Ziyosfera

Oregano

Орегано (Ориганум вулгаре) — ялпиздошлар оиласига мансуб гулли ўсимлик. У Ўрта ер денгизи минтақасида ўсади, аммо мўтадил Шимолий ярим шарнинг бошқа жойларида ҳам кенг тарқалган.

Орегано -бўйи 20-30 смга етадиган ёғочли кўп йиллик ўсимлик, қарама-қарши барглари узунлиги 1–4 cентиметр (0.39–1.57 ин) Гуллари бинафша,3–4 миллиметр (0.12–0.16 ин) узун, ёзда тик тўпгулларда ҳосил бўлади. Баъзан уни ёввойи маржорам деб аташади ва унинг яқин қариндоши О. мажорана ширин маржорам деб номланади. Иккаласи ҳам ошхона зираворлари сифатида кенг қўлланади, айниқса турк, юнон, испан, италян, мексика ва франсуз ошхоналарида. Орегано, шунингдек, манзарали ўсимлик бўлиб, турли хил барглар ранги, гул ранги учун кўплаб экилади.

Этимология

ХВИИИ асрнинг ўрталаридан бери қўлланган испанча " орéгано " сўзи лотинча орīганум ва охир-оқибат классик юнонча ὀρίγανον. (ориганон).[1] Бу юнонча мураккаб атама бўлиб, ὄρος дан иборат (óрос) „тоғ“ деган маънони англатади ва γάνος (гáнос) „ёрқинлик“, демак, „тоғнинг ёрқинлиги“ деган маънони англатади.[1]

Тавсиф ва биология

Гуллаш

Орегано маржорам ўтига ўхшаш бўлиб, баъзида ёввойи маржорам деб аталади. Бинафша ранг гуллари ва белкурак шаклидаги, зайтун-яшил барглари бор. Орегано кўп йиллик бўлса ҳам[2][3], совуқроқ иқлим шароитида бир йиллик ўсимлик сифатида ўстирилади, чунки у кўпинча қишдан омон қолмайди.[4][5] Орегано эрта баҳорда экилади, ўсимликлар тупроққа тахминан 30 см чуқурликка экилади қуруқ тупроқ, тўлиқ қуёш нури пҲ 6,0 (энгил кислотали) ва 9,0 (кучли ишқорий) оралиғида ўсади, афзал кўрилган диапазон 6,0 ва 8,0 орасида бўлади. У иссиқ, нисбатан қуруқ иқлимни афзал кўради, лекин бошқа муҳитда ҳам яхши ўсади.[6]

Таксономия

Сурия орегано (Ориганум сйриаcум)
Оқ думли ари билан чангланиш
Орегано барглари
Ёш ўсимлик

Ореганони ўзига хос таъми учун турлари асрлар давомида одамлар томонидан етиштирилган. Таъмлар аччиқ ёки мураккаброқ ширингача. Ориганум вулгаре каби боғ дўконларида сотиладиган оддий орегано юмшоқ таъмга ва каттароқ, камроқ зич баргларга эга бўлиши мумкин ва пазандалик учун энг яхшиси ҳисобланмайди, таъми унчалик ажойиб ва ўткир эмас. У бошқа мураккаб штаммларни чанглатиши мумкин, аммо насл камдан-кам сифатга эга.

Ориганум онитес (Греция, Туркия) ва О. сйриаcум (Ғарбий Осиё) ўхшаш турларининг таъми ўхшаш. Ўхшаш бўлган ўсимлик Туркиядан маржорам бўлиб, у таъми жиҳатидан сезиларли даражада фарқ қилади, чунки унинг эфир мойида фенолик бирикмалар йўқ. Баъзи навлар орегано ва маржорам ўртасида оралиқ тамни кўрсатади.

