Qizil maydon
Qizil maydon – Moskva shahri hamda Rossiyaning asosiy maydoni boʻlib, Moskva Kremli (gʻarbda) va Kitay-gorod (sharqda) oʻrtasida joylashgan. Vasilevsk qiyaligi orqali Moskva daryosi qirgʻogʻi bilan tutashgan. Maydon Kremlning shimoli-sharqiy devori boʻylab, Kreml va Voskresenskiy darvozasi tor koʻchalaridan to Kreml qirgʻogʻiga chiqadigan Vasilevskiy qiyaligiga qadar choʻzilgan. Qizil maydondan sharqqa Nikolskaya, Ilinka va Varvarka koʻchalari boshlanadi. Maydonning gʻarbiy tomonida Moskva Kremli, sharqiy tomonida esa Yuqori va Oʻrta savdo rastalari joylashgan. Moskva Kremli bilan yagona meʼmoriy majmuani tashkil etsa-da, tarixan Kitay-gorodning bir qismi hisoblanadi[1][2][3][4][5][6].
| Qizil maydon | |
|---|---|
Krasnaya ploщadь | |
|
| |
| Eski nomlari | Pojar, Torg, Bolshaya ploshshad |
| Umumiy maʼlumot | |
| Maqomi | Qurilishi yakunlangan |
| Manzili | Tver tumani |
| Shahar | Moskva |
| Mamlakat | Rossiya |
| Balandligi | |
| Tip | Maydon |
Qizil maydonda Lobnoye mesto, Minin va Pojarskiy yodgorligi, Vladimir Lenin maqbarasi, Kreml devori nekropoli joylashgan. Maydonning shimoliy qismida Davlat tarix muzeyi va Qozon sobori, janubida Pokrovskiy sobori joylashgan. Meʼmoriy ansambl UNESCO tomonidan Umumjahon merosi yodgorligi sifatida muhofaza qilinadi[1][7][8].
Maydon qadimdan savdo qilinadigan joy vazifasini oʻtab kelgan, bu yerda koʻp asrlar davomida ketma-ket ravishda vaqtinchalik va doimiy savdo rastalari qurilgan. Sovet davrida maydonda harbiy paradlar va namoyishlar boʻlib oʻtgan, SSSR parchalanganidan keyin jamoat tadbirlari va konsertlar oʻtkazilib kelinmoqda[9][4][10][11][7][12].
Umumiy uzunligi – 330 metr, eni – 75 metr, maydoni – 24 750 m2. Qrim gabbro-diabazidan tayyorlangan bruschatka bilan qoplangan[1][13][14][9].
Etimologiyasi
Qizil maydon nomi bir necha marotaba oʻzgargan. Maydon haqidagi birinchi eslatma XV asrga oid yilnomada va 1434-yilda telba Maksimning oʻlimi haqidagi qaydda uchraydi. Qizil maydon XVII asrning boshlarigacha „Torg“ deb atalgan. Bu joyda tantanali marosimlar, salib yurishlari („Eshakka minib yurish“ marosimi), jazo va qatllar oʻtkazilgan[1][2][3].
„Savdo bilan bogʻliq boʻm-boʻsh joy“ maʼnosidagi „pojar“ nomi ham uchragan. 1534-yili yilnomada Kitaygorod devori qurilgan hudud quyidagicha koʻrsatilgan: „pojar atrofida butun savdo rastalari joylashgan“[1]. Bu nomning olovga aloqasi boʻlmagan. Rassom Apollinariy Vasnetsov shunday yozgan:
1634-yilgi manbalarda Smolensk urushidagi muvaffaqiyatsizliklar sabab sarkarda Mixail Shyein va okolnik Artyomiy Izmaylovning „pojarda boshi kesilgan“ hukmi keltiriladi. 1643-yil qaydda aytilishicha, „Oktyabr oyining 22-kunida podsho Kazanskayaning muqaddas Bibi Maryam huzuriga, „pojar“ga borgan“. Shunga oʻxshash bozor „pojarlari“ Suzdal, Novgorod va Qozonda ham boʻlgan[1]. Vaqti-vaqti bilan maydon „Bolshoy“ deb ham atalgan[1].
