Psixopatiya
Психопатия тушунчаси баъзан состиопатия атамаси билан синоним сифатида қабул қилинади ва доимий антисоциал хатти-ҳаракатлар, бузилган эмпатия ва пушаймонлик, шартакилик ёки эгоистик хусусиятлар билан тавсифланади[1][2]. Тарих давомида психопатия тушунчасининг турли хил таърифлари илгари сурилган, улар фақат қисман бир-бирига мос келади ва баъзан бир-бирини рад этиши ҳам мумкин[3].
| Психопатия | |
|---|---|
| Мутахассислик | Психиатрия, клиник психология |
| Бошланиш вақти | номаълум |
| Давомийлиги | умрбод деб ҳисобланади |
| Сабаблари | генетик ва орттирилган |
| Дифференсиал ташхис | социопатия, нарсиссизм, макиавелизм, садизм, чегарадош шахс бузилиши, биполяр бузилиш (мания) |
| Даволаш | коррексион чоралар, ба'зан психостимуляторлар |
| Такрорланиши | Умумий аҳолининг 1 фоизи |
Америкалик психиатр Ҳервей М. Cлеcклей ўз илмий изланишлари билан америкалик психолог Георге Э. Партридге сингари руҳий касалликлар диагностикаси ва статистик қўлланмасида (ДСМ) антисоциал шахс реаксияси/бузилиши учун дастлабки диагностика мезонларига таъсир кўрсатди[4]. Кейинчалик ДСМ ва Касалликларнинг халқаро таснифига (ИCД) мос равишда антисоциал шахс бузилиши (АСПД) ва диссоциал шахс бузилиши (ДПД) ташхислари фанга киритилди ва мазкур ташхислар психопатия ёки социопатия деб аталиши (ёки унга тегишли бўлган хусусиятларни ўз ичига олиши) таъкидланди. АСПД ва ДПДнинг яратилишига психопатиянинг кўплаб классик белгиларини обектив равишда ўлчаш мумкин эмаслиги сабаб бўлган[3][5][6][7]. Канадалик психолог Роберт Д. Ҳаре кейинчалик ўзининг „Психопатияни текшириш рўйхати“ иши билан криминологияда психопатия конструксиясини қайта оммалаштирди[3][8][9][10].
Ҳеч бир психиатрик ёки психологик ташкилот „психопатия“ ташхисини тасдиқламаган бўлса-да, баъзи мамлакатларда психопатик хусусиятларни баҳолаш жиноий одил судловда кенг қўлланади ва бундай хусусиятлар кишилар учун муҳим оқибатларга олиб келиши мумкин. Психопатияни ўрганиш фаол тадқиқот соҳасидир. Бу атама кенг жамоатчилик томонидан, оммавий ахборот воситаларида ва бадиий тасвирларда ҳам қўлланади[10][11]. Кўпинча „ақлдан озган“, „руҳий носоғлом“ каби таърифлар билан биргаликда қўлланилса-да, психоз ва психопатия ўртасида кескин фарқлар мавжуд[12].
Таъриф
Тушунчалар
Психопатлар о'з хатти-ҳаракатлари билан кишиларни мафтун этадиган, манипуляция қиладиган, со'нг шафқацизларча ташлаб кетиб, синган юраклар, умидлар ва бо'ш ҳамёнлар изларини қолдирадиган ижтимоий йиртқичлардир. Уларда виждон ва бошқаларга нисбатан ҳис-туйг'у бутунлай ё'қ, психопатлар худбинлик билан хоҳлаган нарсаларига эришадилар ва заррача айбдорлик ҳис қилмасдан ёки афсусланмасдан, ижтимоий ме'ёрлар ва умидларни бузадилар. —— Роберт Д. Харе, 1993[13].
|
Психопатиянинг кўплаб консепсиялари мавжуд[3], жумладан, Cлеcклей психопатияси (Ҳервей Cлеcклейнинг консепсияси шартакилик, тақиқланган хатти-ҳаракатларга мойиллик ва „қўпол эътиборсизлик“ни назарда тутади) ва жиноий психопатия (тўғридан-тўғри доимий ва баъзан жиддий жиноий хатти-ҳаракатларни келтириб чиқарадиган шафқациз, тажовузкор ва тақиқланган тушунча). Охирги консептуализация одатда замонавий клиник консепсия сифатида ишлатилади ва Психопатияни текшириш рўйхати билан баҳоланади. „Психопат“ ёрлиғи жиноий ҳаракатлар, тиббий даволаниш, фуқаролик мажбуриятлари ва бошқалар учун жазонинг оғирлиги тўғрисидаги қарорлар билан боғлиқ таъсир ва стигмага эга бўлиши мумкин. Шунинг учун мазкур атаманинг маъносини тушунтиришга доимий ҳаракат қилинди[3].
Триархик модел[1] шуни кўрсатиб берадики, психопатиянинг турли тушунчалари учта кузатиладиган хусусиятни турли даражада ифодалайди. Психопатияни текшириш рўйхати (ПCЛ, ПCЛ-Р) ва психопатик шахс инвентаризацияси (ППИ) каби ўлчов воситаларининг ушбу моделда қўлланиши бўйича таҳлиллар ўтказилган[1][3].
- Жасорат. Қўрқувни нисбатан камроқ ҳис қилиш, шу жумладан, стрессга чидамлилик, нотаниш муҳит ва хавф-хатарга тоқат қилиш, юқори ўзига ишонч ва ижтимоий қатъийлик . ПCЛ-Р буни нисбатан ёмон ва асосан 1-омилнинг 1-фасети орқали ўлчайди. ППИ қўрқмас ҳукмронлигига ўхшайди. Қўрқув билан боғлиқ амигдала ва бошқа неврологик тизимлардаги фарқларга мос келиши мумкин[1][3].
- Шартакилик. Ёмон импулс назорати, шу жумладан, режалаштириш ва келажакни олдиндан тасаввур қилиш билан боғлиқ муаммолар, таъсир ва рағбат назоратининг етишмаслиги, дарҳол қониқиш талаби ва агрессив хатти-ҳаракатларни намоён қилиш. ПCЛ-Р Фаcтор 2 ва ППИ каби импулсив антисоциализмга ўхшашдир. Бундай назорат билан шуғулланадиган фронтал лоб тизимларидаги бузилишларга мос келиши мумкин[1][3].
- Шафқацизлик. Бошқаларга нисбатан ҳамдардликни ҳис қилмаслик ва яқин муносабатда бўлмаслик, яқин боғланишни менсимаслик, о'з мақсадига эришиш ё'лида шафқацизликдан фойдаланиш, эксплуатация қилиш тенденсиялари, ҳокимиятга бўйсунмаслик ва ҳалокатли ҳиссиётларга берилиш шаклида намоён бо'лади. Умуман олганда, ПCЛ-Р бу билан боғлиқ, лекин, хусусан, 1-омилнинг баъзи элементлари ППИга ўхшаш, аммо импулсив антисоциалликдаги кичик ўлчовлар элементларини ҳам ўз ичига олади[1][3].
Ўлчов
Ҳаррис ва унинг ҳамкасблари томонидан ўтказилган дастлабки ва аҳамиятли таҳлил натижалари шуни кўрсатдики, дискрет тоифа ёки таксон ПCЛ-Р психопатиясининг асоси бўлиб, уни ўлчаш ва таҳлил қилиш имконини беради. Бироқ бу фақат улар аниқлаган 2-факторнинг хатти-ҳаракатлари, болаларнинг муаммоли хатти-ҳаракатлари учун эффектив деб топилган; хусусан, катталарнинг жиноий хатти-ҳаракати таксон мавжудлигини қўллаб-қувватламади[14]. Яқинда Марcус, Жоҳн ва Эденс ППИ кўрсаткичлари бўйича бир қатор статистик таҳлилларни ўтказдилар ва психопатияни депрессия каби „ўлчовли яширин тузилишга“ тушунча сифатида мукаммалроқ консепсиялаш мумкин деган хулосага келдилар[15].
Марcус ва бошқалар ПCЛ-Р дан фойдаланган ва турли хил топилмаларни келтириб чиқариши мумкин бўлган илгариги экспериментал ёки статистик муаммоларни истисно қилишга интилиб, маҳбусларнинг каттароқ жамланмаси кесимида тадқиқотни такрорладилар[16]. Улар такроран психопатия ўлчовлари дискрет турни (таксон) аниқламаслигини тасдиқладилар. Тадқиқот натижаларига шуни кўрсатдики, ҳуқуқий ёки бошқа амалий мақсадларда хусусият балларида ихтиёрий чегарадан фойдаланиш мумкин, лекин баъзи одамларни „психопат“ деб белгилаш учун обектив фарқ нуқтаси учун аниқ илмий далиллар мавжуд эмас; бошқача қилиб айтганда, „психопат“ни „нисбатан психопатик“ бўлган одам сифатида аниқроқ таърифлаш ҳам мумкин[3].
ПCЛ-Р клиник суд-тиббий диагностик мақсадлар йўлида эмас, балки тадқиқот учун ишлаб чиқилган. Шунингдек, асосий муаммоларни тушунишни яхшилаш учун тадқиқот мақсадларида фақат хусусиятлар туркумини эмас, балки умуман шахсият ўлчамларини ҳам ўрганиш керак[3][17].
Шахсий ўлчовлар
Тадқиқотлар психопатия тушунчасини антагонизм (юқори), виждонлилик (паст) ва ташвиш (паст) каби муқобил ўлчовлар билан боғлайди[18].
Психопатия юқори психотизм билан ҳам боғланган — бу назарий жиҳатдан қўполлик, тажовузкорлик ёки душманлик тенденсияларига ишора қилади. Психотизмнинг психопатия билан боғлиқ кўринадиган жиҳатлари ижтимоийлашув ва мас’улиятнинг етишмаслиги, импулсивлик, сенсацияга ўчлик ва тажовузкорлик ҳисобланади[19][20][21].
Отто Кернберг, маълум бир психоаналитик нуқтаи назардан, психопатияни патологик нарсиссизм спектрининг бир қисми сифатида кўриб чиқиш керак деб ҳисоблайди. Унга кўра, психопатия паст даражадаги нарсиссистик шахсият, хавфли даражадаги нарсиссизм ва юқори даражадаги психопатиядан иборат[21].
Психопатия, нарсисизм ва макиавелизмни ўз ичига олувчи қоронғу триада деб аталадиган учта шахсият йўналиши шафқациз-манипулятив шахслараро услуб каби маълум муштарак хусусиятларга эга[22]. Қоронғи тетрада бу учликка садизмнинг қўшилиши билан бу хусусиятларга ишора қилади[23][24][25][26][27][28].
Ҳозирги консепсияларни танқид қилиш
Психопатиянинг ҳозирги консепсиялари нотўғри консепсияланганлиги, ўта субективлиги ва турли хил асосий касалликларни қамраб олганлиги учун танқид қилинди. Доротҳй Отноw Леwис шундай ёзади:
Ушбу муаллифнинг фикрига ко'ра, "психопатия" ташхисининг консепсияси ва кейинчалик аниқланиши жиноят ва зо'равонликни тушунишга то'сқинлик қилди. [...] Ҳаренинг со'зларига ко'ра, ко'п ҳолларда бемор билан учрашиш шарт ҳам эмас. Қайси хусусиятлар мос келишини аниқлаш учун унинг тиббий ҳужжатларини варақлаш кифоя. Бема'нилик. Ушбу ёзувчининг фикрига ко'ра, психопатия ва унинг синонимлари (масалан, социопатия ва антисоциал шахс) дангаса ташхислардир. Йиллар давомида муаллифлар жамоаси муаллифлар томонидан баҳолашдан олдин психопат ёки шунга о'хшашлар сифатида рад этилган ко'плаб ҳуқуқбузарларни ко'рди. Батафсил, кенг қамровли психиатрик, неврологик ва нейропсихологик баҳолашлар биполяр кайфият бузилиши, шизофрения спектрининг бузилиши, мураккаб қисман тутилишлар, диссосиатив идентификация бузилиши, парасомния ва, албатта, мия шикастланиши/дисфунксияси каби касалликларни ко'рсатадиган ко'плаб белгилар, аломатлар ва хатти-ҳаракатларни аниқлади[29].
Қуён психопатиясини текшириш рўйхатининг (Ҳаре Псйчопатҳй Чеcклист) ярми мания, гипомания ва фронтал лоб дисфунксияси белгиларидан иборат бўлиб, бу кўпинча асосий нуқсонларнинг эътибордан четда қолиб кетишига сабаб бўлади[30]. Бу психопатия ҳақидаги консепсия редуксионист, рад этувчи, тавтологик ва контекстдан, шунингдек, инсон хатти-ҳаракатларининг динамик табиатидан бехабар эканлиги учун ҳам танқид қилинган[31]. Баъзилар консепсияни нотўғри қо'лланишга мойил бўлган ноаниқ, субектив ва ҳукм табиатига эга деб ҳисобладилар[32].
Психопатик шахслар афсусланиш ёки пушаймонлик ҳиссига эга бўлмайдилар. Бу салбий натижаларга жавобан бу ҳис-туйғуларни шакллантира олмаслик билан боғлиқ деб ҳисобланган. Бироқ 2016-йилги тадқиқотлар натижалари антисоциал шахсият бузилиши ва диссоциал шахсият бузилиши қайд этилган одамлар афсусланишни бошдан кечиришларини, аммо ундан ўзларининг хатти-ҳаракатларида танловларини бошқариш учун фойдаланмасликларини қайд этди. Я'ни уларда бир қатор потенсиал ҳаракатлар ҳақида ўйлаш ва натижа қийматларини баҳолаш муаммоси мавжуд бо'лади[33].
2007-йил март ойида Жанубий Калифорния университетида невролог Антонио Р. Дамасио ва унинг ҳамкасблари томонидан чоп этилган тажрибада вентромедиал префронтал кортексга зарар етказган субектлар ахлоқий жавобларни эмпатик ҳис қилиш қобилиятига эга эмаслигини ва ахлоқий дилеммаларга дуч келганда эканлигини кўрсатди.
Белгилари
Ижтимоий нуқтаи назардан психопатия одатда бошқаларга эътибор бермаган ҳолда кенг қамровли ва манипуляцияли ўзига хизмат қиладиган хатти-ҳаракатлар жамланмасини ўз ичига олади ва кўпинча такрорий ҳуқуқбузарликлар, жиноятлар ва зўравонлик билан боғлиқ тарзда тавсифланади. Ақлий жиҳатдан, таъсир ва идрок билан боғлиқ жараёнларда, хусусан, ижтимоият билан боғлиқ руҳий жараёнларда бузилишлар ҳам аниқланган. Ривожланиш нуқтаи назаридан, хатти-ҳаракатларнинг бузилиши кузатилган ёш болаларда психопатия белгилари аниқланган[34].
Асосий хусусиятлар
Қайси хусусиятлар психопатиянинг бир қисми сифатида кўриб чиқилиши кераклиги масаласида келишмовчиликлар мавжуд. Тадқиқотчилар конструксияни кўрсатадиган 40 га яқин хусусиятни аниқладилар[35]. Аммо қуйидаги хусусиятлар деярли ҳамма учун марказий ҳисобланади:
Асосий хусусиятлар
Cооке анд Мичиэлар (2001)[36] кенг қўлланган психопатияни текшириш рўйхатининг уч омилли моделини таклиф қилдилар (масалан, ёшларнинг психопатик хусусиятларини инвентаризация қилиш[37], антисоциал жараённинг скрининг қурилмаси[38]).
- Мағрур ва ёлғончи шахслараро услуб: таассуротни бошқариш ёки юзаки жозибадорлик, о'зини-о'зи қадрлашнинг юқори ва улкан туйг'уси, патологик ёлғон/алдоқчилик ва шахсий манфаатлар учун манипуляция.
- Камчиликли аффектив тажриба: пушаймонлик ёки айбдорликнинг йўқлиги, саёз аффект (совуқлик ва ҳиссиёцизлик), қўполлик ва эмпатиянинг йўқлиги, ўз ҳаракатлари учун жавобгарликни ўз зиммасига олмаслик.
- Импулсив ва мас’улияциз турмуш тарзи: импулсивлик, сенсацияга интилиш ва таваккал қилиш, мас’улияциз ва ишончсиз хатти-ҳаракатлар, молиявий паразит ҳаёт тарзи ва реал, узоқ муддатли мақсадларнинг йўқлиги.
Ташвиш ёки қо'рқувнинг ё'қлиги ёки чекланганлиги
Cлеcклей (1941) психопатияни асабийлик ва невротик бузилишларнинг етишмаслиги деб ҳисоблайди, кейинчалик эса назариётчилар психопатларни қўрқмас ёки „қалин терига ёпинган“ деб таърифлашган[39]. Кўпинча ПCЛ-Р ташвишни ҳис қилиш даражасининг пастлиги ёки қўрқмасликни ўз ичига олмайди деб даъво қилинган бўлса-да, бундай хусусиятлар Фаcет 1 (шахслараро) обектларини, асосан, ўзига ишонч, ҳақиқий бўлмаган оптимизм, бемаънилик ва қатъияцизлик орқали баҳолашга ёрдам беради[40]. Дарҳақиқат, ўз-ўзидан ҳисобот бериш бўйича тадқиқотлар ПCЛ-Р нинг икки факторли моделидан фойдаланган ҳолда бир-бирига зид бўлган бўлса-да, 1-омилни шахслараро ва та'сирчан томонларга ажратадиган тадқиқотлар мунтазам равишда 1-фасет ва паст даражали ташвиш, дадиллик ва қо'рқмас ҳукмронлик о'ртасидаги оддий бог'ланишни ко'рсатади (айниқса, жозибадорлик ва улуг'ворликни баҳоловчи элементлар)[41][42]. Психопатия ва ташвишни ҳис қилиш даражасининг пастлиги/жасорат интервю ёрдамида баҳоланганда шахслараро ва аффектив томонлар қо'рқмаслик ва ички бузилишларнинг ё'қлиги билан бог'лиқлиги ко'ринади.
Психопатия учун паст ташвиш даражаси/қўрқувсизликнинг аҳамияти тарихан хулқ-атвор ва физиологик тадқиқотлар орқали таъкидланган бўлиб, бу таҳдид қилувчи стимулларга (шахслараро ва таъсирчан томонларнинг иккаласи ҳам ҳисса қўшадиган) жавобларнинг пасайишини кўрсатади. Хавф-хатарга жавоб беришдаги бундай камчиликлар, агар эътибор таҳдид қилувчи огоҳлантиришларга қаратилса, камайиши ёки ҳатто йўқ қилиниши маълум[43].
Жиноятчилик

ПCЛ-Р қўлланмасида Шимолий Америка маҳбуслари намуналарида ўртача 22,1 балл қайд этилгани ва респондентларнинг 20,5 фоизи 30 ёки ундан юқори балл олганлиги айтилади. Шимолий Америкадан ташқаридаги маҳбуслар намуналарини таҳлил қилиш ўртача 17,5 балли ко'рсаткичларни тақдим этди. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, психопатия кўрсаткичлари такрорий қамоққа олиш, юқори даражадаги қамоққа олиш, интизомий ҳуқуқбузарликлар ва гиёҳванд моддаларни исте'мол қилиш ҳолатлари билан ҳам бевосита боғлиқ[44][45].
Институционал шароитларда ПCЛ-Р билан ўлчанадиган психопатия мета-таҳлилларда институционал нотўғри хатти-ҳаракатлар, релиздан кейинги жиноятлар ёки учта натижа учун ўхшаш таъсирга эга бўлган зўравонлик жиноятлари билан кичик ва ўртача даражада таъсир кўрсатади. Индивидуал тадқиқотлар катталар о'ртасидаги жиноятлар, суд-психиатрия намуналари, жамоат намуналари ва ёшлар учун худди шундай натижалар беради. ПCЛ-Р жинсий ҳуқуқбузарликларни башорат қилишда у қадар эффектив эмас. Бу кичик ва ўртача даражадаги таъсир, асосан яхши тасдиқланган, аммо жуда умумий хавф омиллари бўлган импулсив хатти-ҳаракатлар ва ўтмишдаги жиноий тарихни баҳоловчи миқёсдаги элементларга боғлиқ. Асосий шахснинг кўпинча ўзига хос психопатик жиҳатлари одатда жиноятга нисбатан жуда кам ёки умуман прогнозли алоқани кўрсатмайди. Масалан, ПCЛ-Р нинг 1-фактори ва ППИ-Р нинг қўрқмас устунлиги жиноятга, шу жумладан, зўравонлик жиноятига нисбатан кичикроқ ёки умуман алоқаси йўқ. Бундан фарқли ўлароқ, 2-омил ва ППИ-Р нинг импулсив антисоциаллиги жиноятчилик билан кучлироқ боғлиқ. 2-омил умуман ПCЛ-Р га ўхшаш кучга эга. ПCЛ-Р нинг антисоциал жиҳати ўтмишдаги жиноий хатти-ҳаракатларни назорат қилгандан кейин ҳам келажакдаги зўравонликни башорат қилади, бу дизайн бўйича ўтмишдаги жиноий хатти-ҳаракатларни ўз ичига олмайди, ППИ-Р натижалари билан биргаликда импулсив хатти-ҳаракатлар мустақил хавф омили эканлигини кўрсатади[3][46].