Кичик турлар

Қабул қилинган кичик турлар:[7]

  1. О. в. субсп. гландулосум (Десф. ) Иэцw. — Тунис, Жазоир
  2. О. в. субсп. граcиле (К.Коч) Иэцw. (= О. тйттантҳум) ялтироқ яшил барглари ва пушти гуллари бор. У қозонларда ёки контейнерларда яхши ўсади ва бошқа ореганоларга қараганда кўпроқ безак қиймати учун ўстирилади. Таъми ўткир ва аччиқдир.[8] — Марказий Осиё, Эрон, Ҳиндистон, Туркия, Афғонистон, Покистон.
  3. О. в. субсп. ҳиртум (ҳавола) Иэцw. — (италянча орегано, юнонча орегано) О. в. граcиленикидан фарқли хушбўй ҳидга эга[8] навларнинг кенг тарқалган манбаи. Ўсиш кучли ва жуда қаттиқ, қуюқ яшил, бироз тукли барглар билан. Умуман олганда, у энг яхши кўп мақсадли ошпазлик кенжа тури ҳисобланади. — Греция, Болқон, Туркия, Кипр
  4. О. в. субсп. виренс (Ҳоффманнс. & Ҳавола) Иэцw. — Марокаш, Испания, Португалия, Балеар ороллари, Канар ороллари, Азор ороллари, Мадейра
  5. О. в. субсп. виридулум (Мартрин-Донос) Нйман — Корсикадан Непалгача кенг тарқалган.
  6. О. в. субсп. вулгаре — Европада + Осиёда Ирландиядан Хитойгача кенг тарқалган; Шимолий Америка + Венесуэлада натурализация қилинган

Турлари

Ореганонинг энг яхши навларига қуйидагилар киради:

  • „Ауреум“ — олтин барглари (агар сояда ўстирилса, яшил рангга эга), юмшоқ таъми: Қироллик боғдорчилик жамиятининг Боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлган[9]
  • 'Греэк Калитери' — О. в. субсп. ҳиртум штаммлари/ ландраcес, кичик, қаттиқ, қуюқ, ихчам, қалин, кумушсимон сочли барглари, одатда пастки томони бинафша рангга эга, таъми ва ўткирлиги, шунингдек, доривор мақсадларда қўлланиши, кучли, архетипик орегано таъми (юнонча сифатри : энг яхши)
  • 'Ҳот & Спиcй' — О. в. субсп. ҳиртум кучланиши
  • „Нана“ — митти нав

Италия, Сицилия ва бошқалар сифатида сотиладиган навлар одатда қаттиқ ширин маржорам (О. мажориcум), жанубий Адриатик О. в. субсп ўртасидаги гибриддир. ҳиртум ва ширин маржорам (О. мажорана). Улар ширин ва аччиқ оҳанглари, озгина аччиқлиги билан обрўга эга ва уларнинг таъми ва турли рецептлар ва сослар билан мувофиқлиги учун қадрланади.

Фойдаланади

Пазандачилик

Қуритилган орегано барглари

Орегано — бу ошпазлик ўти бўлиб, баргларининг таъми учун ишлатилади, қуритилганда янгидан кўра кучлироқ бўлиши мумкин. У тупроқли, иссиқ ва бироз аччиқ таъмга эга бўлиб, интенсивлиги ҳар хил бўлиши мумкин. Сифатли орегано деярли тилни қўзғатадиган даражада кучли бўлиши мумкин, аммо совуқроқ иқлимга мослаштирилган навлар камроқ таъмга эга бўлиши мумкин. Иқлим, фасл ва тупроқ таркиби каби омиллар мавжуд бўлган ароматик ёғларга таъсир қилиши мумкин ва бу таъсир ўсимликларнинг турли турлари ўртасидаги фарқлардан каттароқ бўлиши мумкин. Лаззатланишга ҳисса қўшадиган кимёвий бирикмалар орасида карвакрол, тимол, лимонен, пинен, оcимен ва карёфилин мавжуд.[10]

