْماعِيل, лотин ҳарфларида: Абу ал-Ҳусайн Аҳмад ибн Абд Аллаҳ ибн Муҳаммад ибн Исмаил; тахминан 790–840-йиллар), кўпинча Муҳаммад ал-Тақий (арабча: مُحَمَّد ٱلْتَقِيّ, лотин ҳарфларида: Муҳаммад ал-Тақи, маъноси: „тақводор Муҳаммад“) номи билан танилган, ислом пайғамбари Муҳаммаднинг авлоди ва Исмоилий имомларнинг тўққизинчиси бўлган. У отаси Аҳмад ал-Вафий (вафоти 828-йил)дан кейин имом бўлган. Отаси каби, у асосан Саламияда яшаган ва бош даъватчи (даъи) Абдуллоҳ ибн Маймун ал-Қаддаҳ унинг учун ҳижоб (сўзма-сўз: „парда“) вазифасини бажаришда давом этган. „Саҳиб ал-Расаил“ (сўзма-сўз: „рисолалар эгаси“) унвони билан танилган ал-Тақий ўз издошлари билан „Поклик биродарлари қомусий тўплами“ (Расаил Ихван ал-сафа) деб номланган энсиклопедик асарни тайёрлагани айтилади. У 840-йилда Саламияда вафот этган ва ўрнига ўғли ал-Ҳусайн имом бўлган.

Ҳижрий 148 (милодий 765)-йилда Жаъфар ас-Содиқнинг вафотидан сўнг, Исмоил (вафоти 158/775) ва Муҳаммад (вафоти 197/813) даврида Аббосийлар томонидан амалга оширилган таъқиблар сезиларли даражада кучайди. Исмоилий имомлар яширинишга мажбур бўладилар. Шу сабабли, ҳижрий 197 (милодий 813)-йилдан ҳижрий 268 (милодий 882)-йилгача давом этган биринчи давр ал-сатр (яшириниш даври) деб аталади. Бу даврда имомлар ал-аъимма ал-мастурин (яъни „яширин имомлар“) номи билан танилган. Яшириниш даври Фотимийлар халифалигининг ташкил этилиши билан якунига етади (ҳукмронлик даври 909–1171-йиллар).

Тарихий аҳамияти

Жаъфар ас-Содиқнинг ҳижрий 148 (милодий 765)-йилда вафот этиши билан, Исмоил (вафот этган 158/775) ва Муҳаммад (вафот этган 197/813) даврида Аббосийлар томонидан амалга оширилган таъқиблар сезиларли даражада кучайган эди[1][2]. Исмоилий имомлар яширинишга мажбур бўлдилар. Шу боис, ҳижрий 197 (милодий 813)-йилдан ҳижрий 268 (милодий 882)-йилгача ўтган биринчи давр ал-сатр („яшириниш даври“) деб номланган[3][1]. Бу даврда имомлар ал-аъимма ал-мастурин (сўзма-сўз „яширин имомлар“) номи билан танилганлар[1][4][5]. Бу даврда тирик имомнинг шахсияти ҳимоя мақсадида сир тутилган ва жамоа Муҳаммад ибн Исмоил раҳбарлиги остида ўз фаолиятини давом эттирган[6]. Кейинги анъаналарга кўра, булар саккизинчи имом Абдуллоҳ, тўққизинчи имом Аҳмад ва ўнинчи имом ал-Ҳусайн эдилар[7][8]. Кейинги исмоилий тарихчилар орасида, Фотимий имом-халифа ал-Азиз Биллоҳ (ҳукмронлик даври 975–995) даврида „Иститāр ал-Имāм“ асарини ёзган Аҳмад ибн Иброҳим ал-Найсабурий биринчи бўлиб учта „яширин“ имомнинг номларини тилга олган[8]. 

Фотимийлар даврининг замонавий тарихчиси Шоинул Жива қуйидагиларни ёзган:„Давр ал-сатр (милодий 765–909-йиллар) мобайнида исмоилий таълимоти Ямандан то Ифриқиягача (ҳозирги Тунис ва шарқий Жазоир ҳудудлари) ёйилган бўлиб, унинг энг кўзга кўринган издошлари Шимолий Африканинг Кутама берберлари эди“[9].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Тажддин 1997, с. 177.
  2. ↑ Дафтарй 2007, сс. 90, 95–96.
  3. ↑ Наср 1966, с. 159.
  4. ↑ Макарем 1969.
  5. ↑ Дафтарй 2007, с. 712.
  6. ↑ Дафтарй 1998, с. 3.
  7. ↑ Дафтарй 2007, сс. 100, 507.
  8. ↑ 8,0 8,1 Тажддин 1997, с. 205.
  9. ↑ Жиwа 2018, с. 79.

Ҳаволалар

Муҳаммад ат-Тақи
Аҳл ал-Байтнинг
Бану Ҳошим уруғидан
Қурайш қабиласи
Таваллуди: ҳижрий174 ≈ милодий 790  Вафоти: ҳижрий 225 ≈ милодий 840
Шиалик унвонлари
Олдингиси Исмоилийлик та’лимотидаги 9-имом, милодий 840–828/ҳижрий 212–225-йилларда ҳукмронлик қилган Кейингиси