Зўравонлик
Тадқиқотлар психопатия кўрсаткичлари ва зўравонлик ўртасидаги кучли боғлиқликни таклиф қилди, ПCЛ-Р зўравонлик хатти-ҳаракатларини бироз башорат қилувчи хусусиятларни таъкидлайди. Бироқ тадқиқотчилар психопатия зўравонликдан ажралиб туришини ва унинг синоними эмаслигини таъкидлайдилар[3][47].
Психопатия йиртқич, фаол ёки „совуқ қонли“ тажовуз деб ҳам аталадиган „инструментал“ тажовуз билан боғлиқ бўлиб, ҳис-туйғуларнинг камайиши билан тавсифланган ва ундан фарқ қиладиган, аммо зарар етказиш билан осонлаштирилган мақсад билан амалга ошириладиган тажовуз шакли билан боғлиқ[48][49]. Бу борадаги хулосалардан бири 2002-йилда қотиллик жиноятларини содир этган жиноятчиларни ўрганиш натижасида келиб чиққан бўлиб, унда психопатия билан касалланган қотиллик жиноятчилари томонидан содир этилган қотилликлар деярли ҳар доим (93,3 %) асосан қуролли бўлган, бу бошқа жиноятчиларнинг улушидан (48,4 %) сезиларли даражада кўп бўлган. Психопатик қотиллик жиноятчилари, қотилликнинг инструменталлиги жиноятчининг умумий ПCЛ-Р балли, шунингдек, 1-омил „шахслараро-аффектив“ ўлчов бўйича уларнинг баллари билан боғлиқ. Бироқ буни фақат „совуққонлик билан“ деган маънога тенглаштиришдан фарқли ўлароқ, психопатик жиноятчилар томонидан содир этилган қотилликларнинг учдан биридан кўпроғи ҳиссий реактивликнинг баъзи таркибий қисмларини ҳам ўз ичига олади[50]. Қандай бўлмасин ФБИ профилчилари жиддий жабрланувчи жароҳати одатда ҳиссий жиноят эканлигини таъкидлайдилар ва баъзи тадқиқотлар буни ҳеч бўлмаганда жинсий ҳуқуқбузарлик билан боғлиқ ҳолда қўллаб-қувватлайди. Бир тадқиқот шуни кўрсатдики, жиноятлар психопатия қайд этилган жиноятчиларга қараганда кўпроқ психопатик бўлмаган жиноятчилар томонидан содир этилиши (масалан, кўпроқ қуролли талончилик ва мулкий ҳуқуқбузарликларга нисбатан кўпроқ қотилликлар) ва бошқаси ПCЛ-Р нинг таъсирчан томони жиноятнинг жиддийлигини камайтиришни башорат қилган[3].
Оилавий зўравонлик билан бог'лиқ жиноятларни содир этган жиноятчилар билан олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, улар психопатиянинг юқори кўрсаткичларига эга ва бу ко'рсаткич тахминан 15-30 % ни ташкил қилади. Бундан ташқари, уйдаги зўравонлик содир этилиши ПCЛ-Р нинг 1-омилига боғлиқ бўлиб, у психопатияда мавжуд бўлган ҳиссий камчиликларни ва шафқациз ва эксплуатацион шахслараро муносабатларни тавсифлайди. Уйда зўравонлик қилувчилар орасида психопатиянинг кенг тарқалгани шуни кўрсатадики, психопатиянинг асосий хусусиятлари, масалан, қўполлик, пушаймонлик ва яқин шахслараро муносабатларнинг йўқлиги психопатияқайд этилган шахсларни уйда зўравонлик қилишга мойил қилади ва бу шахслар томонидан содир этилган маиший зўравонлик шафқациз эканлигини кўрсатади[49][51].
Баъзи тадқиқотчилар психопатиянинг хусусиятларини, зўравонлик хавфини баҳолашга қиймат қўшиш шарт эмаслигини таъкидлайди. Катта тизимли таҳлил ва мета-регрессия шуни кўрсатдики, ПCЛ зўравонликни башорат қилиш учун тўққизта воситадан энг заифи саналган. Бундан ташқари, зўравонликни башорат қилиш бўйича чора-тадбирлар муаллифлари ёки таржимонлари томонидан олиб борилган тадқиқотлар, шу жумладан, ПCЛ, мустақилроқ терговчилар томонидан олиб борилганларга қараганда ўртача ижобий натижаларни кўрсатади. ПCЛ-Р га ўхшаш аниқлик билан кейинги жиноятларни башорат қила оладиган яна бир қанча хавфни баҳолаш воситалари мавжуд ва улардан баъзиларини бошқариш анча осон, тезроқ ва арзонроқдир. Бу ҳатто ёш, жинс, илгари судланганлар сони ва биринчи судланганлик ёши каби маълумотларга асосланиб компютер орқали автоматик тарзда амалга оширилиши мумкин. Ушбу баҳолашларнинг баъзилари, шунингдек, даволанишнинг ўзгариши ва мақсадларини аниқлаши, қисқа муддатли бошқарувга ёрдам берадиган тезкор ўзгаришларни аниқлаши, хавф остида бўлиши мумкин бўлган янада аниқроқ зўравонлик турларини аниқлаши ва муайян баллар учун ҳуқуқбузарлик эҳтимолини аниқлаши мумкин. Шунга қарамай, ПCЛ-Р ўзининг кашшоф роли ва ундан фойдаланган ҳолда олиб борилган катта миқдордаги тадқиқотлар туфайли хавфни баҳолаш учун машҳур восита бўлиб қолиши мумкин[3][52][53][54][55][56][57].
Федерал Қидирув Бюросининг хабар беришича, психопатик хатти-ҳаракатлар баъзи сериал қотилларга хос бўлган белгиларга мос келади, жумладан, улар қаторида сенсация излаш, пушаймонлик ёки айбдорлик ҳисси йўқлиги, импулсийлик, назорат қилиш зарурати ва йиртқич хатти-ҳаракатлар бордир[58]. Шунингдек, психопатик жиноятчиларнинг қотиллик қурбонлари номутаносиб равишда аёллар бўлгани аниқланди[50].
Жинсий ҳуқуқбузарлик
Психопатия жинсий жиноятларни содир этиш ҳолтлари билан боғлиқ бўлиб, баъзи тадқиқотчилар бу зўравон жинсий хатти-ҳаракатларни афзал кўриш билан боғлиқлигини таъкидлайдилар. 2011-йилда канадалик эркак федерал ҳуқуқбузарлар учун шартли озодликларни ўрганиш натижалари шуни кўрсатдики, психопатия кўпроқ зўравонлик ва зўравонликсиз жиноятлар билан боғлиқ. Болаларга зўравонлик қилганлар учун психопатия кўпроқ ҳуқуқбузарликлар билан боғлиқ эди[59].
Ҳилдебранд ва унинг ҳамкасблари (2004) психопатия ва девиант жинсий қизиқишлар ўртасидаги ўзаро таъсирни аниқладилар, бунда психопатия даражаси юқори бўлганлар, шунингдек, девиант жинсий қизиқишларни маъқуллаганлар жинсий алоқада бўлиш эҳтимоли кўпроқ эди[60]. Кейинги мета-таҳлил бундай натижани мустаҳкамлади[61].
Баъзи жинсий жиноятчиларни ҳуқуқбузарлик қилмайдиган ота-онаси ва болалари бўлган уйларга қайта бирлаштириш масаласини кўриб чиқишда жиддий жиноят тарихига эга бўлган ҳар қандай жинсий жиноятчи ПCЛ-Р бўйича баҳоланиши керак ва агар уларнинг ко'рсаткичлари 18 балл ёки юқорироқ бўлса, у ҳолда улар ҳар қандай шароитда болалари бўлган уйга жойлаштирилиши мумкин бўлган ҳар қандай мулоҳазадан чиқариб ташланиши керак[62]. Бироқ ПCЛ баллари турли респондентлар ўртасида, шу жумладан, жинсий ҳуқуқбузарларни баҳолашда фойдаланишда у қадар мос келмаслиги ҳақида ташвиш ортиб бормоқда[63].
Бошқа ҳуқуқбузарликлар
Психопатия эҳтимоли уюшган жиноятчилик, иқтисодий жиноятлар ва ҳарбий жиноятлар билан боғлиқ. Террористлар баъзан психопатик шахс деб ҳисобланадилар ва таққослашлар антисоциал зўравонлик, бошқаларнинг фаровонлигига тўсқинлик қиладиган худбин дунёқараш, пушаймонлик ёки айбдорликнинг йўқлиги ва ташқи кўринишни айблаш каби хусусиятлар билан ифодаланиши мумкин. Бироқ "Терроризм психологияси" китобининг муаллифи Жоҳн Ҳорганнинг таъкидлашича, бундай таққослашлар бундан кейин ҳам кенгроқ бўлиши мумкин: масалан, урушлардаги аскарларга нисбатан. Мувофиқлаштирилган террорчилик фаолияти ташкилотчилик, садоқат ва кўпинча мафкуравий мақсад учун ўзини қурбон қилиш чегарасигача мафкуравий ақидапарастликни талаб қилади[64][65].
Эҳтимол, психопатия қайд этилган одамларнинг катта қисми ижтимоий жиҳатдан муваффақиятли бўлиб, ўзларининг антисоциал хатти-ҳаракатларини ижтимоий манипуляция ёки "оқ ёқа жинояти" каби яширин йўллар орқали ифода этишга мойилдирлар. Бундай шахслар баъзан „муваффақиятли психопатлар“ деб аталади ва улар ҳар доим ҳам анъанавий психопатияга хос бўлган анъанавий антисоциал хатти-ҳаракатларнинг кенг тарихига эга бо'лмайдилар[66].
Болалик ва ўсмирлик прекурсорлари
13-18 ёшдаги шахслар учун ПCЛ-Р мослашувчандир. Бу ПCЛ-Р сингари интервю ва жиноий ва бошқа ёзувларни текшириш асосида ўқитилган баҳоловчи томонидан амалга оширилади. „Антисоциал жараёнларни скрининг қурилмаси“ (АПСД) ҳам ПCЛ-Р нинг мослашувидир. У 6 ёшдан 13 ёшгача бўлганлар учун ота-оналар ёки ўқитувчилар томонидан бошқарилиши мумкин. Вояга этмаганлар психопатияси, шунингдек, ғазаб, душманлик, ташвиш ва руҳий тушкунлик каби кўпроқ салбий ҳиссиётлар билан боғлиқ бўлиши мумкин[3][67]. Ёшлардаги психопатик хусусиятлар одатда учта омилни ўз ичига олади: қўзғалувчанлик/ҳиссиёцизлик, нарсиссизм ва импулсивлик/мас’улияцизлик[68][69].
0-4 ёшдаги эрта салбий ҳаётий ҳодисалар ва психопатиянинг ҳиссиётларга асосланган жиҳатлари ўртасида ижобий корреляция мавжуд[70]. Кеч болаликдан эрта ўсмирликгача бўлган психопатия рейтинглари ўртасида ўртача ва юқори корреляция мавжуд. Эрта ёки ўрта ўсмирлик давридан балоғат ёшига қадар корреляция сезиларли даражада паст бўлади. Бир тадқиқотда ўхшашликларнинг аксарияти импулсив ва антисоциал хулқ-атвор шкалаларида бўлгани қайд этилади. 13 ёшида психопатия бўйича энг юқори 5 % балл тўплаган ўсмирларнинг учдан биридан камроғи (29 %) 24 ёшида психопатик дея таснифланган[3][71].
Хулқ-атвор бузилиши
Хулқ-атворнинг бузилиши болалик ва/ёки ўсмирлик давридаги антисоциал хулқ-атворнинг узоқ давом этиши асосида ташхис қилинади ва АСПД нинг маҳсули сифатида кўрилиши мумкин. Баъзи тадқиқотчилар катталар психопатиясининг икки томонлама ривожланиш йўлларини белгиловчи хулқ-атвор бузилишининг иккита кичик тури мавжудлигини тахмин қилишди[3][72][73]. ДСМ 10 ёшдан олдин болалик бошланиши ва 10 ёш ва ундан кейин ўсмирлик бошланишини фарқлаш имконини беради. Психопатиянинг болаликдаги бошланиши кўпроқ неврологик нуқсонларнинг ноқулай муҳит билан ўзаро таъсиридан келиб чиққан шахсиятнинг бузилиши билан боғлиқ деб таъкидланади. Терриэ Моффиттнинг жиноятчиликнинг ривожланиш назариясидага ко'ра психопатиянинг болаликдан ривожланиши ҳаёт давомида содир бо'лувчи ғайриижтимоий хатти-ҳаракатлар, шунингдек, соғлиқ ва иқтисодий аҳволнинг ёмонлашиши билан боғлиқ. Психопатийнинг ўсмирлик бошланиши одатда қисқа муддатли антисоциал хатти-ҳаракатлар билан боғлиқ деб таъкидланади[3].
Эрта бошланган хулқ-атвор бузилиши ва ДЕҲБ комбинацияси ҳаёт давомида давом этадиган антисоциал хатти-ҳаракатлар, шунингдек, психопатия билан боғлиқ бўлиши мумкинлиги тахмин қилинган. Бу комбинация фақат хулқ-атвори бузилиши бўлганларга қараганда кўпроқ тажовузкор ва антисосиал эканлиги ҳақида далиллар мавжуд. Бироқ бу алоҳида гуруҳ эмас, чунки хулқ-атвори бузилган ёш болаларнинг аксарияти ДЕҲБга эга[3].
ДСМ-5 хулқ-атвори бузилиши бўлганлар учун спецификацияни ўз ичига олади, улар бир нечта созламалар ва муносабатларда шафқациз, ҳиссиёциз шахслараро услубни намойиш этадилар[70]. Спесификатор тадқиқотга асосланган бўлиб, хулқ-атвори бузилиши бўлган ва спецификатор мезонларига жавоб берадиган одамлар психопатиянинг оғирроқ шаклига эга бўлишлари ва даволанишга бошқача муносабатда бўлишларини кўрсатади. Психопатиянинг ҳар хил турлари/ўлчамлари тарафдорлари буни катталардаги бирламчи психопатияга ва триархик моделдаги жасорат ва/ёки шафқацизликка мос келиши мумкин деб билишган[3][74].
Руҳий хусусиятлар
Идрок
Миянинг префронтал кортекси ва амигдала минтақаларидаги дисфунксиялар психопатиядаги ўзига хос ўрганиш бузилишлари билан боғлиқ. 1980-йиллардан бери олимлар мия травматик шикастланишини, шу жумладан, бу ҳудудларга зарар етказишни зўравонлик ва психопатик хатти-ҳаракатлар билан боғлашди. Бундай соҳаларда зарарланган беморлар мияси ижтимоий ва ахлоқий билимларни эгаллашга қодир бўлмаган „психопатик шахслар“га ўхшарди; болалигида зарар кўрганлар ижтимоий ёки ахлоқий фикрлашни консепсиялашда қийинчиликларга дуч келишлари мумкин. Амигдала ва вентромедиал префронтал кортексдаги дисфунксиялар, шунингдек, жазога ёки мукофотга асосланган психопатларда огоҳлантирувчи таълимни бузиши мумкин. ПCЛ-Рда 25 ёки ундан юқори балл олган, зўравонлик билан боғлиқ тарихга эга бўлган одамлар ўзларининг унсинат фасикуласида — амигдала ва орбитофронтал кортексни боғлайдиган оқ материянинг ўртача микротузилмавий яхлитлигини сезиларли даражада камайтирган кўринади. ДТ-МРИда бу икки муҳим соҳа ўртасидаги оқ материя алоқаларининг бузилиши ҳақида далиллар мавжуд[75][76][77].
Гарчи баъзи тадқиқотлар психопатия ва ақл ўртасидаги тескари муносабатларни, шу жумладан, оғзаки ИҚга нисбатан, ко'рсацада, Ҳаре ва Нейманнинг таъкидлашича, катта адабиётлар психопатия ва ИҚ ўртасидаги жуда заиф боғлиқликни кўрсатади. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, психопатия таърифининг турли жиҳатлари (масалан, шахслараро, таъсирчан ҳиссиёт, хулқ-атвор ва турмуш тарзи компонентлари) ақл билан турли хил алоқаларни кўрсатиши ва натижа ақлни баҳолаш турига (масалан, оғзаки, ижодий, амалий, аналитик) боғлиқ бўлиши мумкин[11][47][78][79].
Туйғуларни тан олиш ва эмпатия
Кўпгина тадқиқотлар шуни кўрсатадики, психопатия бошқа одамларнинг ташвиш белгиларига атипик жавоблар, аниқроғи, юз ифодалари, тана имо-ишоралари ва қўрқув, қайғу, бахт, оғриқ ва овоз оҳангларини тан олиш ва уларга жавоб беришда бузилган ҳиссий эмпатия билан боғлиқ[34][80]. Бу таниб олишнинг бузилиши ва вегетатив реакциянинг пасайиши қисман фусиформ ва экстрастриат кортикал минтақаларнинг фаоллашувининг пасайиши билан боғлиқ бўлиши мумкин[34]. Бахт ифодаларини қайта ишлаш учун асосий биологик сиртлар психопатларда функционал жиҳатдан бузилмаган, аммо назорат остидагиларга қараганда камроқ сезгир. Нейроимагинг адабиётида нуқсонлар қўрқув каби муайян ҳис-туйғуларга хосми ёки йўқлиги аниқ эмас. Тадқиқотлар натижаларининг умумий намунаси шуни кўрсатадики, психопатия ташхиси қўйилган одамлар мия соҳаларида МРИ, фМРИ, аМРИ, ПЕТ ва СПЕCТ фаоллигини пасайиши кузатилади[81]. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, амигдала ҳажми тахминан 18 % га кичикроқ бўлса, қўрқув, қайғу ва бошқа салбий ҳис-туйғулар билан боғлиқ ҳиссий ҳиссиётларнинг сезиларли даражада пасайишига олиб келади, бу психопатик одамларда эмпатиянинг пастроқ бўлишига сабаб бўлиши мумкин[82]. Яқинда ўтказилган баъзи фМРИ тадқиқотлари шуни кўрсатдики, психопатиядаги ҳис-туйғуларни идрок этиш етишмовчилиги ҳиссиётлар (ижобий ва салбий) бўйлаб кенг тарқалган[83][84][85][86][87]. Психопатик мойиллиги бўлган болалар устида олиб борилган тадқиқотлар ҳам бундай уюшмаларни кўрсатди[87][88][89][90][91][92]. Мета-таҳлиллар, шунингдек, катталар ва болалар/ўсмирларда бир нечта ҳис-туйғуларнинг (яъни, нафақат қўрқув ва қайғу) ҳам овозли, ҳам юз ҳиссиётларини таниб олишда бузилишлар ҳақида далилларни топди[92].
Ахлоқий ҳукм
Психопатия ахлоқий эътиқодларнинг йўқлиги, уларга бефарқлик ёки эътиборсизлик билан боғлиқ. Ахлоқий мулоҳазалар тўғрисида аниқ маълумотлар кам. Ахлоқий фикрлашнинг ривожланиш даражасини (мураккаблигини) ўрганиш барча мумкин бўлган натижаларни топди. Шахсий ахлоқий ҳуқуқбузарликлар ҳақидаги мулоҳазаларни анъанавий қоидалар ёки қонунларни бузиш ҳақидаги ҳукмлар билан таққослаган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, психопатлар уларни бир хил даражада оғир деб, психопат бўлмаганлар эса қоидаларни бузишга нисбатан енгил деб баҳоладилар[93].