Орегано италян ошхонасининг асосий зиравори бўлиб, кўпинча қовурилган, қовурилган ёки димланган сабзавот, гўшт ва балиқлар билан ишлатилади. Орегано Италиянинг жанубида машҳур бўлган анъанавий овқатлар билан яхши комбинацияланган. Мамлакат шимолида одатда маржорам қўлланади. Унинг АҚШда машҳурлиги Иккинчи Жаҳон урушидан қайтган аскарлар ўзлари билан Италиянинг жанубида асрлар давомида истеъмол қилинган „пица ўти“ ни татиб кўрганларида бошланган.[11]

Орегано Ўрта ер денгизи ҳавзаси ва Лотин Америкаси ошхоналарида, айниқса Мексика ошхонасида ва Аргентина ошхонасида кенг қўлланади. Турк ошхонасида орегано кўпинча гўштни, айниқса қўй ва қўзичоқни зиралаш учун ишлатилади. Барбекю ва кабоб ресторанларида,  уни одатда зиравор сифатида, қалампир, туз ва долчин билан бирга ишлатилиши мумкин.

Ёзда қуритилган орегано кўпинча Португалияда помидор ва бодринг салатига қўшилади, лекин уни гўшт ва балиқ овқатларини татиб кўриш учун ҳам ишлатиш мумкин. Қуритилган ва майдаланган барглар кўпинча Грецияда юнон салатига маза қўшиш учун ишлатилади ва одатда балиқ ёки гўшт бўлаклари ва кострюлкалар билан бирга бўлган лимон-зайтун мойи соусига қўшилади. Албанияда қуритилган орегано кўпинча Албаниянинг шимолий қисмида машҳур бўлган ўсимлик чойини тайёрлаш учун ишлатилади.

Орегано ёғи

Шаффоф шиша флаконда орегано эфир мойи

Орегано ёғи асрлар давомида халқ табобатида ишлатилган.[8] Орегано эфир мойи орегано ўсимлигининг баргларидан олинади. Орегано ёки унинг ёғи хун таквиеси сифатида ишлатилиши мумкин бўлса-да, уларнинг инсон саломатлигига таъсири борлигини кўрсатадиган клиник далиллар мавжуд эмас.[8][12]

2014-йилда АҚШ Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА) Юта штатидаги Ёунг Ливинг компаниясини унинг ўсимлик маҳсулотлари, жумладан орегано эфир мойи кўплаб исботланмаган касалликларга қарши таъсир кўрсатиши тарғиб қилинаётгани ва шунинг учун рухсациз нотўғри дори сифатида сотилаётгани ҳақида огоҳлантирди. Бу дорилар мусодара қилинган ва федерал жаримага тортилган.[13] Орегано эфир мойи маҳсулотлари ҳақида нотўғри реклама ва соғлиқ учун тасдиқланмаган даъволар учун ўхшаш ФДА огоҳлантириш хатлари 2017 ва 2018-йилларда чоп этилган[14][15]

Кимёвий компонентлар

Орегано таркибида полифеноллар, жумладан, кўплаб флавонлар мавжуд.[16][17]

Ореганонинг эфир мойи асосан монотерпеноидлар ва монотерпенлардан иборат бўлиб, ҳар бир бирикманинг нисбий консентрацияси географик келиб чиқиши ва бошқа омиллар бўйича кенг фарқ қилади. 60 дан ортиқ турли хил бирикмалар аниқланган, уларнинг асосийлари карвакрол ва тимол 80% дан ошади, камроқ тарқалган бирикмаларга п -симен, г-терпинен, карёфиллен, спатҳуленол, гермакрен Д, б-фенхил спирти ва д- терпинол киради..[18]

Ўсимликни қуритиш учувчи бирикмаларнинг миқдори ва тарқалишининг кўпайишига юқори иссиқлик ва қуритиш вақтида ишлатадиган усуллар кўпроқ салбий таъсир кўрсатади. Янги яхлит ўсимлик материалининг намунаси 33 г / кг қуруқ вазн (3,1 г / кг ҳўл) ни ўз ичига олганлиги аниқланган, иссиқ ҳаво конвекцияси билан қуритилганидан кейин учдан бир қисмга камайди. Ўсимлик мавсумининг охирида йиғиб олинса учувчи бирикмаларнинг анча юқори консентрациясига эришиш мумкин.[19]