Фаровонликнинг оқилона максимал (утилитар) миқдорига эришиш учун шахсий ёки шахссиз зарар етказилиши маъқулланадими, деган хулосаларни таққослайдиган тадқиқот психопатиянинг юқори ва паст даражадаги субектлари ўртасида сезиларли фарқларни аниқламади. Шу билан бирга, худди шу тестлардан фойдаланган ҳолда кейинги тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ПCЛ бўйича юқори балл тўплаган маҳкумлар психопатик бўлмаганларга қараганда шахсий зарар ёки қоидалар бузилишни маъқуллашлари эҳтимоли кўпроқ[93].
Бир одам бошқасига беихтиёр зарар этказган бахциз ҳодисаларни баҳолаган психопатлар бундай хатти-ҳаракатларни ахлоқий жиҳатдан мақбулроқ деб ҳисоблашди. Ушбу натижа психопатларнинг жабрланувчининг зарарли тажрибасининг ҳиссий жиҳатини қадрламасликларининг акси деб ҳисобланади[94].
Сабаб
Хулқ-атвор генетик тадқиқотлари психопатияга потенциал генетик ва генетик бўлмаган ҳисса қўшувчиларни, шу жумладан, мия функциясига таъсир қилишни аниқлади. Триархик модел тарафдорлари психопатия генетик мойиллик ва ноқулай муҳитнинг ўзаро таъсиридан келиб чиқади, деб ҳисоблашади[1][3].
Генетика
Психопатия қайд этилган шахсларга хос бўлган шахсий хусусиятларнинг генетик жиҳатдан маълумотли тадқиқотлари ўртача генетик (шунингдек, генетик бўлмаган) таъсирларни аниқлади. ППИ бўйича қўрқмас ҳукмронлик ва импулсив антисоциаллик худди шундай генетик омилларга таъсир қилган ва бир-бири билан боғлиқ эмас. Ирсий омиллар одатда психопатиянинг ривожланишига таъсир қилиши мумкин, атроф-муҳит омиллари эса устунлик қиладиган хусусиятларнинг ўзига хос ифодасига таъсир қилади. Болаларнинг катта гуруҳида ўтказилган тадқиқот 60 % дан ортиқ „қўзғалмас-ҳиссий хусусиятлар“ учун ирсийликни аниқлади ва бу белгиларга эга бўлган болаларда хулқ-атвор билан боғлиқ муаммолар ушбу белгиларга эга бўлмаган болаларга қараганда юқори ирсиятга эга[3][78][95].
Атроф-муҳит омили

Фаррингтон томонидан 8 ёшдан 48 ёшгача бўлган лондонлик эркаклар намунаси бўйича олиб борилган тадқиқот 48 ёшида ПCЛ: СВда қайси омиллар 10 ёки ундан кўп балл олганлигини ўрганишни ўз ичига олади. Энг кучли омилларга ота-онасининг судланганлиги, боланинг жисмонан қаровсиз қолганлиги, отанинг бола билан алоқаси пастлиги, оиланинг паст даромади ва бола бузилган оиладан чиққанлиги киради. Бошқа муҳим омилларга ёмон назорат, зўравонлик, қаттиқ тартиб-интизом, оиланинг катталиги, ҳуқуқбузар ака-ука, ёш она, руҳий тушкун она, паст ижтимоий табақа ва ночор уй-жой шароитлари киради[96]. Психопатия ва тенгдошлар томонидан зарарли та'сирлар ўртасида ҳам боғлиқлик мавжуд. Бироқ, психопатия ривожланишига атроф-муҳитнинг таъсири даражасини аниқлаш қийин, чунки унинг кучли ирсийлиги исботланган[97].
Мия шикастланиши
Тадқиқотчилар бош жароҳатларини психопатия ва зўравонлик билан боғлашди. 1980-йиллардан бери олимлар миянинг травматик шикастланишини, масалан, префронтал кортекс, шу жумладан, орбитофронтал кортекснинг шикастланишини психопатик хатти-ҳаракатлар ва ахлоқий ва ижтимоий жиҳатдан мақбул қарорлар қабул қилиш қобилиятининг етишмаслиги билан боғлайдилар, бу ҳолат „орттирилган социопатия“ ёки „псевдопсихопатия“ деб аталади[84]. Вентромедиал префронтал кортекс деб номланувчи префронтал кортекс соҳасига зарар етказадиган шахслар ташхис қўйилган психопатик шахсларга сезиларли ўхшашликларни кўрсатадилар, эмоционал стимулларга нисбатан вегетатив реакциянинг пасайиши, афсусланишнинг камлиги, ахлоқий ва иқтисодий қарорлар қабул қилишда шунга ўхшаш афзалликлар, айбдорлик ёки уят каби ижтимоий ҳис-туйғулар, ҳамдардлик ва эмпатиянинг пасайиши ва бошқалар шулар жумласидандир[98]. Бу ҳиссий ва ахлоқий бузилишлар, айниқса, мия шикастланиши ёшлигида содир бўлганда оғир бўлиши мумкин. Префронтал кортексда эрта зарарланган болалар ҳеч қачон ижтимоий ёки ахлоқий фикрлашни тўлиқ ривожлантира олмайди ва „психопатик шахсларга айланади“. Юқори даражадаги тажовузкорлик ва ўз қурбонларига нисбатан айбсиз ёки ҳамдардликсиз амалга оширилган ғайриижтимоий хатти-ҳаракатлар билан тавсифланади. Бундан ташқари, амигдаланинг шикастланиши префронтал кортекснинг лимбик тизимдан келган фикр-мулоҳазаларни изоҳлаш қобилиятини бузиши, бу зўравонлик ва тажовузкор хатти-ҳаракатларда намоён бўладиган тўсқинликсиз сигналларга олиб келиши мумкин[75][86].
Бошқа назариялар
Эволюцион тушунтиришлар
Психопатия ҳаётнинг бир қанча салбий оқибатлари, шунингдек, зўравонлик, бахциз ҳодисалар, қотиллик ва ўз жонига қасд қилиш каби омиллар туфайли ногиронлик ва ўлим хавфининг ошиши билан боғлиқ. Бу, генетик таъсирларнинг далиллари билан биргаликда, эволюцион жиҳатдан ҳайратланарли ва эволюцион афзалликлар мавжудлигини кўрсатиши мумкин. Эволюцион психология бўйича тадқиқотчилар бир нечта эволюцион тушунтиришларни таклиф қилишди. Бир гипотезага кўра, психопатия билан боғлиқ бўлган баъзи хусусиятлар ижтимоий мослашув бўлиши ва психопатия частотага боғлиқ бўлган ижтимоий паразит стратегия бўлиши мумкин[95][99]. Роберт Ҳаренинг таъкидлашича, кўплаб психопатик эркаклар аёллар билан жуфтлашиш ва уларни тезда ташлаб кетиши кузатилади. Шу билан психопат шахслардан туғилишнинг юқори даражасига қайд этилади, бунинг натижасида болалар психопатияга мойилликни мерос қилиб олишлари мумкин[3][100].
Синов қобилияти пастлиги сабабли психопатияни унитар тушунча сифатида кўриб чиқишдан кўра, унга ҳисса қўшадиган шахсият омилларига э'тибор қаратиш яхшироқ бўлиши мумкин. Бундан ташқари, агар психопатия жуда кўп миқдордаги салбий мутацияларнинг биргаликдаги таъсиридан келиб чиқса, ҳар бир мутация табиий танланишдан қочиб қутуладиган даражада кичик таъсирга эга бўлиши мумкин[3][95]. Шахсга жуда кўп сонли генлар таъсир қилади ва тасодифий мутациялар томонидан бузилиши мумкин, хусусан, психопатия юқори мутация юкининг маҳсулоти бўлиши мумкин[95]. Психопатия муқобил равишда мослашув эмас, балки адаптив хусусиятлар эволюциясининг спандрел, ён маҳсулоти ёки ён таъсири эканлиги ҳақидаги назария таклиф қилинган[99][101].
Механизмлар
Психологик
Баъзи лаборатория тадқиқотлари психопатия ва қўзғатувчи стимулларга атипик реакциялар ўртасидаги боғлиқлик, шу жумладан, оғриқли огоҳлантиришларга заиф кондиционерлик ва жазога сабаб бўладиган вазиятларни ёмон ҳис қилиш, шунингдек, оғриқли огоҳлантиришларни кутиш пайтида терининг ўтказувчанлиги билан ўлчанадиган автоном нерв тизимининг паст реактивлигини қайд этди.
Неврологик

Илғор МРИ тадқиқотлари туфайли мутахассислар мия ичидаги ҳис-туйғулар, ижтимоий ўзаро таъсирлар, ахлоқ, пушаймонлик, импулсивлик ва виждонни бошқарадиган соҳаларда психопатияси бўлган одамларнинг ўзига хос мия фарқлари ва анормалликларини тасаввур қилишлари мумкин. Психопатия тенденсиялари бўйича тадқиқот олиб борган тадқиқотчи Блер шундай дейди: „Психопатияга келсак, бизда патология нима учун эмоционал ва хулқ-атвор бузилишларини келтириб чиқариши ва ушбу патологияга алоқадор бўлган асаб тизимлари ҳақида муҳим тушунчалар борлиги ҳақида аниқ кўрсатмалар мавжуд“[86]. Даддс ва бошқаларнинг таъкидлашича, тез ривожланаётган эмпатия неврологиясига қарамай, аффектив ва когнитив эмпатия ўртасидаги психопатик узилишнинг ривожланиш асослари ҳақида жуда кам нарса маълум[102].
Wебер ва бошқалар томонидан берилган 2008-йилдаги шарҳ психопатия баъзида ҳиссий ва ўрганиш жараёнларида иштирок этадиган префронтал — темпоро — лимбик минтақалардаги мия анормалликлари билан боғлиқлигини таклиф қилди[103]. Нейроимагинг тадқиқотлари Скеэм ва бошқалар томонидан 2011-йилда ўтказилган шарҳда ПCЛ-Р бўйича юқори ва паст балл олганлар ўртасидаги тизимли ва функсионал фарқларни аниқлади. Улар "асосан амигдала, ҳипокампус ва параҳипокампал гирус, олд ва орқа сингулат кортекс, стриатум, инсула ва фронтал ва темпорал кортексда" эканлигини таъкидлади[3]. 2010-йилги мета-таҳлил шуни кўрсатдики, антисоциал, зўравон ва психопатик шахсларда ўнг орбитофронтал кортекс, ўнг олд сингулат кортекс ва чап дорсолатерал префронтал кортексдаги структура функцияси то'лиқ ишламайди[104].
Амигдала ва фронтал соҳалар айниқса аҳамиятли деб таклиф қилинган[76]. ПCЛ-Рда 25 ёки ундан юқори балл олган, зўравонлик тарихи билан боғлиқ бўлган одамларда амигдала ва орбитофронтал кортексни (масалан, унсинат фасcиcулус) боғлайдиган оқ материя ўртасидаги микроструктуравий яхлитликнинг сезиларли даражада камлиги кузатилади. Далиллар шуни кўрсатдики, анормаллик даражаси психопатия даражасига сезиларли даражада боғлиқ бўлиб, ҳуқуқбузарликларни тушунтириши мумкин[77]. Бундан ташқари, амигдаладаги ўзгаришлар болаларда „ҳиссий-туйғусиз“ хусусиятлар билан боғлиқ. Бироқ, амигдала ҳам ижобий ҳис-туйғулар билан боғлиқ ҳамда муайян соҳаларда олиб борилган тадқиқотларда номувофиқ натижалар мавжуд бўлиб, бу услубий муаммоларга боғлиқ бўлиши мумкин[3].
Ушбу топилмаларнинг баъзилари бошқа тадқиқот ва назариялар билан мос келади. Масалан, психопатия билан оғриган одамларнинг ҳиссий сўзларга қандай муносабатда бўлишини нейроимагинг тадқиқотида психопатик жиноятчиларни „оддий“ кўнгиллилар билан солиштирганда темпорал лоб бўйлаб фаоллашув нақшларида кенг тарқалган фарқлар кўрсатилган, бу клиник психологиядаги қарашларга мос келади. Бундан ташқари, паст қўрқув билан тавсифланган психопатия тушунчаси амигдаладаги анормалликларнинг топилмаларига мос келади, чунки аверсив кондиционерлик ва инструментал ўрганишдаги нуқсонлар амигдала дисфунксиясидан келиб чиқади деб тахмин қилинади, бу орбитофронтал кортекс дисфункцияси билан қўшилади, аммо аниқ сабаблар номаълум[86][105].
Йирик тадқиқотлар бирламчи ва иккиламчи психопатиянинг иккита кичик тури мавжудлигини ҳужжатлаштирди[106][107]. Бирламчи-иккинчи даражали психопатияни ажратиш ва триархик модел тарафдорлари психопатиянинг ушбу кичик гуруҳлари ўртасида уларнинг қарашларини қўллаб-қувватлайдиган неврологик фарқлар мавжудлигини таъкидлайдилар[108]. Мисол учун, триархик моделдаги дадиллик омили қўрқинчли стимуллар пайтида амигдаладаги фаолликнинг пасайиши ва ҳайратланарли реаксиянинг пасайиши билан боғлиқ, импулсивлик омили эса фронтал лоб вазифаларининг бузилиши билан боғлиқ деб таъкидланади[3].
Биокимёвий
Кортизол ва/ёки серотониннинг паст даражалари билан биргаликда тестостероннинг юқори даражалари психопатиянинг юзага чиқишига ҳисса қўшадиган омиллар сифатида назарийлаштирилган. Баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, тестостероннинг юқори даражаси антисоциал ва тажовузкор хатти-ҳаракатлар билан боғлиқ, аммо бошқа тадқиқотлар шуни кўрсатадики, тестостероннинг ўзи тажовузни келтириб чиқармайди, балки устунликка интилишни кучайтиради. Психопатия юқори тестостерон даражаси билан боғлиқми ёки йўқми, тадқиқотлардан аниқ эмас, аммо бир нечта тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатдики, серотонин нейротрансмиссиясининг бузилиши кортизол реактивлигини стрессни келтириб чиқарадиган нутқ вазифасини бузади. Шундай қилиб, миядаги серотониннинг дисрегуляцияси психопатияда кузатилган паст кортизол даражасига олиб келиши мумкин. Кортизол чекиниш хулқ-атворини ва жазога нисбатан сезгирликни оширади ва психопатия қайд этилган одамларда ғайритабиий даражада паст бўлади. Юқори тестостерон даражаси паст серотонин даражаси билан биргаликда „импулсив ва ўта салбий реакциялар“ билан боғлиқ бўлиб, одам қўзғатилганда ёки умидсизликка тушганда зўравонлик тажовузкорлигини кучайтириши мумкин[109]. Бир нечта ҳайвонларни ўрганиш натижалари серотонержик фаолиятнинг импулсив тажовуз ва антисоциал хатти-ҳаракатлардаги ролини таъкидлайди[110][111][112][113].
Бироқ ҳайвонлар ва инсонлар бўйича олиб борилган баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, психопатиянинг ҳиссий-шахслараро хусусиятлари ва йиртқич тажовузкорлиги, импулсив ва реактив тажовуздан фарқли ўлароқ, серотонинержик фаолиятнинг кучайиши билан боғлиқ[114][115][116][117]. Долан ва Андерсон томонидан ўтказилган тадқиқотда серотонин ва психопатик хусусиятлар ўртасидаги боғлиқлик бўлган шахснинг бузилиши бўлган жиноятчилар намунасида серотониннинг ишлаши пролактин реаксияси билан ўлчанадиган бўлса-да, импулсив ва антисоциал хусусиятлар билан тескари боғлиқ бўлса-да, мағрур ва ёлғон хусусиятлар билан ижобий боғлиқлигини аниқлади[118]. Бариш Йилдирим 5-ҲТТЛПР узун аллели, одатда, ички касалликларга қарши ҳимоя сифатида қабул қилинади, у бошқа серотонинержик генлар билан ўзаро таъсир қилиш ва психопатиянинг ҳиссий бузилишларига олиб келадиган аффектив жараёнларнинг гипер-регуляциясини ва сусайтиришини яратиши мумкинлигини тахмин қилади[119]. Бундан ташқари, 5-ҲТТЛПР узун аллел ва юқори тестостерон даражаларининг комбинацияси кортизол реактивлиги билан ўлчанадиган таҳдидга жавобнинг пасайишига олиб келади, бу психопатия билан оғриган одамларда топилган қўрқув етишмовчилигини акс эттиради[120].
Тадқиқотлар бошқа корреляцияларни таклиф қилди. О'тказилган икки тадқиқотда психопатия ҲВА (допамин метаболити)нинг 5-ҲИАА (серотонин метаболити)га нисбати ошиши билан боғлиқлиги аниқланди[109]. 2010-йилда Британияда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, катта 2Д: 4Д рақам нисбати, бу юқори пренатал эстроген таъсирининг белгиси саналади[121].
Топилмалар, шунингдек, моноамин оксидаза А ПCЛ-Р нинг башорат қилиш қобилиятига таъсир қилишини кўрсатди[122]. Моноамин оксидазалар (МАО) серотонин ва допамин каби нейротрансмиттерларнинг парчаланишида иштирок этадиган ферментлардир ва шунинг учун одамларнинг ҳис-туйғулари, кайфияти ва хатти-ҳаракатларига таъсир кўрсатишга қодир[123]. Топилмалар шуни кўрсатадики, бу соҳада қўшимча тадқиқотлар талаб этилади[124][125].
Диагностика
Усуллар
Психопатия текширув рўйхати
Психопатия кўпинча Роберт Д. Ҳаре томонидан 1940-йиллардаги Cлеcклей мезонлари, Wиллиам ва Жоан МcCорд каби криминологик тушунчалар ва жиноятчилар ва қамоққа олинганлар бўйича ўзининг тадқиқоти асосида яратилган Психопатия текширув рўйхати, қайта кўриб чиқилган (ПCЛ-Р) билан баҳоланади[78]. ПCЛ-Р ҳам кенг қўлланади ва баъзилар томонидан психопатияни баҳолаш учун „олтин стандарт“ деб аталади[126]. Шунга қарамай, ПCЛ-Р га назарий восита сифатида ва реал ҳаётда кўплаб танқидлар мавжуд[127][128][129][130].
Психопатик шахсият инвентаризацияси
ПCЛдан фарқли ўлароқ Психопатик шахсият инвентаризацияси (ППИ) антисоциал ёки жиноий хатти-ҳаракатларга аниқ мурожаат қилмасдан шахсий хусусиятларни ҳар томонлама индекслаш учун ишлаб чиқилган. Бу ўз-ўзидан ҳисобот бериш шкаласи бўлиб, дастлаб маҳбуслар учун эмас, балки клиник бўлмаган намуналар (масалан, университет талабалари) учун ишлаб чиқилган, аммо иккинчиси билан ишлатилиши мумкин. У 2005-йилда ППИ-Р бўлиш учун қайта кўриб чиқилган ва ҳозир саккизта кичик ўлчовга ажратилган 154 та элементни ўз ичига олади[131]. Баҳолар иккита умумий ва асосан алоҳида омилларга: (ПCЛ-Р омилларидан фарқли ўлароқ) қўрқмас ҳукмронлик, импулсив антисоциаллик ва совуққонлик (бу кўп жиҳатдан қолган иккитасининг баллига боғлиқ) билан бог'лиқ бўлгани аниқланди[3]. 1-омил ижтимоий самарадорлик, 2-омил эса нотўғри мойиллик билан боғлиқ. Бирор киши турли омиллар бўйича турли даражаларда балл тўплаши мумкин, аммо умумий балл психопатик шахснинг даражасини кўрсатади[3].
Триархик психопатия ўлчови
Триархик психопатия ўлчови ТриПМ ҳам деб номланади. У 58 та элементдан иборат, у триархик моделда аниқланган учта хусусият доирасида психопатияни ўлчайди: жасорат, шафқацизлик ва импулсийлик. Ҳар бир хусусият алоҳида кичик ўлчовларда ўлчанади ва умумий психопатия баллига қўшилади[132].
ТриПМ психопатияни баҳолаш бўйича бошқа чора-тадбирларнинг турли қисмларини, шу жумладан, психопатик шахсдаги шафқацизлик ва инҳибисён нақшларини ўз ичига олади. Бироқ жасорат конструксиясини ўлчашда турлича ёндашувлар мавжуд[133]. Жасорат конструкцияси психопатик шахснинг ижтимоий ва шахслараро таъсирини таъкидлаш учун ишлатилади.
ДСМ ва ИCД
Ҳозирги вақтда руҳий касалликларни таснифлашнинг иккита кенг тарқалган тизими мавжуд — Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ВОЗ) томонидан ишлаб чиқарилган Касалликларнинг халқаро таснифи (ИCД) ва Америка Психиатрия ассоциацияси (АПА) томонидан ишлаб чиқарилган Руҳий касалликлар диагностикаси ва статистик қўлланмаси (ДСМ). Ҳар иккала касаллик тоифалари алоҳида турлар деб ҳисобланган ва ўзларининг кодларини сўнгги таҳрирларда атайлаб бирлаштирганлар, шунинг учун қўлланмалар кўпинча кенг миқёсда таққосланади, аммо сезиларли фарқлар сақланиб қолмоқда.
1952-йилда ДСМ нинг биринчи нашрида шахсиятнинг социопатик бузилишлари бўлими мавжуд бўлиб, кейин умумий атама гомосексуаллик ва алкоголизм каби ҳолатларни, шунингдек „антисоциал реакция“ ва „диссоциал реакция“ни ўз ичига олади. Охир-оқибат, охирги иккитаси ДСМда антисоциал шахсият бузилиши (АСПД) ва ИCДда диссоциал шахсият бузилишига айланди. Иккала қўлланмада уларнинг ташхислари психопатия ёки социопатия деб аталганини ёки ўз ичига олганлигини таъкидлаган, аммо диагностика қўлланмаларида ҳеч қачон расман шундай номланган касаллик мавжуд эмас[3][9].
Бошқа воситалар
Баъзи анъанавий шахс тестлари мавжуд бўлиб, уларда психопатия билан боғлиқ кичик ўлчовлар мавжуд. Аммо мазкур тестлар антисоциал ёки жиноий хатти-ҳаракатларга нисбатан ўзига хос бўлмаган тенденсияларни баҳолайди. Буларга Миннесота кўп босқичли шахсият инвентаризацияси (Психопатик оғиш шкаласи), Калифорния психологик инвентаризацияси (ижтимоийлашув шкаласи) ва Миллион клиник кўп ўқли шахсият бузилишининг антисоциал шкаласи киради[3].
Биргаликда учрайдиган касалликлар
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, психопатия ва антисоциал шахсият бузилиши ўртасидаги кучли коморбидлик мавжуд. Кўпгина тадқиқотлар орасида психопатия билан ҳаддан ташқари э'тиборни талаб қилиш, нарсиссизм, чегаралар қо'йиш, параноид ва шизоид шахсият бузилишлари, ваҳима ва обсесиф-компулсив касалликлар ўртасида ижобий корреляциялар қайд этилган, лекин умуман невротик касалликлар, шизофрения ёки депрессия булар сурасидан эмас[45][134][135][136][137].
Маълумки, диққат етишмаслиги ва гиперактивлик бузилиши (ДЕҲБ) хулқ-атвор бузилиши билан жуда коморбиддир ва психопатик тенденсиялар билан бирга пайдо бўлиши мумкин. Бу қисман ижро этувчи функсиялардаги камчиликлар билан изоҳланиши мумкин[134]. Таҳсвиш бузилиши кўпинча АСПД билан бирга келади ва тахминлардан фарқли ўлароқ, психопатия баъзан ташвиш билан белгиланиши мумкин; Бу ПCЛ-Р нинг 2-омилнинг элементлари билан боғлиқ кўринади. Психопатия гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш касалликлари билан ҳам боғлиқ бо'лиши мумкин[47][134][136][138][139].
Психопатиянинг бир нечта бошқа ҳолатлар билан бирга учраши мумкинлиги тахмин қилинган[139], аммо биргаликда учраши мумкин бо'лган касаллик бўйича чекланган тадқиқотлар олиб борилган[134].
Жинсий фарқлар
Психопатия бўйича тадқиқотлар асосан эркаклар устида амалга оширилди. Шунга ко'ра ПCЛ-Р асосан эркаклар жинояти намуналари ёрдамида ишлаб чиқилган ва натижалар аёлларга қанчалик мос келади деган саволни туғдиради. Эркаклар ПCЛ-Р ва ППИ ва иккала асосий шкала бўйича ҳам аёлларга қараганда юқори балл олади. Фарқлар антисоциал миқёсга қараганда шахслараро-аффектив миқёсда бироз каттароқдир[3].
Бошқа шахсий хусусиятлар билан кўплаб ассоциациялар ўхшашдир. Шунингдек, бир тадқиқот натижалари антисоциал омил эркаклардаги импулсивлик ва аёлларда тажрибага очиқлик билан кучлироқ боғлиқ эканлигини ко'рсатди. Эркакларда психопатия кўпроқ антисоциал нақш сифатида, аёлларда эса э'тиборни ҳаддан ташқари талаб қилиш шаклида намоён бўлади. Бу борадаги тадқиқотлар аралаш натижаларни кўрсатди. ПCЛ-Р кўрсаткичлари аёлларда зўравонлик ва рецидивизмни бироз камроқ башорат қилиши мумкин. Бошқа томондан, психопатия аёлларда ўз жонига қасд қилиш ва эҳтимол ички белгилар билан кучлироқ алоқага эга бўлиши мумкин. Психопатия кўпроқ эркакларда ташқи хатти-ҳаракатлар ва аёлларда ички хатти-ҳаракатлар сифатида намоён бўлади[3]. Бундан ташқари, бир тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, психопатия этиологиясида жиддий гендер фарқлари топилган. Қизлар учун оғир қўзғалувчан ва ҳиссиёциз хусусиятлардаги фарқнинг 75 %и атроф-муҳит омиллари билан ва атиги 0 %и ирсий омиллар билан боғлиқ[140].
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, қамоқхонадаги аёллар психопатия бўйича эркакларникига қараганда анча паст балл олган, бир тадқиқотда қамоқхонадаги зўравон аёлларнинг атиги 11 фоизи психопатия мезонларига жавоб бергани маълум бўлди[141]. Бошқа тадқиқотлар шуни кўрсатдики, юқори психопатик аёллар суд-тиббиёт муассасаларида кам учрайди[142].
Бошқарув
Клиник
Психопатия кўпинча даволаб бўлмайдиган ҳолат деб ҳисобланади. Ўзига хос хусусиятлари психопатияни анъанавий равишда даволаш қийин деб ҳисобланган руҳий касалликлар синфи бўлган шахсият бузилишларининг энг рефрактерлари қаторига киритади[143][144]. Психопатия қайд этилган одамлар одатда ўзларининг аҳволини о'нглашга интилмайдилар ва терапияда ҳамкорлик қилишга розилик билдирмайдилар[126][143]. Психопатияни психиатрия учун мавжуд воситалар билан коррексиялашга уринишлар умидсизликка учради. Ҳаррис ва Риcенинг психопатия бўйича қўлланмасида айтилишича, ҳозирги вақтда психопатияни самарали даволаш учун жуда кам далиллар мавжуд; Психопатиянинг эмоционал, шахслараро ва ахлоқий камчиликларини енгиллаштирадиган фармакологик даволаш усуллари ҳали маълум эмас ёки синовдан ўтказилмаган. Шунингдек, психотерапиядан ўтган психопатия ташхисли беморлар бошқаларни манипуляция қилиш ва алдашда кўпроқ маҳоратга эга бўлишлари мумкин[145]. Баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатадики, жазо ва хулқ-атворни ўзгартириш усуллари психопатик шахсларнинг хатти-ҳаракатларини ўзгартиришда самарасиздир, чунки улар жазо ёки таҳдидга сезгир эмаслар[145][146]. Ушбу муваффақияцизликлар психопатияни даволаш истиқболлари ҳақида кенг тарқалган пессимистик нуқтаи назарга олиб келди, бу ҳолат психопатия бўйича олиб борилган чекланган тадқиқотлар бошқа руҳий касалликлар юзасидан олиб борилган тадқиқотлар билан солиштирганда о'та чекланган бо'лганлиги туфайли янада кучайди. Психопатияни самарали даволаш усулларини ишлаб чиқиш зарур[147].
Юқори даражадаги психопатик шахсларнинг асосий характердаги камчиликлари ҳозирги даволаш усуллари билан тузатиб бўлмайдиган ҳисобланади[143]. Психопатик шахслар санксияларга бефарқ бўлганликлари сабабли яхши хулқ-атвор эвазига кичик имтиёзлар бериладиган мукофотга асосланган бошқарув таклиф қилинган ва институционал шароитларда уларнинг хатти-ҳаракатларини бошқариш учун ишлатилган[148].
Психиатрик дорилар, шу жумладан, антипсикотик, антидепрессант ёки кайфиятни барқарорлаштирувчи дори- дармонлар баъзида психопатия, тажовуз ёки импулсивлик каби аломатлар билан боғлиқ бўлган касалликларни енгиллаштириши мумкин, аммо уларнинг ҳеч бири ФДА томонидан бу мақсадда тасдиқланмаган[3][9][149][150]. Мисол учун, бир тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, антипсикотик клозапин антисоциал шахсият бузилиши ва психопатик хусусиятларга эга юқори даражадаги касалхонада стационар беморларнинг намунасида турли хулқ-атвор дисфунксияларини камайтиришда самарали бўлиши мумкин[151]. Шу билан бирга, психопатияни фармакологик даволаш бўйича тадқиқотлар ва шунга ўхшаш антисоциал шахсият бузилиши ҳолати минималдир, бу соҳадаги билимларнинг аксарияти бошқа руҳий касалликларда фармакология ҳақида маълум бўлган билимларга асосланган экстраполяциялардир[143][152].
Ҳуқуқий
ПCЛ-Р, ПCЛ: СВ ва ПCЛ: ЙВ юқори баҳоланади ва жиноий одил судловда, айниқса, Шимолий Америкада кенг қўлланади. Улар хавфни ва даволаниш потенциалини баҳолаш учун ишлатилиши мумкин ва гаров, ҳукм, қайси қамоқхонадан фойдаланиш, шартли равишда озод қилиш ва ёшларни вояга этмаган ёки катталар сифатида суд қилиш тўғрисидаги қарорларнинг бир қисми сифатида ишлатилиши мумкин. Улардан ҳуқуқий шароитларда фойдаланишга қарши бир неча танқидлар бўлган. Бу танқидлар ПCЛ-Р га қарши умумий танқидларни, афзалликларга эга бўлиши мумкин бўлган бошқа хавфларни баҳолаш воситаларининг мавжудлигини ва психопатия ташхиси қўйилган одамларнинг прогнози ва даволаш имкониятлари билан боғлиқ ҳаддан ташқари пессимизмни ўз ичига олади[3].
ПCЛ-Р нинг ўзаро ишончлилиги тадқиқотда ундан эҳтиёткорлик билан фойдаланилгандагина юқори бўлиши мумкин. Хусусан, 1-омил бандлари бироз суб’эктивдир. Жинсий зўравонлик билан боғлиқ рзо'равонлик ҳолатларида прокуратура мутахассислари томонидан берилган ПCЛ-Р баллари бир тадқиқотда мудофаа бўйича мутахассислар берган баллардан доимий равишда юқори бўлган. Баҳоларга баҳоловчилар ўртасидаги бошқа фарқлар ҳам таъсир қилиши мумкин. Бир тадқиқотда ПCЛ-Р тафовутининг тахминан 45 фоизи ҳуқуқбузарнинг ҳақиқий фарқи, 20 фоизи баҳоловчи қайси томон учун гувоҳлик берганлиги ва 30 фоизи бошқа баҳоловчи фарқлари билан боғлиқлиги тахмин қилинган[3].
Жиноий терговга ёрдам бериш учун психопатия мавжуд деб ҳисобланган гумонланувчиларнинг шахсий хусусиятларидан маълумотни ошкор қилиш эҳтимолини ошириш учун маълум сўроқ усулларидан фойдаланиш мумкин[35].
Прогноз
Суд-тиббиёт ва клиник шароитларда психопатия прогнози жуда суст ё'лга қо'йилган, баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатадики, даволаш психопатиянинг антисоциал томонларини рецидивизм даражаси билан ўлчаб ёмонлаштириши мумкин, аммо тез-тез тилга олинган тадқиқотлардан бири даволанишдан кейин жиноят рецидивизмининг кўпайишини аниқлаганлиги қайд этилган. 1960-йилларда даволаш дастурининг 2011-йилги ретроспектив тадқиқоти бир қанча жиддий методологик муаммоларга эга эди ва эҳтимол бугунги кунда тасдиқланмайди[3][126]. Бироқ замонавийроқ даволаш усулларидан фойдаланган ҳолда баъзи нисбатан қатъий квази-экспериментал тадқиқотлар, ПCЛ-Р кўрсаткичларидан қатъи назар, келажакда зўравонлик ва бошқа жиноий хатти-ҳаракатларни камайтириш бўйича яхшиланишларни аниқлади, аммо ҳеч ким рандомизацияланган назорат остида синовлар ўтказмаган. Турли хил бошқа тадқиқотлар гиёҳванд моддаларни исте'мол қилиш каби жиноятлар учун хавф омилларининг яхшиланишини аниқлади. Психопатиянинг асосий характерли бузилишларини ташкил этувчи шахсий хусусиятларни бундай даволаш усуллари билан ўзгартириш мумкинми ёки йўқлигини ҳали ҳеч қандай тадқиқот ўрганмаган[3][153].
Частотаси
2008-йилда ПCЛ:СВ ёрдамида ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, АҚШ намунасининг 1,2 %и 24 баллдан 13 ёки ундан кўп балл олган, бу „потенсиал психопатия“ни кўрсатади. Баллар зўравонлик, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш ва ақлий қобилиятнинг паст даражаси билан сезиларли даражада боғлиқ[47]. 2009-йилда Cоид ва бошқалар томонидан ўтказилган Британия тадқиқотида, шунингдек, ПCЛ: СВ дан фойдаланган ҳолда, 13 ёки ундан кўп балл олганлар 0,6 фоизни ташкил этган. Мазкур баллар ёш, жинс, ўз жонига қасд қилишга уринишлар, зўравонлик, қамоққа олиш, уйсизлик, гиёҳвандлик, шахсиятнинг бузилиши, ваҳима ва обсесиф-компулсив касалликлар билан боғлиқ[154].
Психопатия маҳкумлар ва қамоққа олинганлар орасида анча юқори тарқалган, бу ерда маҳкумларнинг тахминан 15-25 фоизи ташхис олиш эҳтимолига эга деб ҳисобланади. Буюк Британиядаги маҳбуслар намунаси бўйича ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, сўроқ қилинган маҳбусларнинг 7,7 фоизида психопатия ташхиси учун ПCЛ-Р чегараси 30 га тўғри келади[45]. ПCЛ: СВ дан фойдаланган ҳолда Эрондаги маҳбуслар намунаси бўйича ўтказилган тадқиқот уларнинг 23 фоизининг 18 ёки ундан кўп балл олганлигини аниқлади[38]. Бонд университети ходими Натҳан Броокс томонидан олиб борилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ҳар бешта корпоратив бошлиқлардан бири клиник жиҳатдан муҳим психопатик хусусиятларни намоён қилади — бу маҳбусларникига ўхшаш нисбатдаддир[40].
Жамият ва маданият
Иш жойида
Умумий иш жойларида психопатия бўйича тадқиқотлар чекланган, чунки қисман ПCЛ-Р муҳим асосий омил сифатида ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларни ўз ичига олади (антисоциал ҳаёт тарзи омили бўйича сезиларли баллга эга бўлмасдан ПCЛ-Р баллини полдан юқори олиш даргумон) ва ижобий мослашиш хусусиятларини ўз ичига олмайди. Шунингдек, тадқиқотчиларнинг кўпчилиги қамоққа олинган жиноятчиларда психопатияни ўрганишган, сабаби улар тадқиқот субектларининг нисбатан қулай популяцияси саналадилар[155].
Бироқ психологлар Фритзон ва Боард, руҳий касалхонада сақланаётган жиноятчиларга нисбатан бизнес раҳбарларининг шахсиятининг бузилиши ҳолатларини таққослаган тадқиқотида баъзи юқори лавозимли менежерларнинг профилларида шахсият бузилишларининг муҳим элементлари, шу жумладан, „ҳиссий компонентлар“ ёки психопатиянинг шахслараро таъсирчан хусусиятлари кузатилди. Триархик моделда таърифланган жасорат, импулсивлик ва алдов каби омиллар қулай тарбия ва юқори ақлий қобилият каби бошқа афзалликлар билан биргаликда стрессга қарши иммунитет ва барқарорлик билан боғлиқ деб ҳисобланади ва бу алоҳида ифодага ҳисса қўшиши мумкин[155]. Бундай шахслар баъзан „муваффақиятли психопатлар“ ёки „корпоратив психопатлар“ деб аталади ва улар ҳар доим ҳам психопатиянинг анъанавий концепсиясига хос бўлган анъанавий жиноий ёки антисосиал хулқ-атворнинг кенг тарихига эга бўлмаслиги мумкин[66]. Роберт Ҳаренинг таъкидлашича, ишбилармонлик дунёсида психопатик хусусиятларнинг тарқалиши умумий аҳолига қараганда юқори бўлиб, умумий аҳолининг тахминан 1 % психопатиянинг клиник мезонларига жавоб берса-да, тахминан 3-4 % рақамлар бизнесдаги юқори лавозимлар билан мос келган[3][156][157]. Ҳаре газета магнати Роберт Махwеллни „корпоратив психопат“ сифатида кучли номзод деб ҳисоблайди[13].
Ушбу мавзу бўйича академикларнинг фикрига кўра, психопатия иш жойидаги ходимларнинг кичик бир қисмида намоён бўлса-да, у корпоратив ташкилотларнинг юқори даражаларида кўпроқ учрайди ва унинг салбий оқибатлари (масалан, зўравонликнинг кучайиши, низолар, стресс, ходимлар алмашинуви, ишдан бўшатиш, маҳсулдорликнинг пасайиши) кўпинча бутун ташкилотда тўлқинли таъсирга олиб келади. Психопатия қайд этилган ходимлар ўзларига хизмат қиладиган оппортунистлардир ва ўз манфаатларини таъминлаш учун улар ўз ташкилотларига зарар етказишлари мумкин[158]. Улар иш жойи иэрархиясида ўз даражасидан юқори бўлган ходимларга илтифотли бо'лишлари мумкин ва бу уларнинг ташкилот бўйлаб кўтарилишига ёрдам беради. Шунингдек, улар ўз даражасидан паст бўлган ходимларга нисбатан ҳақоратли хатти-ҳаракатларни содир этишлари юқори бошқарув лавозимларига ко'тарилганда бошқаларга катта зарар етказишлари мумкин[159][160]. ПCЛ-Р томонидан ўлчанадиган психопатия корпоратив мутахассислар орасида иш фаолиятини баҳолашда у қадар эффектив эмас[161]. Психолог Оливер Жамес психопатияни иш жойидаги қора триадик хусусиятлардан бири сифатида белгилайди. Бу триаданинг қолган қанотлари психопатия каби салбий оқибатларга олиб келиши мумкин бўлган нарсиссизм ва макиавелизмдир[162].
Нотре Даме университетининг „Жоурнал оф Бусинесс Этҳиcс“ журналида чоп этилган тадқиқот натижаларига кўра, психопатлар шафқациз назорат остида бўлган иш жойларида табиий афзалликларга эга ва уларнинг зўравон хўжайинлар остида ўсиш эҳтимоли кўпроқдир. Сабаби улар стрессга, жумладан, шахслараро зўравонликка чидамли ва бошқаларга қараганда ижобий муносабатларга камроқ эҳтиёжманд ҳисобланадилар[41][42][163].
Бадиий адабиётда
Психопатия ёки социопатия билан касалланган персонажлар кино ва адабиётдаги энг машҳур персонажлардир, аммо уларнинг тавсифи психиатрия, криминология ва тадқиқотларда таърифланганидек, психопатия тушунчасига ноаниқ ёки қисман тегишли бўлиши мумкин. Қаҳрамон фантастик асарнинг ўзида уни яратувчилар ёки томошабинлар ва танқидчиларнинг фикрлари асосида психопатияга эга деб топилиши ва психопатиянинг аниқланмаган машҳур стереотипларига асосланган бўлиши мумкин[39]. Психопатик белгиларга эга бўлган персонажлар юнон ва рим мифологиясида, Инжил ҳикояларида ва Шекспирнинг баъзи асарларида пайдо бўлган[164].