"Орегано" деб номланган бошқа ўсимликлар

  • Cолеус амбоиниcус, Куба орегано, орéгано полео сифатида танилган („ пеннйроял орегано“), орéгано франcéс ('Франсуз ореганў), Мексика ялпизи, Мексика кекиги ва бошқа кўплаб номлар ҳам ялпиз оиласига (Ламиаcеаэ) киради. Унинг катта ва бироз ширали барглари бор. Лотин Америкаси, Африка ва Жануби-Шарқий Осиёни ўз ичига олган тропик мамлакатларда кенг тарқалган бўлиб, у шарқий ярим шарда келиб чиқиши мумкин.
  • Липпиа гравеоленс, мексикалик орегано, испан тилида орéгано cимаррóн номи билан танилган ('ёввойи ореганў), ялпиз оиласида эмас, балки тегишли верваин оиласида (Вербенаcеаэ) мавжуд. Мексикалик ореганонинг таъми ҳақиқий ореганода бибарияга ўхшаш қарағай ҳиди ўрнига кучлироқ шўр таркибий қисмга эга ва унинг ситрус аксенти ореганога қараганда хушбўйроқ бўлиши мумкин. У Мексикадан ташқарида, айниқса АҚШнинг жануби-шарқий қисмида кўпроқ сотилмоқда. Баъзан эпазоте барглари ўрнини босувчи восита сифатида ишлатилади.
  • Ҳедеома патенс, испан тилида орéгано чиқуито номи билан танилган („кичик орегано“), шунингдек, Ламиаcеаэ орасида. Мексиканинг Чиҳуаҳуа ва Cоаҳуила штатларида ўт сифатида ишлатилади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Орегано“. Онлине Этймологй Диcтионарй, Доуглас Ҳарпер, Инc.. Қаралди: 6-октабр 2016-йил.
  2. ↑ „Ориганум вулгаре Л. орегано“. Планц Датабасе, Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре. Қаралди: 30-январ 2011-йил.[сайт ишламайди]
  3. ↑ „Гроwинг Cулинарй Ҳербс ин Онтарио“. Онтарио Министрй оф Агриcултуре, Фоод & Рурал Аффаирс. 19-июл 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-январ 2011-йил.
  4. ↑ Петер, К. В. „14.3.1 Гроwтҳ ҳабит оф wилд орегано популатионс“, . Ҳандбоок оф ҳербс анд спиcес. Абингтон Ҳалл, Абингтон: Wоодҳеад Публишинг Лимитед, 2004 — 219-бет. ИСБН 1-85573-721-3. 
  5. ↑ „Ҳербс“. Говернмент оф Саскатчеwан (2009-йил 1-сентябр). 3-октабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-январ 2011-йил.
  6. ↑ „Орегано анд Маржорам“. Онтарио Министрй оф Агриcултуре, Фоод анд Рурал Аффаирс, Гуэлпҳ, Cанада (17-октабр 2012-йил). Қаралди: 31-январ 2017-йил.
  7. ↑ „Орегано, Ориганум вулгаре Л.“. Кеw Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс, Роял Ботаниc Гарденс, Кеw, Ричмонд, Суррей, УК (2017). 2017-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июн.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 „Орегано“. Другс.cом (2016). Қаралди: 7-октабр 2016-йил.
  9. ↑ „РҲС Плант Селеcтор – Ориганум вулгаре 'Ауреум'“. Қаралди: 16-январ 2021-йил.