Бундай персонажлар кўпинча бўрттирилган услубда ва одатда ёвуз ёки антиқаҳрамон ролида тасвирланади, бу ерда психопатия билан боғлиқ умумий хусусиятлар ва стереотиплар можаро ва хавфни енгиллаштириш жиҳатидан фойдалидир. Унинг тарихидаги таърифлар, мезонлар ва машҳур тушунчалар йиллар давомида ўзгариб келганлиги ва ҳозирда ҳам ўзгариб бораётганлиги сабабли, нашр этилган вақтда таниқли асарларда психопатик сифатида тавсифланган кўплаб белгилар энди психопатиянинг ҳозирги таърифи ва тушунчасига мос келмаслиги мумкин. Оддий ва профессионал ҳисобларда психопатиянинг бир нечта архетипик тасвирлари мавжуд бўлиб, улар фақат қисман бир-бирига мос келади ва қарама-қарши хусусиятларни ўз ичига олиши мумкин: мафтункор фирибгар, ақлдан озган сериал қотил, шафқациз ва маккор тадбиркор ва ашаддий ёки вояга этмаган жиноятчи[3].
Тарих
Этимология
Психопатия сўзи юнонча психика (псйкҳ) „жон“ ва патҳос (птҳдос) „азоб, туйғу“ сўзларининг қўшилишидан пайдо бо'лган.
"Психопатия" атамаси дастлаб жуда умумий маънога эга бўлиб, 1891-йилда Германияда Кочнинг „психопатик пастлик“ (псйчопатҳисче Миндерwертигкеитен) тушунчаси билан машҳур бўлган барча турдаги руҳий касалликлар ва ижтимоий аберрацияларни англатган.
Псикоз атамаси Германияда 1841-йилдан бошлаб, дастлаб жуда умумий маънода ишлатилган. Ушбу атама ёки унинг психотик ибораси янада жиддий руҳий бузилишларни, хусусан, галлюцинациялар, босинқирашлар ёки бошқа маънода реаллик билан сезиларли даражада алоқада бўлмаган руҳий ҳолатлар ёки касалликларни англатади[165].
Психо жаргон атамаси 1936-йилдан бошлаб психопатик сифатнинг қисқартирилиши ва 1942-йилдан психопат отининг қисқариши сифатида кузатилган[166], лекин у психотик ёки ақлдан озган сўзларнинг қисқартмаси сифатида ҳам қўлланади[43].
Оммавий ахборот воситалари одатда жиноятлари, айниқса жирканч ва ғайритабиий бўлган ҳар қандай жиноятчини, та'рифлаш учун психопат атамасидан фойдаланади, аммо бу унинг асл ёки умумий психиатрик маъноси эмасдир.
Социопатия
Соcио элемент сўзи 1880-йилдан бери қўшма сўзларда кенг тарқалган[167][168]. Социопатия атамаси биринчи марта 1909-йилда Германияда биологик психиатр Карл Бирнбаум ва 1930-йилда АҚШда психопатия тушунчасига муқобил сифатида педагогик психолог Георге Э. Партридге томонидан киритилган бўлиши мумкин[167]. Бу белгиловчи хусусият ижтимоий меъёрларнинг бузилиши ёки ғайриижтимоий хатти-ҳаракатлар эканлигини кўрсатиш учун ишлатилган ва келиб чиқиши ижтимоий ёки биологик бўлиши мумкин.
Ушбу атама замонавий контекстда турли хил усулларда қўлланади. Роберт Ҳаре „Костюмли илонлар“ илмий китобида таъкидлаганидек, сосиопатия ва психопатия атамалари кўпинча бир-бирининг ўрнида ишлатилади, аммо баъзи ҳолларда сосиопатия атамаси афзал кўрилади, чунки психопатияни психоз билан чалкаштириш эҳтимоли ко'проқдир. Ҳаренинг таъкидлашича, социопатия атамаси сабабларни ижтимоий омиллар ва эрта муҳит билан боғлиқ деб биладиганлар, психопатия атамаси эса атроф-муҳит омилларига қўшимча равишда психологик, биологик ва генетик омиллар ҳам борлигига ишонадиганлар томонидан афзал кўрилади. Ҳаре ўзига хос таърифларни ҳам беради: у психопатияни эмпатия ёки ахлоқнинг етишмаслиги деб таърифлайди[169][170].
Прекурсорлар
Психопатик белгилар билан боғлиқ бўлган қадимий ёзувлар орасида милоддан аввалги 700-йилларда ёзилган Қонунлар 21:18-21 ва милоддан аввалги 300-йилларда юнон файласуфи Теофраст томонидан ёзилган битиклар мавжуд[164].
Психопатия тушунчаси билвосита ХИХ аср бошларида Пинел (1801; „Делириясиз мания“) ва Притчард (1835; "Ахлоқий жиннилик") асарлари билан боғлиқ бўлса-да, тарихчилар тўғридан-тўғри эквивалентлик ғоясини асосан обрўсизлантиришган[171]. Психопатия дастлаб онгнинг ҳар қандай касаллигини тавсифлаган, кейинчалик, ХИХ асрнинг охирларида немис психиатри Жулиус Коч (1891) томонидан турли хил хулқ-атвор ва ахлоқий дисфунксияларни тасвирлаш учун ишлатилган. У психопатик пастлик (псйчопатҳисчен Миндерwертигкеитен) атамасини турли сурункали ҳолатлар ва характер бузилишларига нисбатан қўллаган. Кочнинг иши кейинчалик шахсият бузилишининг консепсиясига таъсир қилади[3][172].
Психопатик атама турли хил дисфунксионал ёки антисоциал хатти-ҳаракатлар, ақлий ва жинсий оғишларни, шу жумладан, ўша пайтдаги гомосексуалликни тасвирлаш учун ишлатилган. У кўпинча „конституциявий“ ёки генетик келиб чиқишини англатиш учун ишлатилган. Турли хил дастлабки тавсифлар, эҳтимол, психопатия таърифи бўйича замонавий мунозаралар учун замин яратади[3].
ХХ аср

Психопатиянинг замонавий Америка концептуализациясини шакллантиришда таъсирчан шахс америкалик психиатр Ҳервей Cлеcклей эди. Cлеcклей ўзининг „Ақл-идрок ниқоби“ (1941) номли классик монографиясида психопатиянинг тавсифини бериш учун Георгиядаги Ветеранлар маъмурияти касалхонасида психиатрик беморларнинг кичик бир қатор ёрқин мисолларидан фойдаланган[3]. Шотландиялик психиатр Давид Ҳендерсон ҳам 1939-йилдан бошлаб Европада ташхисни торайтиришда таъсир кўрсатган[173].
Диагностика ва статистик қўлланманинг (ДСМ) дастлабки нашрларида социопатик шахснинг диагностик тоифаси Cлеcклей ғоялари билан баъзи муҳим ўхшашликларга эга эди. 1980-йилда канадалик психолог Роберт Д. Ҳаре 1991-йилда қайта кўриб чиқилган (ПCЛ-Р)[174] ва энг кенг тарқалган, асосан Клекли мезонларига асосланган "Психопатия текширув рўйхати" (ПCЛ) муқобил чорасини тақдим этди[175]. Бундан ташқари, замонавий катталар билан бог'лиқ тадқиқотларда кўпроқ қўлланадиган Психопатик шахс инвентаризацияси (ППИ) ҳам мавжуд[3].
Машҳур шахсларга, баъзида норасман бўлса ҳам, психопат ташхиси қўйилган. Кўплаб мисоллардан бири сифатида дастлаб 1943-йилда Стратегик хизматлар идораси учун тайёрланган махфий ҳисоботнинг 1972-йилги версиясида (у ташвиқот сифатида фойдаланиш учун мо'лжалланган бо'лиши мумкин) тиббий ма'лумоти бо'лмаган психоаналитик Валтер C. Лангернинг Адолф Гитлернинг психопат бо'лиши мумкинлигини та'кидлаганлигини келтириш мумкин[176]. Бироқ бошқа мутахассислар бу хулосани тасдиқламайдилар; клиник суд психологи Гленн Wалтерснинг таъкидлашича, Гитлернинг хатти-ҳаракатлари психопатия ташхисини қо'ллаб-қувватламайди, чунки жиноийликнинг бир нечта хусусиятларини акс эттирган бўлса-да, у ҳар доим ҳам эгосентрик хусусиятларни намоён этмаган, шунингдек, унинг ҳис-туйг'уларга бепарволик билан муносабатда бо'лиши, импулсивликни бошқара олмаслиги ва хатолардан сабоқ олмаслик хусусиятларини исботлайдиган ҳеч қандай далиллар ё'қ[177].
Яна қаранг
Маълумотномалар
- Бабиак, Паул. Снакес ин Суиц: Wҳен Псйчопатҳс Го то Wорк. Неw Ёрк, НЙ: ҲарперCоллинс, 2009-10-13. ИСБН 978-0-06-114789-0. „снакес ин суиц.“
- Блаcк, Wилл (2014) Псйчопатҳиc Cултурес анд Тохиc Эмпирес Фронтлине Ноир, Эдинбургҳ ИСБН 978-1904684718
- Блаир, Ж. эт ал. (2005) Тҳе Псйчопатҳ — Эмотион анд тҳе Браин. Малден, МА: Блаcкwелл Публишинг, ИСБН 978-0-631-23335-0
- Cлеcклей, Ҳервей. Тҳе Маск оф Санитй, 5тҳ (эн), Аугуста, Георгиа: Эмилй С. Cлеcклей, 1988. ИСБН 0962151904.
- Дуттон, К. (2012) Тҳе Wисдом оф Псйчопатҳс ИСБН 978-0-374-70910-5 (э-боок)
- Ҳаре, Роберт Д.. Wитҳоут Cонсcиэнcе: Тҳе Дистурбинг Wорлд оф тҳе Псйчопатҳс Амонг Ус. Неw Ёрк: Гуилфорд Пресс, 1999. ИСБН 978-1-57230-451-2.
- Ҳäккäнен-Нйҳолм, Ҳ. & Нйҳолм, Ж-О. (2012). Псйчопатҳй анд Лаw: А Праcтитионерс Гуиде. Чичестер: Жоҳн Wилей & Сонс.
- Киэҳл, Кент. Тҳе псйчопатҳ wҳисперер : тҳе сcиэнcе оф тҳосе wитҳоут а cонсcиэнcе. Неw Ёрк: Cроwн Публишерс, 2014. ИСБН 978-0-7704-3584-4.
- Оаклей, Барбара, Эвил Генес: Wҳй Роме Фелл, Ҳитлер Росе, Энрон Фаилед, анд Мй Систер Столе Мй Мотҳер’с Бойфриэнд. Прометҳеус Боокс, Амҳерст, НЙ, 2007, ИСБН 1-59102-665-2.
- Стоне, Мичаэл Ҳ., М.Д. & Бруcато, Гарй, Пҳ.Д., Тҳе Неw Эвил: Ундерстандинг тҳе Эмергенcе оф Модерн Виолент Cриме (Амҳерст, Н.Й.: Прометҳеус Боокс). ИСБН 978-1-63388-532-5.
- Тҳиэссен, W Слип-упс анд тҳе дангероус минд: Сеэинг тҳроугҳ анд ливинг беёнд тҳе псйчопатҳ (2012).
- Тҳимбле, Мичаэл Ҳ.Ф.Р.C.П., Ф.Р.C. Псйч. Псйчопатҳологй оф Фронтал Лобе Сйндромес.
- Wидигер, Тҳомас. Персоналитй Дисордер Интервиэw-ИВ, Чаптер 4: Антисоcиал Персоналитй Дисордер. Псйчологиcал Ассессмент Ресоурcес, Инc., 1995. ИСБН 978-0-911907-21-6.
Библиография
- Бабиак, Паул. Снакес ин Суиц: Wҳен Псйчопатҳс Го то Wорк. Неw Ёрк, НЙ: ҲарперCоллинс, 2009-10-13. ИСБН 978-0-06-114789-0. „снакес ин суиц.“
- Блаcк, Wилл (2014) Псйчопатҳиc Cултурес анд Тохиc Эмпирес Фронтлине Ноир, Эдинбургҳ ИСБН 978-1904684718
- Блаир, Ж. эт ал. (2005) Тҳе Псйчопатҳ — Эмотион анд тҳе Браин. Малден, МА: Блаcкwелл Публишинг, ИСБН 978-0-631-23335-0
- Cлеcклей, Ҳервей. Тҳе Маск оф Санитй, 5тҳ (эн), Аугуста, Георгиа: Эмилй С. Cлеcклей, 1988. ИСБН 0962151904.
- Дуттон, К. (2012) Тҳе Wисдом оф Псйчопатҳс ИСБН 978-0-374-70910-5 (э-боок)
- Ҳаре, Роберт Д.. Wитҳоут Cонсcиэнcе: Тҳе Дистурбинг Wорлд оф тҳе Псйчопатҳс Амонг Ус. Неw Ёрк: Гуилфорд Пресс, 1999. ИСБН 978-1-57230-451-2.
- Ҳäккäнен-Нйҳолм, Ҳ. & Нйҳолм, Ж-О. (2012). Псйчопатҳй анд Лаw: А Праcтитионерс Гуиде. Чичестер: Жоҳн Wилей & Сонс.
- Киэҳл, Кент. Тҳе псйчопатҳ wҳисперер : тҳе сcиэнcе оф тҳосе wитҳоут а cонсcиэнcе. Неw Ёрк: Cроwн Публишерс, 2014. ИСБН 978-0-7704-3584-4.
- Оаклей, Барбара, Эвил Генес: Wҳй Роме Фелл, Ҳитлер Росе, Энрон Фаилед, анд Мй Систер Столе Мй Мотҳер’с Бойфриэнд. Прометҳеус Боокс, Амҳерст, НЙ, 2007, ИСБН 1-59102-665-2.
- Стоне, Мичаэл Ҳ., М.Д. & Бруcато, Гарй, Пҳ.Д., Тҳе Неw Эвил: Ундерстандинг тҳе Эмергенcе оф Модерн Виолент Cриме (Амҳерст, Н.Й.: Прометҳеус Боокс). ИСБН 978-1-63388-532-5.
- Тҳиэссен, W Слип-упс анд тҳе дангероус минд: Сеэинг тҳроугҳ анд ливинг беёнд тҳе псйчопатҳ (2012).
- Тҳимбле, Мичаэл Ҳ.Ф.Р.C.П., Ф.Р.C. Псйч. Псйчопатҳологй оф Фронтал Лобе Сйндромес.
- Wидигер, Тҳомас. Персоналитй Дисордер Интервиэw-ИВ, Чаптер 4: Антисоcиал Персоналитй Дисордер. Псйчологиcал Ассессмент Ресоурcес, Инc., 1995. ИСБН 978-0-911907-21-6.
Ҳаволалар
- Психопатия бўйича қўлланма, Гоогле Китоблар бўйича 2-нашр (2018) .
- Ақл-идрок ниқоби, 5-нашр (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-01-16 санасида архивланган), Ҳервей Клекли китобининг ПДФ, 1988 йил
- Виждонсиз Доктор Роберт Харенинг расмий веб-сайти
- Пҳилпаперс психопатияси
- Психопатни тушуниш: асосий таърифлар ва тадқиқотлар
- Психопатия веб-сайт
- Психопатия парадокси (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-04-15 санасида архивланган) Арчивед Псйчиатриc Тимес, 2007 (нб: номувофиқ кириш)
- Қотил табиатнинг онгига, 2001 йил
- Сcиэнтифиc Америcан, 2012 йил октабр, қандай қилиб муваффақиятга эришиш ҳақида психопатлар бизга нимани ўргатади
- Атлантикада „Фарзандингиз психопат бўлганда“
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Патриcк, Чристопҳер; Фоwлес, Дон; Круэгер, Роберт (Аугуст 2009). „Триарчиc cонcептуализатион оф псйчопатҳй: Девелопментал оригинс оф дисинҳибитион, болднесс, анд меаннесс“. Девелопмент анд Псйчопатҳологй. 21-жилд, № 3. Cамбридге, Энгланд: Cамбридге Университй Пресс. 913–938-бет. дои:10.1017/С0954579409000492. ПМИД 19583890.
- ↑ Стоне, Мичаэл Ҳ.. Тҳе Неw Эвил: Ундерстандинг тҳе Эмергенcе оф Модерн Виолент Cриме. Амҳерст, Неw Ёрк: Прометҳеус Боокс, 2019 — 48–52-бет. ИСБН 978-1633885325.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 3,28 3,29 3,30 3,31 3,32 3,33 3,34 3,35 3,36 3,37 3,38 3,39 3,40 3,41 3,42 3,43 3,44 Скеэм, Женнифер Л.; Поласчек, Девон Л.Л.; Патриcк, Чристопҳер Ж.; Лилиэнфелд, Сcотт О. (Деcембер 15, 2011). „Псйчопатҳиc Персоналитй: Бридгинг тҳе Гап Бетwеэн Сcиэнтифиc Эвиденcе анд Публиc Полиcй“. Псйчологиcал Сcиэнcе ин тҳе Публиc Интерест. 12-жилд, № 3. Тҳоусанд Оакс, Cалифорниа: САГЕ Публишинг. 95–162-бет. дои:10.1177/1529100611426706. ПМИД 26167886. Фебруарй 22, 2016да асл нусхадан архивланди.
- ↑ Партридге, Георге Э. (Жулй 1930). „Cуррент Cонcептионс оф Псйчопатҳиc Персоналитй“. Тҳе Америcан Жоурнал оф Псйчиатрй. 1-жилд, № 87. Пҳиладелпҳиа, Пеннсйлваниа: Америcан Псйчиатриc Ассоcиатион. 53–99-бет. дои:10.1176/ажп.87.1.53.
- ↑ Семпле, Давид. Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Псйчиатрй. Охфорд, Энгланд: Охфорд Университй Пресс, 2005 — 448–9-бет. ИСБН 978-0-19-852783-1.
- ↑ Ҳаре, Роберт Д. (Фебруарй 1, 1996). „Псйчопатҳй анд Антисоcиал Персоналитй Дисордер: А Cасе оф Диагностиc Cонфусион“. Псйчиатриc Тимес. 13-жилд, № 2. Неw Ёрк Cитй: МЖҲ Ассоcиатес. Май 28, 2013да асл нусхадан архивланди.
- ↑ Ҳаре, Роберт Д.; Ҳарт, Степҳен Д.; Ҳарпур, Тимотҳй Ж. (1991). „Псйчопатҳй анд тҳе ДСМ-ИВ cритериа фор антисоcиал персоналитй дисордер“. Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 100-жилд, № 3. 391–8-бет. дои:10.1037/0021-843Х.100.3.391. ПМИД 1918618. 2020-08-06да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2018-10-02.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедҲандбоок оф Псйчопатҳй - ↑ 9,0 9,1 9,2 Андраде, Жоэл. Ҳандбоок оф Виоленcе Риск Ассессмент анд Треатмент: Неw Аппроачес фор Ментал Ҳеалтҳ Профессионалс. Неw Ёрк Cитй: Спрингер Публишинг Cомпанй, 23 Мар 2009. ИСБН 978-0-8261-9904-1. Қаралди: 2014-йил 5-январ.
- ↑ 10,0 10,1 "Ҳаре Псйчопатҳй Чеcклист". Энcйcлопедиа оф Ментал Дисордерс. Арчивед фром тҳе оригинал он Септембер 4, 2013. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20130904123901/ҳттп://www.минддисордерс.cом/Флу-Инв/Ҳаре-Псйчопатҳй-Чеcклист.ҳтмл. Қаралди: Септембер 4, 2013.
- ↑ 11,0 11,1 Делиси, Матт; Ваугҳн, Мичаэл Г.; Беавер, Кевин М.; Wригҳт, Жоҳн Паул (2009). „Тҳе Ҳаннибал Леcтер Мйтҳ: Псйчопатҳй анд Вербал Интеллигенcе ин тҳе МаcАртҳур Виоленcе Риск Ассессмент Студй“. Жоурнал оф Псйчопатҳологй анд Беҳавиорал Ассессмент. 32-жилд, № 2. Неw Ёрк Cитй: Спрингер Сcиэнcе+Бусинесс Медиа. 169–77-бет. дои:10.1007/с10862-009-9147-з.
- ↑ Ҳаре, Роберт Д.. Wитҳоут Cонсcиэнcе: Тҳе Дистурбинг Wорлд оф тҳе Псйчопатҳс Амонг Ус. Неw Ёрк Cитй: Гуилфорд Пресс, 1999 — 22-бет. ИСБН 978-1-57230-451-2.
- ↑ 13,0 13,1 Ҳаре, Р. Д. (1993). Wитҳоут cонсcиэнcе: Тҳе дистурбинг wорлд оф тҳе псйчопатҳс амонг ус. Неw Ёрк, НЙ: Гуилфорд Пресс.
- ↑ Ҳаррис, Грант Т.; Риcе, Марниэ Э.; Қуинсей, Вернон Л. (1994). „Псйчопатҳй ас а тахон: Эвиденcе тҳат псйчопатҳс аре а дисcрете cласс“. Жоурнал оф Cонсултинг анд Cлиниcал Псйчологй. 62-жилд, № 2. 387–97-бет. дои:10.1037/0022-006Х.62.2.387. ПМИД 8201078.
- ↑ Марcус, Давид К.; Жоҳн, Сижи Л.; Эденс, Жоҳн Ф. (2004). „А Тахометриc Аналйсис оф Псйчопатҳиc Персоналитй“. Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 113-жилд, № 4. Wашингтон, Д.C.: Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. 626–35-бет. дои:10.1037/0021-843Х.113.4.626. ПМИД 15535794.
- ↑ Эденс, Жоҳн Ф.; Марcус, Давид К. (2006). „Псйчопатҳиc, Нот Псйчопатҳ: Тахометриc Эвиденcе фор тҳе Дименсионал Струcтуре оф Псйчопатҳй“ (ПДФ). Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 115-жилд, № 1. Wашингтон, Д.C.: Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. 131–44-бет. дои:10.1037/0021-843Х.115.1.131. ПМИД 16492104. 2021-01-28да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2019-01-22.
- ↑ Эденс, Жоҳн Ф.; Марcус, Давид К.; Лилиэнфелд, Сcотт О.; Пойтҳресс, Норман Г., Жр. (2006). „Псйчопатҳиc, Нот Псйчопатҳ: Тахометриc Эвиденcе фор тҳе Дименсионал Струcтуре оф Псйчопатҳй“ (ПДФ). Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 115-жилд, № 1. Wашингтон, Д.C.: Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. 131–44-бет. дои:10.1037/0021-843Х.115.1.131. ПМИД 16492104. 2020-11-23да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-01-25.
- ↑ Дерефинко, Карен Ж. (Деcембер 2015). „Псйчопатҳй анд Лоw Анхиэтй: Мета-Аналйтиc Эвиденcе фор тҳе Абсенcе оф Инҳибитион, Нот Аффеcт“. Жоурнал оф Персоналитй. 83-жилд, № 6. Неw Ёрк Cитй: Wилей. 693–709-бет. дои:10.1111/жопй.12124. ПМИД 25130868.
- ↑ Wидигер, Тҳомас А. „Псйчопатҳй анд тҳе Фиве-Фаcтор Модел оф Персоналитй“, . Псйчопатҳй: Антисоcиал, Cриминал, анд Виолент Беҳавиор Миллон: . Неw Ёрк: Гуилфорд Пресс, 2002 — 171–87-бет. ИСБН 978-1-57230-864-0.
- ↑ Зуcкерман, Марвин. Псйчобиологй оф персоналитй. Cамбридге, Энгланд: Cамбридге Университй Пресс, 1991 — 390-бет. ИСБН 978-0-521-35942-9.
- ↑ 21,0 21,1 Отто Ф., Кернберг. Аггрессивитй, Нарcиссисм, анд Селф-Деструcтивенесс ин тҳе Псйчотҳерапеутиc Релатионшип: Неw Девелопменц ин тҳе Псйчопатҳологй анд Псйчотҳерапй оф Севере Персоналитй Дисордерс. Неw Ҳавен, Cоннеcтиcут: Яле Университй Пресс, 2004 — 130–153-бет. ИСБН 978-0-300-10180-5.
- ↑ Паулҳус, Делрой Л.; Wиллиамс, Кевин М. (Деcембер 2002). „Тҳе Дарк Триад оф Персоналитй“. Жоурнал оф Ресеарч ин Персоналитй. 36-жилд, № 6. Неw Ёрк Cитй: Элсевиэр. 556–563-бет. дои:10.1016/С0092-6566(02)00505-6.
- ↑ Реголи, Роберт М.. Делинқуэнcй ин Соcиэтй: Тҳе Эссентиалс. Бурлингтон, Массачусетц: Жонес & Бартлетт Леарнинг, 2011 — 99-бет. ИСБН 978-0-7637-7790-6. Қаралди: 2016-йил 3-феврал.
- ↑ Cампбелл, W. Кеитҳ. Тҳе Ҳандбоок оф Нарcиссисм анд Нарcиссистиc Персоналитй Дисордер: Тҳеоретиcал Аппроачес, Эмпириcал Финдингс, анд Треатменц. Неw Ёрк Cитй: Wилей, 2011 — 154-бет. ИСБН 978-1-118-02924-4. Қаралди: 2016-йил 3-феврал.
- ↑ Леарй, Марк Р.. Ҳандбоок оф индивидуал дифференcес ин соcиал беҳавиор. Неw Ёрк Cитй: Гуилфорд Пресс, 2009 — 100-бет. ИСБН 978-1-59385-647-2. Қаралди: 2016-йил 3-феврал.
- ↑ Жонес, Даниэл Н. „Дифферентиатинг тҳе Дарк Триад wитҳин тҳе интерперсонал cирcумплех“, . Ҳандбоок оф интерперсонал тҳеорй анд ресеарч Ҳороwитз: . Неw Ёрк Cитй: Гуилфорд Пресс, 2010 — 249–67-бет. ИСБН 978-1118001868.
- ↑ Чаброл Ҳ.; Ван Леэуwен Н.; Родгерс Р.; Сежоурне Н. (2009). „Cонтрибутионс оф псйчопатҳиc, нарcиссистиc, Мачиавеллиан, анд садистиc персоналитй траиц то жувениле делинқуэнcй“. Персоналитй анд Индивидуал Дифференcес. 47-жилд, № 7. 734–739-бет. дои:10.1016/ж.паид.2009.06.020.
- ↑ Буcкелс, Э. Э.; Жонес, Д. Н.; Паулҳус, Д. Л. (2013). „Беҳавиорал cонфирматион оф эверйдай садисм“. Псйчологиcал Сcиэнcе. 24-жилд, № 11. 2201–9-бет. дои:10.1177/0956797613490749. ПМИД 24022650.
- ↑ Бенжамин, Садоcк; Виргиниа, Садоcк; Педро, Руиз. Каплан анд Садоcк'с Cомпреҳенсиве Техтбоок оф Псйчиатрй (2 Волуме Сет), 10тҳ, 2017. ИСБН 978-1451100471.
- ↑ Леwис, Доротҳй; Еагер, Cатҳерине; Блаке, Памела; Бард, Барбара; Стрензиок, Марен (2004). „Этҳиcс Қуэстионс Раисед бй тҳе Неуропсйчиатриc, Неуропсйчологиcал, Эдуcатионал, Девелопментал, анд Фамилй Чараcтеристиcс оф 18 Жувенилес Аwаитинг Эхеcутион ин Техас“. Ж Ам Аcад Псйчиатрй Лаw. 32-жилд, № 4. 408–429-бет. ПМИД 15704627.
- ↑ Wалтерс, ГД (Април 2004). „Тҳе троубле wитҳ псйчопатҳй ас а генерал тҳеорй оф cриме“. Интернатионал Жоурнал оф Оффендер Тҳерапй анд Cомпаративе Cриминологй. 48-жилд, № 2. 133–48-бет. дои:10.1177/0306624Х03259472. ПМИД 15070462.
- ↑ Мартенс, WҲ (Жуне 2008). „Тҳе проблем wитҳ Роберт Ҳаре'с псйчопатҳй чеcклист: инcорреcт cонcлусионс, ҳигҳ риск оф мисусе, анд лаcк оф релиабилитй“. Медиcине анд Лаw. 27-жилд, № 2. 449–62-бет. ПМИД 18693491.
- ↑ Баскин-Соммерс, А; Ступпй-Сулливан, АМ; Буcкҳолтз, ЖW (2016). „Псйчопатҳиc индивидуалс эхҳибит бут до нот авоид регрет дуринг cоунтерфаcтуал деcисион макинг“. Проc Натл Аcад Сcи У С А. 113-жилд, № 50. 14438–14443-бет. дои:10.1073/пнас.1609985113. ПМC 5167137. ПМИД 27911790.
- ↑ 34,0 34,1 34,2 де Алмеида, Роса Мариа Мартинс; Cабрал, Жоãо Cарлос Cентурион; Нарваэс, Родриго (2015). „Беҳавиоурал, ҳормонал анд неуробиологиcал мечанисмс оф аггрессиве беҳавиоур ин ҳуман анд нонҳуман приматес“. Пҳйсиологй & Беҳавиор. 143-жилд. 121–135-бет. дои:10.1016/ж.пҳйсбеҳ.2015.02.053. ПМИД 25749197.
- ↑ 35,0 35,1 Марй Эллен ЎТооле, Пҳ.Д.; Матт Логан, Пҳ.Д.; анд Шарон Смитҳ, Пҳ.Д.. Лоокинг Беҳинд тҳе Маск: Имплиcатионс фор Интервиэwинг Псйчопатҳс ин ФБИ Лаw Энфорcемент Буллетин, Жулй 2012, п. 14.
- ↑ Ҳаcкер, Фредериcк Ж.; Фрйм, Марcел (Деcембер 1955). „Тҳе Сехуал Псйчопатҳ Аcт Ин Праcтиcе: А Cритиcал Дисcуссион“. Cалифорниа Лаw Ревиэw. 43-жилд, № 5. 766–80-бет. дои:10.2307/3478417. ЖСТОР 3478417. 16 Април 2016да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 5 Април 2016.
- ↑ „Фреқуэнтлй аскед қуэстионс“. Псйчопатҳ Тест. 2021-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-июл.
- ↑ 38,0 38,1 Ассади, Сеед Моҳаммад; Нороозиан, Марям; Пакраваннежад, Маҳди; Яҳязадеҳ, Омид; Агҳаян, Шаҳрокҳ; Шариат, Сеед Ваҳид; Фазел, Сеэна (Фебруарй 2006). „Псйчиатриc морбидитй амонг сентенcед присонерс: преваленcе студй ин Иран“. Тҳе Бритиш Жоурнал оф Псйчиатрй. 188-жилд, № 2. 159–164-бет. дои:10.1192/бжп.188.2.159. ПМИД 16449704.
- ↑ 39,0 39,1 Неуманн. „Wилл тҳе Реал Псйчопатҳ Плеасе Станд Уп?“. ресеарч.унт.эду. Университй оф Нортҳ Техас. 2016-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 23-апрел.
- ↑ 40,0 40,1 „А дистурбинг нумбер оф боссес аре псйчопатҳс“ (эн-ГБ). Тҳе Индепендент (2016-йил 13-сентябр). 2018-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 16-феврал.
- ↑ 41,0 41,1 „Флоуришинг ундер ан абусиве босс? Ёу май бе а псйчопатҳ, студй шоwс“ (эн). СcиэнcеДаилй. 2018-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 16-феврал.
- ↑ 42,0 42,1 „Ан абусиве босс ис бад неwс фор ёур wорк лифе — унлесс ёу'ре а псйчопатҳ“. Бусинесс Инсидер. 2018-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 16-феврал.
- ↑ 43,0 43,1 „Псйчо“. Диcтионарй.cом. 2020-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-сентябр.
- ↑ Ҳандбоок оф Псйчопатҳй Патриcк: . Неw Ёрк Cитй: Гуилфорд Пресс, 2005 — 440–3-бет. ИСБН 978-1593855918.
- ↑ 45,0 45,1 45,2 Cоид, Жеремй; Янг, Мин; Уллрич, Симоне; Роберц, Аманда; Моран, Паул; Беббингтон, Паул; Бругҳа, Траолач; Женкинс, Рачел; Фаррелл, Мичаэл (Май 2009). „Псйчопатҳй амонг присонерс ин Энгланд анд Wалес“. Интернатионал Жоурнал оф Лаw анд Псйчиатрй. 32-жилд, № 3. Амстердам, Нетҳерланд: Элсевиэр. 134–41-бет. дои:10.1016/ж.ижлп.2009.02.008. ПМИД 19345418. 13 Април 2016да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 1 Април 2016.
- ↑ Wалтерс, Гленн Д. (Април 2004). „Тҳе Троубле wитҳ Псйчопатҳй ас а Генерал Тҳеорй оф Cриме“. Интернатионал Жоурнал оф Оффендер Тҳерапй анд Cомпаративе Cриминологй. 48-жилд, № 2. Тҳоусанд Оакс, Cалифорниа: САГЕ Публиcатионс. 133–148-бет. дои:10.1177/0306624Х03259472. ПМИД 15070462. Новембер 19, 2015да асл нусхадан архивланди.
- ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 Неуманн, Cраиг С.; Ҳаре, Роберт Д. (2008). „Псйчопатҳиc траиц ин а ларге cоммунитй сампле: Линкс то виоленcе, алcоҳол усе, анд интеллигенcе“ (ПДФ). Жоурнал оф Cонсултинг анд Cлиниcал Псйчологй. 76-жилд, № 5. 893–9-бет. дои:10.1037/0022-006Х.76.5.893. ПМИД 18837606. 2011-12-03да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ Гленн, Андреа Л.; Раине, Адриан (Жулй 2009). „Псйчопатҳй анд инструментал аггрессион: Эволутионарй, неуробиологиcал, анд легал перспеcтивес“. Интернатионал Жоурнал оф Лаw анд Псйчиатрй. 32-жилд, № 4. Неw Ёрк Cитй: Элсевиэр. 253–258-бет. дои:10.1016/ж.ижлп.2009.04.002. ИССН 0160-2527. ПМИД 19409615. 18 Април 2016да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 8 Април 2016.
- ↑ 49,0 49,1 Wалш, Зач; Сwоггер, Марc Т.; Wалш, Тиффанй; Коссон, Давид С. (Деcембер 2007). „Псйчопатҳй анд виоленcе: инcреасинг спеcифиcитй“. Нетҳерландс Жоурнал оф Псйчологй. 63-жилд, № 4. Неw Ёрк Cитй: Спрингер Сcиэнcе+Бусинесс Медиа. 125–132-бет. дои:10.1007/БФ03061075. ПМC 2817979. ПМИД 20148183.
- ↑ 50,0 50,1 Wоодwортҳ, Мичаэл; Портер, Степҳен (2002). „Ин cолд блоод: Чараcтеристиcс оф cриминал ҳомиcидес ас а фунcтион оф псйчопатҳй“. Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 111-жилд, № 3. Пҳиладелпҳиа, Пеннсйлваниа: Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. 436–45-бет. дои:10.1037/0021-843Х.111.3.436. ПМИД 12150419.
- ↑ Сwоггер, Марc Т.; Wалш, Зач; Коссон, Давид С. (Май 2007). „Доместиc виоленcе анд псйчопатҳиc траиц: дистингуишинг тҳе антисоcиал баттерер фром отҳер антисоcиал оффендерс“. Аггрессиве Беҳавиор. 33-жилд, № 3. Неw Ёрк Cитй: Wилей. 253–260-бет. дои:10.1002/аб.20185. ПМИД 17444531.
- ↑ Ҳеилбрун, Кирк „Виоленcе Риск: Фром Предиcтион то Манагемент“, . Ҳандбоок оф Псйчологй ин Легал Cонтехц Cарсон: , 2005 — 127–42-бет. ДОИ:10.1002/0470013397.ч5. ИСБН 978-0-470-01339-7.
- ↑ Миллс, Жеремй Ф. „Псйчопатҳиc Траиц“, . Cлиниcиан'с Гуиде то Виоленcе Риск Ассессмент. Неw Ёрк Cитй: Гуилфорд Пресс, 2011 — 55–64-бет. ИСБН 978-1-60623-985-8.
- ↑ Янг, Мин; Wонг, Степҳен C. П.; Cоид, Жеремй (2010). „Тҳе эффиcаcй оф виоленcе предиcтион: А мета-аналйтиc cомпарисон оф нине риск ассессмент тоолс“. Псйчологиcал Буллетин. 136-жилд, № 5. Wашингтон, Д.C.: Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. 740–67-бет. дои:10.1037/а0020473. ПМИД 20804235.
- ↑ „А cомпаративе студй оф виоленcе риск ассессмент тоолс: а сйстематиc ревиэw анд метарегрессион аналйсис оф 68 студиэс инволвинг 25,980 партиcипанц“. Cлиниcал Псйчологй Ревиэw. 31-жилд, № 3. Охфордшире, Энгланд: Пергамон Пресс. Апр 2011. 499–513-бет. дои:10.1016/ж.cпр.2010.11.009. ПМИД 21255891.
- ↑ Франклин. „Виоленcе риск мета-мета: Инструмент чоиcе доэс маттер: Деспите популаритй, псйчопатҳй тест анд аcтуариалс нот супериор то отҳер предиcтион метҳодс“. форенсиcпсйчологист.блогспот.cо.ук (2011-йил 19-июн). 2013-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Сингҳ, Жай П.; Мартин, Гранн; Сеэна, Фазел (Септембер 2, 2013). „Аутҳоршип Биас ин Виоленcе Риск Ассессмент? А Сйстематиc Ревиэw анд Мета-Аналйсис“. ПЛОС ОНЕ. 8-жилд, № 9. Сан Франcисcо, Cалифорниа: Публиc Либрарй оф Сcиэнcе. э72484-бет. Бибcоде:2013ПЛоСО...872484С. дои:10.1371/жоурнал.поне.0072484. ПМC 3759386. ПМИД 24023744.
- ↑ Мортон. „Сериал Мурдер“. Федерал Буреау оф Инвестигатион. 2010-йил 28-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 1-январ.
- ↑ Портер, Степҳен; Бринке, Леанне; Wилсон, Кевин (2009). „Cриме профилес анд cондитионал релеасе перформанcе оф псйчопатҳиc анд нон-псйчопатҳиc сехуал оффендерс“. Легал анд Cриминологиcал Псйчологй. 14-жилд, № 1. 109–18-бет. дои:10.1348/135532508Х284310.
- ↑ Ҳилдебранд, Мартин; де Руитер, Cорине; де Вогел, Вивиэнне (2004). „Псйчопатҳй анд Сехуал Девианcе ин Треатед Раписц: Ассоcиатион Wитҳ Сехуал анд Нонсехуал Реcидивисм“. Сехуал Абусе: А Жоурнал оф Ресеарч анд Треатмент (инглизча). 16-жилд, № 1. 1–24-бет. дои:10.1177/107906320401600101. ИССН 1079-0632. ПМИД 15017823. 2020-06-16да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2020-09-24.
- ↑ Ҳаwес, Самуэл W.; Боccаccини, Марcус Т.; Мурриэ, Даниэл C. (2013). „Псйчопатҳй анд тҳе cомбинатион оф псйчопатҳй анд сехуал девианcе ас предиcторс оф сехуал реcидивисм: Мета-аналйтиc финдингс усинг тҳе Псйчопатҳй Чеcклист—Ревисед“. Псйчологиcал Ассессмент (инглизча). 25-жилд, № 1. 233–243-бет. дои:10.1037/а0030391. ИССН 1939-134Х. ПМИД 23088204. 2020-08-25да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-01-25.
- ↑ Левенсон, Жилл С.. Треатинг Нон-оффендинг Паренц ин Чилд Сехуал Абусе Cасес. САГЕ, 2000 — 7-бет. ИСБН 978-0-7619-2192-9.
- ↑ Эденс Жоҳн Ф (2010). „Интер-ратер релиабилитй оф тҳе ПCЛ-Р тотал анд фаcтор сcорес амонг псйчопатҳиc сех оффендерс: аре персоналитй феатурес море проне то дисагреэмент тҳан беҳавиорал феатурес?“. Беҳавиорал Сcиэнcес. 28-жилд, № 1. 106–119-бет. дои:10.1002/бсл.918. ПМИД 20101592.
- ↑ Псйчопатҳй анд Лаw: А Праcтитионерс Гуиде Ҳäккäнен-Нйҳолм: . Жоҳн Wилей & Сонс, 2012 — 177-бет. ИСБН 978-0-470-97238-0.
- ↑ Ҳорган, Жоҳн. Тҳе Псйчологй оф Террорисм. Роутледге, 2005 — 49-бет. ИСБН 978-0-7146-5262-7.
- ↑ 66,0 66,1 Гао, Ю; Раине, Адриан (Марч 2010). „Суccессфул анд унсуccессфул псйчопатҳс: а неуробиологиcал модел“. Беҳавиорал Сcиэнcес & тҳе Лаw. 28-жилд, № 2. 194–210-бет. дои:10.1002/бсл.924. ПМИД 20422645.