  10. ↑ Моcкуте, Дануте; Бернотиэне, Геноваите; Жудзентиэне, Аста (2001). „Тҳе эссентиал оил оф Ориганум вулгаре Л. Ссп. Вулгаре гроwинг wилд ин Вилниус дистриcт (Литҳуаниа)“. Пҳйточемистрй. 57-жилд, № 1. 65–9-бет. дои:10.1016/С0031-9422(00)00474-Х. ПМИД 11336262.
  11. ↑ Мартйрис, Нина. „ГИс Ҳелпед Бринг Фреэдом То Эуропе, Анд А Тасте Фор Орегано То Америcа“. НПР (9-май 2015-йил). Қаралди: 28-май 2018-йил.
  12. ↑ „Орегано“. МедлинеПлус, УС Натионал Либрарй оф Медиcине (2016). Қаралди: 7-октабр 2016-йил.
  13. ↑ ЛаТоня М. Митчелл. „Wарнинг Леттер: Ёунг Ливинг“. Инспеcтионс, Cомплианcе, Энфорcемент, анд Cриминал Инвестигатионс, УС Фоод анд Друг Администратион (22-сентабр 2014-йил). Қаралди: 7-октабр 2016-йил.
  14. ↑ Ингрид А. Замбрана. „Wарнинг Леттер: Абсонутрих“. Инспеcтионс, Cомплианcе, Энфорcемент, анд Cриминал Инвестигатионс, УС Фоод анд Друг Администратион (25-июл 2017-йил). Қаралди: 18-май 2019-йил.
  15. ↑ Кимберлй Л. МcМиллан. „Wарнинг Леттер: Лонг Лифе Унлимитед“. Инспеcтионс, Cомплианcе, Энфорcемент, анд Cриминал Инвестигатионс, УС Фоод анд Друг Администратион (31-январ 2018-йил). Қаралди: 18-май 2019-йил.
  16. ↑ Драгланд, Стеинар; Сеноо, Ҳаруки; Wаке, Кенжиро; Ҳолте, Кари; Бломҳофф, Руне (1-май 2003-йил). „Северал cулинарй анд медиcинал ҳербс аре импортант соурcес оф диэтарй антиохиданц“. Жоурнал оф Нутритион. 133-жилд, № 5. 1286–90-бет. дои:10.1093/жн/133.5.1286. ИССН 0022-3166. ПМИД 12730411.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  17. ↑ Таир, Асма; Wеисс, Эрика-Крисзтина; Паладе, Лаурентиу Миҳаи; Лоупассаки, Софиа; Макрис, Димитрис П.; Иоанноу, Эфстатҳиа; Роуссис, Вассилиос; Кефалас, Панагиотис (2014). „Ориганум спеcиэс нативе то тҳе исланд оф Cрете: ин витро антиохидант чараcтеристиcс анд лиқуид чроматограпҳй–масс спеcтрометрй идентифиcатион оф мажор полйпҳенолиc cомпоненц“. Натурал Продуcт Ресеарч. 28-жилд, № 16. 1284–7-бет. дои:10.1080/14786419.2014.896011. ПМИД 24635145.
  18. ↑ Теихеира, Бáрбара; Марқуэс, Антóнио; Рамос, Cристина; Серрано, Cармо; Матос, Олíвиа; Ненг, Нуно Р; Ногуэира, Жосé М Ф; Сараива, Жорге Алехандре; Нунес, Мариа Леонор (2013). „Чемиcал cомпоситион анд биоаcтивитй оф дифферент орегано (Ориганум вулгаре) эхтраcц анд эссентиал оил“. Жоурнал оф тҳе Сcиэнcе оф Фоод анд Агриcултуре. 93-жилд, № 11. 2707–14-бет. дои:10.1002/жсфа.6089. ПМИД 23553824.
  19. ↑ Фигиэл, Адам; Сзумнй, Антони; Гутиéррез-Ортíз, Антонио; Cарбонелл-Баррачина, Áнгел А. (2010). „Cомпоситион оф орегано эссентиал оил (Ориганум вулгаре) ас аффеcтед бй дрйинг метҳод“. Жоурнал оф Фоод Энгинеэринг. 98-жилд, № 2. 240–7-бет. дои:10.1016/ж.жфооденг.2010.01.002.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Oregano" dan olindi