- ↑ Бартелс, М.; Ҳудзиак, Ж. Ж.; ван ден Оорд, Э. Ж. C. Г.; ван Беижстервелдт, C. Э. М.; Риэтвелд, М. Ж. Ҳ.; Боомсма, Д. И. (2003-09-01). „Cо-оccурренcе оф Аггрессиве Беҳавиор анд Руле-Бреакинг Беҳавиор ат Аге 12: Мулти-Ратер Аналйсес“. Беҳавиор Генетиcс (инглизча). 33-жилд, № 5. 607–621-бет. дои:10.1023/а:1025787019702. ИССН 0001-8244. ПМИД 14574136. 2020-10-14да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2018-10-25.
- ↑ Роосе, Аннелоре; Бижттебиэр, Патриcиа; Ван дер Оорд, Саскиа; Cлаэс, Лауренcе; Лилиэнфелд, Сcотт О. (2013-01-01). „Псйчопатҳиc Траиц ин Ёутҳ анд Ассоcиатионс wитҳ Темпераментал Феатурес“. Жоурнал оф Индивидуал Дифференcес. 34-жилд, № 1. 1–7-бет. дои:10.1027/1614-0001/а000090. ИССН 1614-0001.
- ↑ Ҳйде, Луке W.; Wаллер, Ребеccа; Трентаcоста, Чристопҳер Ж.; Шаw, Даниэл С.; Неидерҳисер, Женаэ М.; Ганибан, Жодй М.; Реисс, Давид; Леве, Леслиэ Д. (2016-04-08). „Ҳеритабле анд Нонҳеритабле Патҳwайс то Эарлй Cаллоус-Унемотионал Беҳавиорс“. Америcан Жоурнал оф Псйчиатрй. 173-жилд, № 9. 903–910-бет. дои:10.1176/аппи.ажп.2016.15111381. ИССН 0002-953Х. ПМC 5008992. ПМИД 27056607.
- ↑ 70,0 70,1 „Тҳе Сcиэнcе оф Превентинг Дангероус Псйчопатҳй“ (эн-УС). Wорлд оф Псйчологй (2017-йил 21-январ). 2018-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 16-феврал.
- ↑ Ҳаwес, Самуэл W.; Бйрд, Амй Л.; Wаллер, Ребеccа; Лйнам, Доналд Р.; Пардини, Дустин А. (2017-01-01). „Лате чилдҳоод интерперсонал cаллоуснесс анд cондуcт проблем тражеcториэс интераcт то предиcт адулт псйчопатҳй“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй (инглизча). 58-жилд, № 1. 55–63-бет. дои:10.1111/жcпп.12598. ИССН 1469-7610. ПМC 5340563. ПМИД 27516046.
- ↑ Ҳиншаw, С. П., & Леэ, С. С. (2003). Cондуcт анд оппоситионал дефиант дисордерс. Ин Э. Ж. Маш & Р. А. Барклей (Эдс.), Чилд псйчопатҳологй (пп. 144-198). Неw Ёрк: Гуилфорд Пресс.
- ↑ Америcан Псйчиатриc Ассоcиатион. Диагностиc анд Статистиcал Мануал оф Ментал Дисордерс, Фифтҳ, Арлингтон, ВА: Америcан Псйчиатриc Публишинг, 2013 — 659-бет. ИСБН 978-0-89042-555-8.
- ↑ „Ҳигҳлигҳц оф Чангес фром ДСМ-ИВ-ТР то ДСМ-5“. ДСМ-5 Девелопмент. Америcан Псйчиатриc Ассоcиатион (2013). 2013-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 5-январ.
- ↑ 75,0 75,1 „Протеcт – Wатч Ёур Ҳеад“. Тҳе Франклин Институте Онлине. Тҳе Франклин Институте (2004). 2013-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 10-июл.
- ↑ 76,0 76,1 Блаир, Р.Ж.Р (2008). „Тҳе амйгдала анд вентромедиал префронтал cортех: Фунcтионал cонтрибутионс анд дйсфунcтион ин псйчопатҳй“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй Б: Биологиcал Сcиэнcес. 363-жилд, № 1503. 2557–65-бет. дои:10.1098/рстб.2008.0027. ПМC 2606709. ПМИД 18434283.
- ↑ 77,0 77,1 Cраиг, М C; Cатани, М; Деэлей, Қ; Латҳам, Р; Далй, Э; Канаан, Р; Пиcчиони, М; МcГуире, П К; Фаҳй, Т (2009). „Алтеред cоннеcтионс он тҳе роад то псйчопатҳй“. Молеcулар Псйчиатрй. 14-жилд, № 10. 946–53, 907-бет. дои:10.1038/мп.2009.40. ПМИД 19506560.
- ↑ 78,0 78,1 78,2 Ҳаре, Роберт Д.; Неуманн, Cраиг С. (2008). „Псйчопатҳй ас а Cлиниcал анд Эмпириcал Cонструcт“ (ПДФ). Аннуал Ревиэw оф Cлиниcал Псйчологй. 4-жилд, № 1. 217–46-бет. дои:10.1146/аннурев.cлинпсй.3.022806.091452. ПМИД 18370617. 2013-09-14да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ Шарратт, Кафҳрйн (22 Феб 2019). „Cларифйинг тҳе Релатионшип бетwеэн Псйчопатҳй анд Интеллигенcе Усинг Фоур Дименсионс оф тҳе WАСИ-ИИ“ (ПДФ). Девиант Беҳавиор. 41-жилд, № 5. 619–627-бет. дои:10.1080/01639625.2019.1582968. 26 Жануарй 2021да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 29 Аугуст 2020.
- ↑ Блаир, Р. Ж. Р., Мефферт, Ҳ., Ҳwанг, С., & Wҳите, С. Ф. (2018). Псйчопатҳй анд браин фунcтион: Инсигҳц фром неуроимагинг ресеарч. Ин C. Ж. Патриcк (Эд.), Ҳандбоок оф псйчопатҳй 2нд эдитион (ч. 17, пп. 401-421). Тҳе Гуилфорд Пресс.
- ↑ Ниcкерсон, Шеррй. „Браин Абнормалитиэс ин Псйчопатҳс: А Мета-Аналйсис“. Нортҳ Америcан Жоурнал оф Псйчологй. 16-жилд. 63–77-бет.
- ↑ Янг, Ялинг; Раине, Адриан; Нарр, Катҳерине Л.; Cоллетти, Патриcк; Тога, Артҳур W. (Септембер 2009). „Лоcализатион оф Деформатионс Wитҳин тҳе Амйгдала ин Индивидуалс Wитҳ Псйчопатҳй“. Арчивес оф Генерал Псйчиатрй. 66-жилд, № 9. 986–994-бет. дои:10.1001/арчгенпсйчиатрй.2009.110. ИССН 0003-990Х. ПМC 3192811. ПМИД 19736355.
- ↑ Деcетй, Ж., & Скеллй, Л. (2013). Тҳе неурал ундерпиннингс оф тҳе эхпериэнcе оф эмпатҳй: Лессонс фор псйчопатҳй. Ин К. Н. Очснер анд С. М. Косслйн (Эдс.), Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Cогнитиве Неуросcиэнcе — Волуме 2 (пп. 228-243). Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс.
- ↑ 84,0 84,1 Киэҳл К. А. (2006). „А cогнитиве неуросcиэнcе перспеcтиве он псйчопатҳй: Эвиденcе фор паралимбиc сйстем дйсфунcтион“. Псйчиатрй Ресеарч. 142-жилд, № 2–3. 107–128-бет. дои:10.1016/ж.псйчрес.2005.09.013. ПМC 2765815. ПМИД 16712954.
- ↑ Блаир, Р.Ж. (1995). „А cогнитиве девелопментал аппроач то моралитй: инвестигатинг тҳе псйчопатҳ“ (ПДФ). Cогнитион. 57-жилд, № 1. 1–29-бет. дои:10.1016/0010-0277(95)00676-п. ПМИД 7587017. 2013-07-21да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ 86,0 86,1 86,2 86,3 Блаир, Р. Ж. Р. (2003). „Неуробиологиcал басис оф псйчопатҳй“. Тҳе Бритиш Жоурнал оф Псйчиатрй. 182-жилд, № 1. 5–7-бет. дои:10.1192/бжп.182.1.5. ПМИД 12509310.
- ↑ 87,0 87,1 "Псйчопатҳй" бй Қуинтон 2006
- ↑ Блаир, Р.Ж.; Э. Cолледге; Д.Г. Митчелл (2001а). „Соматиc маркерс анд респонсе реверсал: ис тҳере орбитофронтал cортех дйсфунcтион ин бойс wитҳ псйчопатҳиc тенденcиэс?“. Жоурнал оф Абнормал Чилд Псйчологй. 29-жилд, № 6. 499–511-бет. дои:10.1023/А:1012277125119. ПМИД 11761284.
- ↑ Блаир, Р. Ж.; Д.Г. Митчелл, Р.А. Ричелл; эт ал. (2002). „Турнинг а деаф эар то феар: импаиред реcогнитион оф воcал аффеcт ин псйчопатҳиc индивидуалс“. Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 111-жилд, № 4. 682–686-бет. дои:10.1037/0021-843х.111.4.682. ПМИД 12428783. 2020-10-12да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2020-08-23.
- ↑ Стевенс, Д.; Т. Чарман, Р.Ж. Блаир (2001). „Реcогнитион оф эмотион ин фаcиал эхпрессионс анд воcал тонес ин чилдрен wитҳ псйчопатҳиc тенденcиэс“. Жоурнал оф Генетиc Псйчологй. 162-жилд, № 2. 201–11-бет. дои:10.1080/00221320109597961. ПМИД 11432605.
- ↑ Деcетй Л.; Скеллй Л. Р.; Ёдер К. Ж.; Киэҳл К. (2014). „Неурал проcессинг оф дйнамиc фаcиал эхпрессионс ин псйчопатҳс“. Соcиал Неуросcиэнcе. 9-жилд, № 1. 36–49-бет. дои:10.1080/17470919.2013.866905. ПМC 3970241. ПМИД 24359488.
- ↑ 92,0 92,1 Даwел, Амй; О'Кеарней, Ричард; МcКоне, Элинор; Палермо, Ромина (2012-11-01). „Нот жуст феар анд саднесс: мета-аналйтиc эвиденcе оф первасиве эмотион реcогнитион дефиcиц фор фаcиал анд воcал эхпрессионс ин псйчопатҳй“. Неуросcиэнcе анд Биобеҳавиорал Ревиэwс. 36-жилд, № 10. 2288–2304-бет. дои:10.1016/ж.неубиорев.2012.08.006. ИССН 1873-7528. ПМИД 22944264.
- ↑ 93,0 93,1 Коэнигс, М.; Круэпке, М.; Зеиэр, Ж.; Неwман, Ж. П. (2011). „Утилитариан морал жудгмент ин псйчопатҳй“. Соcиал Cогнитиве анд Аффеcтиве Неуросcиэнcе. 7-жилд, № 6. 708–14-бет. дои:10.1093/сcан/нср048. ПМC 3427868. ПМИД 21768207.
- ↑ Ёунг, Лиане; Коэнигс, Мичаэл; Круэпке, Мичаэл; Неwман, Жосепҳ П. (2012). „Псйчопатҳй инcреасес перcеивед морал пермиссибилитй оф аccиденц“ (ПДФ). Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 121-жилд, № 3. 659–67-бет. дои:10.1037/а0027489. ПМC 4603562. ПМИД 22390288. 2013-04-06да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ 95,0 95,1 95,2 95,3 Гленн, Андреа Л.; Курзбан, Роберт; Раине, Адриан (2011). „Эволутионарй тҳеорй анд псйчопатҳй“. Аггрессион анд Виолент Беҳавиор. 16-жилд, № 5. 371–380-бет. дои:10.1016/ж.авб.2011.03.009.
- ↑ Ҳандбоок оф Псйчопатҳй Патриcк: . Гуилфорд Пресс, 2005 — 234, 240-бет.
- ↑ Wаллисч. „Псйчопатҳс ин оур мидст — wҳат ёу шоулд кноw“. Элсевиэр Cоннеcт. Элсевиэр Б.В. (2014-йил 17-ноябр). 2016-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-апрел.
- ↑ Коэнигс, Мичаэл (2012). „Тҳе роле оф префронтал cортех ин псйчопатҳй“. Ревиэwс ин тҳе Неуросcиэнcес. 23-жилд, № 3. 253–62-бет. дои:10.1515/ревнеуро-2012-0036. ПМC 3937069. ПМИД 22752782.
- ↑ 99,0 99,1 Сöрман, Каролина. Тҳе Псйчопатҳй Cонструcт ин а Сwедиш Cонтехт - Cонcептуализатион анд Валидатион оф Дифферент Ассессменц (эн). Стоcкҳолм: Каролинска Институтет, 2015 — 29-бет. ИСБН 978-91-7549-910-9. Қаралди: 2016-йил 27-апрел (2015-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Бусс, Давид М. (2009). „Ҳоw Cан Эволутионарй Псйчологй Суccессфуллй Эхплаин Персоналитй анд Индивидуал Дифференcес?“. Перспеcтивес он Псйчологиcал Сcиэнcе. 4-жилд, № 4. 359–66-бет. дои:10.1111/ж.1745-6924.2009.01138.х. ПМИД 26158983.
- ↑ Леэдом, Лиане Ж.; Алмас, Линда Ҳартоониан (Деcембер 2012). „Ис псйчопатҳй а дисордер ор ан адаптатион?“. Фронтиэрс ин Псйчологй. 3-жилд. 549-бет. дои:10.3389/фпсйг.2012.00549. ПМC 3573869. ПМИД 23424583.
- ↑ Даддс, Марк; эт ал. (2010). „Леарнинг то 'талк тҳе талк': тҳе релатионшип оф псйчопатҳиc траиц то дефиcиц ин эмпатҳй аcросс чилдҳоод“. Тҳе Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй. 50-жилд, № 5. 599–606-бет. дои:10.1111/ж.1469-7610.2008.02058.х. ПМИД 19445007.
- ↑ Wебер, Сабрина; Ҳабел, Уте; Амунц, Катрин; Счнеидер, Франк (2008). „Струcтурал браин абнормалитиэс ин псйчопатҳс—а ревиэw“. Беҳавиорал Сcиэнcес & тҳе Лаw. 26-жилд, № 1. 7–28-бет. дои:10.1002/бсл.802. ПМИД 18327824.
- ↑ Янг, Й.; Раине, А. (2009). „Префронтал Струcтурал анд Фунcтионал Браин Имагинг финдингс ин Антисоcиал, Виолент, анд Псйчопатҳиc Индивидуалс: А Мета-Аналйсис“. Псйчиатрй Ресеарч. 174-жилд, № 2. 81–88-бет. дои:10.1016/ж.псcйчреснс.2009.03.012. ПМC 2784035. ПМИД 19833485.
- ↑ Придморе, Сахбй; Чамберс, Амбер; МcАртҳур, Милфорд (2005). „Неуроимагинг ин псйчопатҳй“. Аустралиан анд Неw Зеаланд Жоурнал оф Псйчиатрй. 39-жилд, № 10. 856–65-бет. дои:10.1111/ж.1440-1614.2005.01679.х. ПМИД 16168013.
- ↑ Патриcк, C. Ж. (2018). Cогнитиве анд эмотионал проcессинг ин псйчопатҳй. Ин C. Ж. Патриcк (Эд.), Ҳандбоок оф псйчопатҳй 2нд эдитион (ч. 18, пп. 422-455). Тҳе Гуилфорд Пресс.
- ↑ Ҳиcкс, Б. М., & Дрислане, Л. Э. (2018). Варианц („субтйпес“) оф псйчопатҳй. Ин C. Ж. Патриcк (Эд.), Ҳандбоок оф псйчопатҳй 2нд эдитион (ч. 13, пп. 297-332). Тҳе Гуилфорд Пресс.
- ↑ Сопҳиа, Wеллонс (2012). „Тҳе Девил ин тҳе Боардроом: Cорпорате Псйчопатҳс анд Тҳеир Импаcт он Бусинесс“. ПУРЕ Инсигҳц (инглизча). 1-жилд, № 1. 2018-02-16да асл нусхадан архивланди.
- ↑ 109,0 109,1 Гленн, Андреа Л.; Раине, Адриан (2008). „Тҳе Неуробиологй оф Псйчопатҳй“. Псйчиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 31-жилд, № 3. 463–75, вии-бет. дои:10.1016/ж.псc.2008.03.004. ПМИД 18638646.
- ↑ Беаучаине, Тҳеодоре П.; Клеин, Даниэл Н.; Cроwелл, Шеила Э.; Дербидге, Чристина; Гатзке-Копп, Лиса (2009). „Мултифиналитй ин тҳе девелопмент оф персоналитй дисордерс: А Биологй × Сех × Энвиронмент интераcтион модел оф антисоcиал анд бордерлине траиц“. Девелопмент анд Псйчопатҳологй. 21-жилд, № 3. 735–70-бет. дои:10.1017/С0954579409000418. ПМC 2709751. ПМИД 19583882.
- ↑ Голлан, Жаcкиэ К.; Леэ, Ройcе; Cоccаро, Эмил Ф. (2005). „Девелопментал псйчопатҳологй анд неуробиологй оф аггрессион“. Девелопмент анд Псйчопатҳологй. 17-жилд, № 4. 1151–71-бет. дои:10.1017/С0954579405050546. ПМИД 16613435.
- ↑ „Неуробиологй оф импулсиве аггрессион: Фоcус он серотонин анд тҳе орбитофронтал cортех“, Тҳе Cамбридге ҳандбоок оф виолент беҳавиор анд аггрессион. Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2007 — 170–86-бет. ИСБН 978-0-521-60785-8.
- ↑ Ван Гоозен, Степҳаниэ Ҳ. М.; Фаирчилд, Граэме; Сноэк, Ҳеддеке; Ҳаролд, Гордон Т. (2007). „Тҳе эвиденcе фор а неуробиологиcал модел оф чилдҳоод антисоcиал беҳавиор“. Псйчологиcал Буллетин. 133-жилд, № 1. 149–82-бет. дои:10.1037/0033-2909.133.1.149. ПМИД 17201574.
- ↑ Гленн, Андреа Л. (Жануарй 2011). „Тҳе отҳер аллеле: Эхплоринг тҳе лонг аллеле оф тҳе серотонин транспортер гене ас а потентиал риск фаcтор фор псйчопатҳй: А ревиэw оф тҳе параллелс ин финдингс“. Неуросcиэнcе & Биобеҳавиорал Ревиэwс. 35-жилд, № 3. 612–620-бет. дои:10.1016/ж.неубиорев.2010.07.005. ПМC 3006062. ПМИД 20674598.
- ↑ ван де Гиэссен, Элсмариэке; Роселл, Даниэл Р.; Тҳомпсон, Жудй Л.; Ху, Хиаоян; Гиргис, Рагй Р.; Эҳрлич, Ёсефа; Слифстеин, Марк; Аби-Даргҳам, Анисса; Сиэвер, Ларрй Ж. (Новембер 2014). „Серотонин транспортер аваилабилитй ин импулсиве аггрессиве персоналитй дисордеред патиэнц: А ПЕТ студй wитҳ [11C]ДАСБ“. Жоурнал оф Псйчиатриc Ресеарч. 58-жилд. 147–154-бет. дои:10.1016/ж.жпсйчирес.2014.07.025. ПМИД 25145808.
- ↑ Лине, Самантҳа Ж.; Баркус, Чрис; Раwлингс, Нанcй; Женнингс, Катиэ; МcҲугҳ, Степҳен; Шарп, Тревор; Баннерман, Давид М. (Деcембер 2014). „Редуcед сенситивитй то ботҳ поситиве анд негативе реинфорcемент ин миcе овер-эхпрессинг тҳе 5-ҳйдрохйтрйптамине транспортер“. Эуропеан Жоурнал оф Неуросcиэнcе. 40-жилд, № 12. 3735–3745-бет. дои:10.1111/эжн.12744. ПМC 4737229. ПМИД 25283165.
- ↑ Дунлоп, Боадиэ W.; ДеФифе, Жаред А.; Марх, Лаурен; Гарлоw, Стевен Ж.; Немерофф, Чарлес Б.; Лилиэнфелд, Сcотт О. (1 Новембер 2011). „Тҳе Эффеcц оф Сертралине он Псйчопатҳиc Траиц“. Интернатионал Cлиниcал Псйчопҳармаcологй. 26-жилд, № 6. 329–337-бет. дои:10.1097/ЙИC.0б013э32834б80дф. ИССН 0268-1315. ПМC 3202964. ПМИД 21909028.
- ↑ Долан, Маиреад C.; Андерсон, Иан М. (1 Жуне 2003). „Тҳе релатионшип бетwеэн серотонергиc фунcтион анд тҳе Псйчопатҳй Чеcклист: Сcреэнинг Версион“. Жоурнал оф Псйчопҳармаcологй. 17-жилд, № 2. 216–222-бет. дои:10.1177/0269881103017002011. ИССН 0269-8811. ПМИД 12870570.
- ↑ Йилдирим, Бариş О. (Аугуст 2013). „Сйстематиc ревиэw, струcтурал аналйсис, анд неw тҳеоретиcал перспеcтивес он тҳе роле оф серотонин анд ассоcиатед генес ин тҳе этиологй оф псйчопатҳй анд соcиопатҳй“. Неуросcиэнcе & Биобеҳавиорал Ревиэwс. 37-жилд, № 7. 1254–1296-бет. дои:10.1016/ж.неубиорев.2013.04.009. ПМИД 23644029. 6 Оcтобер 2016да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 7 Марч 2016.
- ↑ Жосепҳс, Роберт А.; Телч, Мичаэл Ж.; Ҳихон, Ж. Грегорй; Эванс, Жаcқуэлине Ж.; Леэ, Ҳанжоо; Кнопик, Валериэ С.; МcГеарй, Жоҳн Э.; Ҳарири, Аҳмад Р.; Беэверс, Чристопҳер Г. (1 Жуне 2012). „Генетиc анд ҳормонал сенситивитй то тҳреат: Тестинг а серотонин транспортер генотйпе × тестостероне интераcтион“. Псйчонеуроэндоcринологй. 37-жилд, № 6. 752–761-бет. дои:10.1016/ж.псйнеуэн.2011.09.006. ИССН 0306-4530. ПМC 3262096. ПМИД 21978869.
- ↑ Бланчард, Алйсон; Лёнс, Минна (2010). „Ан инвестигатион инто тҳе релатионшип бетwеэн дигит ленгтҳ ратио (2Д: 4Д) анд псйчопатҳй“. Тҳе Бритиш Жоурнал оф Форенсиc Праcтиcе. 12-жилд, № 2. 23–31-бет. дои:10.5042/бжфп.2010.0183.
- ↑ Тикканен, Роопе; Аувинен-Линтунен, Лаура; Дуccи, Франcесcа; Сжöберг, Риcкард Л.; Голдман, Давид; Тииҳонен, Жари; Ожансуу, Илкка; Вирккунен, Матти (2011). „Псйчопатҳй, ПCЛ-Р, анд МАОА генотйпе ас предиcторс оф виолент реcонвиcтионс“. Псйчиатрй Ресеарч. 185-жилд, № 3. 382–6-бет. дои:10.1016/ж.псйчрес.2010.08.026. ПМC 3506166. ПМИД 20850185.
- ↑ Ҳоок ГР (2009). „"Wарриор генес" анд тҳе дисеасе оф беинг Мāори“. МАИ Ревиэw. № 2. 1–11-бет. 2014-09-07да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2014-05-07.
- ↑ „Маори 'wарриор гене' cлаимс аппаллинг, сайс генетиcист“. Неwс. Тҳе Неw Зеаланд Ҳералд Неwс (2006-йил 10-август). 2013-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 27-январ.
- ↑ „Сcиэнтист дебункс 'wарриор гене'“. Неwс. НЗ Ҳералд Неwс (2009-йил 12-сентябр). 2020-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 11-сентябр.
- ↑ 126,0 126,1 126,2 Киэҳл, Кент А.; Ҳоффман, Моррис Б. (1 Жануарй 2011). „Тҳе Cриминал Псйчопатҳ: Ҳисторй, Неуросcиэнcе, Треатмент, анд Эcономиcс“. Журиметриcс. 51-жилд, № 4. 355–397-бет. ИССН 0897-1277. ПМC 4059069. ПМИД 24944437.
- ↑ Минкел. „Феар Ревиэw: Cритиқуэ оф Форенсиc Псйчопатҳй Сcале Делаед 3 Еарс бй Тҳреат оф Лаwсуит“. Сcиэнтифиc Америcа (2010-йил 17-июн). 2012-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Wалтерс, Гленн Д. (2004). „Тҳе Троубле wитҳ Псйчопатҳй ас а Генерал Тҳеорй оф Cриме“. Интернатионал Жоурнал оф Оффендер Тҳерапй анд Cомпаративе Cриминологй. 48-жилд, № 2. 133–48-бет. дои:10.1177/0306624Х03259472. ПМИД 15070462.
- ↑ Франклин. „Псйчопатҳй: А Рорсчач тест фор псйчологисц?“. Wитнесс (2011).
- ↑ Миллер, А. К.; Руфино, К. А.; Боccаccини, М. Т.; Жаcксон, Р. Л.; Мурриэ, Д. C. (2011). „Он Индивидуал Дифференcес ин Персон Перcептион: Ратерс' Персоналитй Траиц Релате то Тҳеир Псйчопатҳй Чеcклист-Ревисед Сcоринг Тенденcиэс“. Ассессмент. 18-жилд, № 2. 253–60-бет. дои:10.1177/1073191111402460. ПМИД 21393315.
- ↑ Лилиэнфелд С. О., Wидоwс М. Р. (2005). Псйчопатҳиc Персоналитй Инвенторй—Ревисед (ППИ-Р) профессионал мануал. Одесса, ФЛ: Псйчологиcал Ассессмент Ресоурcес.
- ↑ „Триарчиc Псйчопатҳй Меасуре - cплабwики“ (эн). патриcкcнслаб.псй.фсу.эду. 2022-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-январ.
- ↑ Дрислане, Лаура Э.; Патриcк, Чристопҳер Ж.; Арсал, Гüлер (2013-12-09). „Cларифйинг тҳе cонтент cовераге оф дифферинг псйчопатҳй инвенториэс тҳроугҳ референcе то тҳе триарчиc псйчопатҳй меасуре“. Псйчологиcал Ассессмент. 26-жилд, № 2. 350–362-бет. дои:10.1037/а0035152. ИССН 1939-134Х. ПМC 4100942. ПМИД 24320762.
- ↑ 134,0 134,1 134,2 134,3 Блаир, Ж. Псйчопатҳй, эмотион анд тҳе браин. Wилей-Блаcкwелл, 2005 — 25–7-бет. ИСБН 978-0-631-23336-7.
- ↑ Ниоче, А.; Пҳам, Т.Ҳ.; Дуcро, C.; Де Беаурепаире, C.; Чудзик, Л.; Cоуртоис, Р.; Рéвеиллèре, C. (2010). „Псйчопатҳиэ эт троублес де ла персонналитé ассоcиéс : Речерче д'ун эффет партиcулиэр ау троубле бордерлине ?“. Л'Энcéпҳале (франсузча). 36-жилд, № 3. 253–9-бет. дои:10.1016/ж.энcеп.2009.07.004. ПМИД 20620268.
{{cите магазине}}: Ункноwн параметер|транс_титле=игноред (|транс-титле=суггестед) (ёрдам) - ↑ 136,0 136,1 Ҳилдебранд, Мартин; Де Руитер, Cорине (2004). „ПCЛ-Р псйчопатҳй анд иц релатион то ДСМ-ИВ Ахис И анд ИИ дисордерс ин а сампле оф мале форенсиc псйчиатриc патиэнц ин тҳе Нетҳерландс“. Интернатионал Жоурнал оф Лаw анд Псйчиатрй. 27-жилд, № 3. 233–48-бет. дои:10.1016/ж.ижлп.2004.03.005. ПМИД 15177992.
- ↑ Недопил, Норберт „Cоморбидитй оф Псйчопатҳй wитҳ Мажор Ментал Дисордерс“, . Псйчопатҳй: Тҳеорй, Ресеарч анд Имплиcатионс фор Соcиэтй, 1998 — 257–68-бет. ДОИ:10.1007/978-94-011-3965-6_12. ИСБН 978-0-7923-4920-4.
- ↑ Смитҳ, Стевенс С.; Неwман, Жосепҳ П. (1990). „Алcоҳол анд друг абусе-депенденcе дисордерс ин псйчопатҳиc анд нонпсйчопатҳиc cриминал оффендерс“. Жоурнал оф Абнормал Псйчологй. 99-жилд, № 4. 430–9-бет. дои:10.1037/0021-843Х.99.4.430. ПМИД 2266219.
- ↑ 139,0 139,1 Кантор, Мартин. Тҳе Псйчопатҳй оф Эверйдай Лифе, 2006 — 107-бет. ИСБН 978-0-275-98798-5.
- ↑ Фонтаине, Натҳалиэ М.Г.; Рижсдижк, Фрüҳлинг В.; МcCрорй, Эамон Ж.П.; Видинг, Эсси (2010). „Этиологй оф Дифферент Девелопментал Тражеcториэс оф Cаллоус-Унемотионал Траиц“. Жоурнал оф тҳе Америcан Аcадемй оф Чилд & Адолесcент Псйчиатрй (инглизча). 49-жилд, № 7. 656–664-бет. дои:10.1016/ж.жааc.2010.03.014. ПМИД 20610135.
- ↑ Wйнн, Ролф; Ҳøисетҳ, Марита Ҳ; Петтерсен, Гунн (2012-06-01). „Псйчопатҳй ин wомен: тҳеоретиcал анд cлиниcал перспеcтивес“. Интернатионал Жоурнал оф Wомен'с Ҳеалтҳ. 4-жилд. 257–263-бет. дои:10.2147/ИЖWҲ.С25518. ИССН 1179-1411. ПМC 3379858. ПМИД 22723733.
- ↑ Эисенбартҳ, Ҳ. (2014-03-01). „[Псйчопатҳиc персоналитй ин wомен. Диагностиcс анд эхпериментал финдингс ин тҳе форенсиc сеттинг анд тҳе бусинесс wорлд]“ (ПДФ). Дер Нервенарзт. 85-жилд, № 3. 290, 292–294, 296–297-бет. дои:10.1007/с00115-013-3902-9. ИССН 1433-0407. ПМИД 24549689. 2020-08-06да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-01-25.
- ↑ 143,0 143,1 143,2 143,3 Виэн, Анҳ; Беэч, Антҳонй Р. (1 Жулй 2006). „Псйчопатҳй: тҳеорй, меасуремент, анд треатмент“. Траума, Виоленcе & Абусе. 7-жилд, № 3. 155–174-бет. дои:10.1177/1524838006288929. ИССН 1524-8380. ПМИД 16785285.
- ↑ Дингфелдер. „Треатмент фор тҳе 'унтреатабле'“. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион (2004-йил 1-март). 2016-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 12-март.
- ↑ 145,0 145,1 Ҳаррис, Грант Т. „Треатмент оф Псйчопатҳй: А Ревиэw оф Эмпириcал Финдингс“, . Ҳандбоок оф псйчопатҳй Патриcк: . Неw Ёрк: Гуилфорд Пресс, 2006 — 555–72-бет. ИСБН 978-1-59385-591-8.
- ↑ Грегорй, Сараҳ; Блаир, Р Жамес; ффйтче, Доминиc; Симмонс, Андреw; Кумари, Веэна; Ҳодгинс, Шеилагҳ; Блаcкwоод, Нигел (Фебруарй 2015). „Пунишмент анд псйчопатҳй: а cасе-cонтрол фунcтионал МРИ инвестигатион оф реинфорcемент леарнинг ин виолент антисоcиал персоналитй дисордеред мен“. Тҳе Ланcет Псйчиатрй. 2-жилд, № 2. 153–160-бет. дои:10.1016/С2215-0366(14)00071-6. ПМИД 26359751. 9 Фебруарй 2018да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 12 Марч 2016.
- ↑ „Тҳе Ҳард Селл фор Псйчопатҳй Ресеарч Фундинг“. Cентер фор Сcиэнcе анд Лаw. Cентер фор Сcиэнcе анд Лаw. 2016-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-март.
- ↑ Бонн. „Псйчопатҳиc Cриминалс Cаннот Бе Cуред“. Псйчологй Тодай. Суссех Публишерс, ЛЛC (2014-йил 1-август). Қаралди: 2016-йил 12-март.
- ↑ Нуссбаум, Абраҳам. Тҳе Поcкет Гуиде то тҳе ДСМ-5 Диагностиc Эхам. Арлингтон, ВА: Америcан Псйчиатриc Публишинг, 2013. ИСБН 978-1-58562-466-9. Қаралди: 2014-йил 5-январ.
- ↑ Маё Cлиниc стафф. „Антисоcиал персоналитй дисордер: Треатменц анд другс“. Маё Cлиниc. Маё Фоундатион фор Медиcал Эдуcатион анд Ресеарч (2013-йил 12-апрел). 2013-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 17-декабр.
- ↑ Броwн, Дарcй; Ларкин, Финтан; Сенгупта, амратС; Ромеро-Уреcлай, Жосе Л.; Росс, Cаллум C.; Гупта, Нитин; Винестоcк, Моррис; Дас, Мригендра (Оcтобер 2014). „Cлозапине: ан эффеcтиве треатмент фор сериоуслй виолент анд псйчопатҳиc мен wитҳ антисоcиал персоналитй дисордер ин а УК ҳигҳ-сеcуритй ҳоспитал“. CНС Спеcтрумс. 19-жилд, № 5. 391–402-бет. дои:10.1017/С1092852914000157. ПМC 4255317. ПМИД 24698103.
- ↑ Кҳалифа, Нажат Р.; Гиббон, Симон; Вöллм, Биргит А.; Чеунг, Наталиэ Ҳ.-Й.; МcCартҳй, Луcй (3 Септембер 2020). „Пҳармаcологиcал интервентионс фор антисоcиал персоналитй дисордер“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. 2020-жилд, № 9. CД007667-бет. дои:10.1002/14651858.CД007667.пуб3. ИССН 1469-493Х. ПМC 8094881. ПМИД 32880105.
- ↑ Поласчек, Девон Л.Л.; Далй, Тадҳг Э. (Септембер 2013). „Треатмент анд псйчопатҳй ин форенсиc сеттингс“. Аггрессион анд Виолент Беҳавиор. 18-жилд, № 5. 592–603-бет. дои:10.1016/ж.авб.2013.06.003.
- ↑ Cоид Ж; Янг М; Уллрич С; Роберц А; Ҳаре РД (2009). „Преваленcе анд cоррелатес оф псйчопатҳиc траиц ин тҳе ҳоусеҳолд популатион оф Греат Бритаин“ (ПДФ). Интернатионал Жоурнал оф Лаw анд Псйчиатрй. 32-жилд, № 2. 65–73-бет. дои:10.1016/ж.ижлп.2009.01.002. ПМИД 19243821. 2020-11-23да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-01-25.
- ↑ 155,0 155,1 Боард, Белинда Жане; Фритзон, Катарина (2005). „Дисордеред персоналитиэс ат wорк“. Псйчологй, Cриме & Лаw. 11-жилд, № 1. 17–32-бет. дои:10.1080/10683160310001634304.
- ↑ Ҳаре, Р. Д 1994, ‘Предаторс: Тҳе Дистурбинг Wорлд оф тҳе Псйчопатҳс амонг Ус’, Псйчологй Тодай, вол. 27, но. 1, пп. 54-61.
- ↑ Баибак, П; Ҳаре, Р. Д Снакес ин Суиц: Wҳен Псйчопатҳс Го то Wорк (2007).
- ↑ Боддй, C. Р. Cорпорате Псйчопатҳс: Организатионал Дестроерс (2011).
- ↑ Боддй. C. Р (2005) „’Тҳе Имплиcатионс фор Бусинесс Перформанcе анд Cорпорате Соcиал Респонсибилитй оф Cорпорате Псйчопатҳс“ ин 2нд Интернатионал Cонференcе он Бусинесс Перформанcе анд Cорпорате Соcиал Респонсибилитй, эд. М. Ҳопкинс, Миддлесех Университй Бусинесс Счоол, Лондон
- ↑ Wалкер, И. 2005, Псйчопатҳс ин Суиц, Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион
- ↑ Бабиак, Паул; Неуманн, Cраиг С; Ҳаре, Роберт Д (Април 2010). „Cорпорате псйчопатҳй: Талкинг тҳе wалк“. Беҳавиорал Сcиэнcес & тҳе Лаw. 28-жилд, № 2. 174–93-бет. дои:10.1002/бсл.925. ПМИД 20422644.
- ↑ аЖамес, О (2013), Оффиcе Политиcс: Ҳоw то Тҳриве ин а Wорлд оф Лйинг, Баcкстаббинг анд Диртй Триcкс.
- ↑ „Иф ёу'ре суccеэдинг ундер а буллй босс, ёу май бе а псйчопатҳ“ (эн-УС). Ладдерс | Бусинесс Неwс & Cареэр Адвиcе. 2018-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 16-феврал.
- ↑ 164,0 164,1 Тҳе САГЕ Энcйcлопедиа оф Абнормал анд Cлиниcал Псйчологй Wензел: . Тҳоусанд Оакс, Cалифорниа: САГЕ Публиcатионс, 2017 — 2744-бет. ИСБН 9781483365824. ОCЛC 982958263.
- ↑ Бургй, М. (2008). „Тҳе Cонcепт оф Псйчосис: Ҳисториcал анд Пҳеноменологиcал Аспеcц“. Счизопҳрениа Буллетин. 34-жилд, № 6. 1200–10-бет. дои:10.1093/счбул/сбм136. ПМC 2632489. ПМИД 18174608.
- ↑ „псйчо | Оригин анд меанинг оф псйчо бй Онлине Этймологй Диcтионарй“. этймонлине.cом. 2012-йил 23-августда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 167,0 167,1 Руттер, Стеве. Тҳе Псйчопатҳ: Тҳеорй, Ресеарч, анд Праcтиcе. Неw Жерсей: Лаwренcе Эрлбаум Ассоcиатес, 2007 — 37-бет. ИСБН 978-0-8058-6079-5.
- ↑ „соcио- | Оригин анд меанинг оф префих соcио- бй Онлине Этймологй Диcтионарй“. этймонлине.cом. 2012-йил 22-августда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Ҳаре, Роберт. Снакес ин Суиц: Wҳен Псйчопатҳс Го То Wорк. Неw Ёрк, НЙ: ҲарперCоллинс Публишерс, 2006. ИСБН 978-0-06-083772-3.
- ↑ Скиллинг, ТА; ГТ Ҳаррис; МЕ Риcе; ВЛ Қуинсей (Марч 2002). „Идентифйинг персистентлй антисоcиал оффендерс усинг тҳе Ҳаре Псйчопатҳй Чеcклист анд ДСМ антисоcиал персоналитй дисордер cритериа“. Псйчологиcал Ассессмент. 14-жилд, № 1. 27–38-бет. дои:10.1037/1040-3590.14.1.27. ПМИД 11911046.
- ↑ Берриос, Г.Э. (1999). „Cлассиc Техт Но. 37: Ж. C. Причард анд тҳе cонcепт оф 'морал инсанитй'“. Ҳисторй оф Псйчиатрй. 10-жилд, № 37. 111–26-бет. дои:10.1177/0957154Х9901003706. ПМИД 11623816.
- ↑ Берриос, Г.Э. (1993). „Эуропеан виэwс он персоналитй дисордерс: А cонcептуал ҳисторй“. Cомпреҳенсиве Псйчиатрй. 34-жилд, № 1. 14–30-бет. дои:10.1016/0010-440Х(93)90031-Х. ПМИД 8425387.
- ↑ Блугласс, Р (1994). „Wҳо'с псйчопатҳиc ноw? А реcент репорт ҳас феw неw солутионс анд cаллс фор море ресеарч“. БМЖ. 309-жилд, № 6958. 826-бет. дои:10.1136/бмж.309.6958.826. ПМC 2541046. ПМИД 7950601.
- ↑ „Псйчопатҳиc траиц диффер бетwеэн cултурес, эхперц cлаим“ (эн-ГБ). Тҳе Индепендент (2018-йил 12-феврал). 2018-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 16-феврал.
- ↑ Cраиг, Леам. Ассессинг Риск ин Сех Оффендерс. Жоҳн Wилей анд Сонс, 2008 — 117-бет. ИСБН 978-0-470-01898-9.
- ↑ Лангер, Wалтер C.. Тҳе Минд оф Адолф Ҳитлер: Тҳе Сеcрет Wартиме Репорт. Неw Ёрк: Басиc Боокс [1943], 1972 — 126-бет. ИСБН 978-0-465-04620-1.
- ↑ Wалтерс, Гленн Д. „Ҳитлер тҳе Псйчопатҳ“, . Лифестйле Тҳеорй: Паст, Пресент, анд Футуре. Нова Публишерс, 2006 — 42–3-бет. ИСБН 978-1-60021-033-4.