XVII asrning oʻrtalaridan boshlab (ehtimol undan ham oldinroq) maydon harbiy marosim oʻtkazish uchun foydalanila boshlandi: elchilar va xorijiy hukmdorlarni kutib olish uchun unda qoʻshinlar saf tortgan. Shunday qilib, 1658-yilda Gruziya podshosi Teymuraz I Moskvaga kelishi arafasida rus podshosi Aleksey Mixaylovich: „Kitay-gorodda, Beliy gorodda va Zemlyan gorodda Gruziya podshosi oʻtadigan koʻchalarda, pojarda oziq-ovqat chaylalari, polklar va skameykalar[1] va koʻprikdagi eski oʻrmon[2] va arava qatoridagi hamma narsani tozalab tashlang“ deya buyruq bergan. Ikki kundan soʻng, Rossiya bilan ittifoqchi boʻlgan Gruziya podshosi Teymuraz I shaharga kelganida, „askarlar miltiqlar bilan pojarning ikki tomonida turib, nayzalar bilan askar safini himoya qilishgan“[1][2].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Romanyuk, «Serdtse Moskvы. Ot Kremlya do Belogo goroda» 2013.
- ↑ Raxmatullin. Tochki silы 2001.
- ↑ Jukov. Istoriya Moskvы v datax 2013.
- ↑ 4,0 4,1 Sыtin 1958.
- ↑ Bondarenko 2006.
- ↑ Rachinskiy 2011.
- ↑ 7,0 7,1 Zelenetskiy 1851.
- ↑ Muravьyov 2007.
- ↑ 9,0 9,1 Moskva v dalyokom proshlom 1962.
- ↑ Geynike 1917.
- ↑ Slavyanskaya entsiklopediya 2001.
- ↑ Bыkov, Derkach. «Kniga Moskvы. Biografii ulits, pamyatnikov, domov i lyudey» 2017.
- ↑ Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedcobble - ↑ Bartenev, «Moskovskiy Kremlь v starinu i teperь» 1912.
Adabiyotlar
- Aleksandrov Yu. N.. Krasnaya ploщadь, 3-e izd, Andoza:M.: Moskovskiy rabochiy, 1987 — 18—32-bet.
- Bartenev S. P.. Moskovskiy Kremlь v starinu i teperь. Istoricheskiy ocherk kremlyovskix ukrepleniy. Andoza:M.: Sinodalьnaya tipografiya, 1912 — 32—78-bet.
- Batalov A. L., Belyaev L. A.. Sakralьnoe prostranstvo srednevekovoy Moskvы. Andoza:M.: Feoriya, Dizayn. Informatsiya. Kartografiya, 2010. ISBN 978-5-4284-0001-4.
- Boguslavskiy V. V. „Moskva“, . Slavyanskaya entsiklopediya. Kievskaya Rusь —Moskoviya: v 2 t.. Andoza:M.: OLMA Media Grupp, 2001 — 757—760-bet. ISBN 5-224-002249-5.
- Bondarenko I. A.. Krasnaya ploщadь Moskvы: Arxitekturnыy ansamblь, 5000 ekz, Moskovskiy xronograf, Andoza:M.: Veche, 2006. ISBN 5-9533-1334-9.
- Bugaeva I. V. Pretsedentnыy toponim kak politicheskiy simvol // Vestnik Rossiyskogo universiteta drujbы narodov. Seriya: Teoriya yazыka. Semiotika. Semantika. — 2018. — Vыp. 9, № 1 (124-135). — S. 124—135. — ISSN 2313-2299. — DOI:10.22363/2313-2299-2018-9-1-124-135.
- Bukov K. I., Ponomaryov A. N. „Parad 41-go goda“, . Moskva voennaya, 1941-1945. Andoza:M.: Izdatelьstvo obʼedineniya Mosgorarxiv, 1995 — 129—152-bet.
- Bыkov V., Derkach O. „Krasnaya ploщadь. Krasivыy torg“, . Kniga Moskvы. Biografii ulits, pamyatnikov, domov i lyudey, Illyustrirovannaya istoriya. Andoza:M.: AST, 2017. ISBN 978-5-17-097263-0.
- Andoza:Source
- Devyatov S. V., Jilyaev V. I., Kaykova O. K.. Moskovskiy Kremlь v godы Velikoy Otechestvennoy voynы, 8000 ekz, M.: Kuchkovo pole, 2010 — 78—91-bet. ISBN 978-5-9950-0083-9.
- Evdokimov D. V.. Kremlь i Krasnaya ploщadь, 3000 ekz, Andoza:M.: ITRK, 2003. ISBN 5-88010-160-6.
- Jukov K. S. „1535-1538 godы - postroyka kamennoy Kitaygorodskoy stenы“, . Istoriya Moskvы v datax. Andoza:M.: OLMA Media Grupp, 2013 — 84-bet. ISBN 978-5-373-04748-7.
- Jukova A. V.. Kak chitatь i ponimatь Moskvu: intensivnыy kurs. Andoza:M.: AST, 2018 — 69-bet. ISBN 978-5-17-099870-8.
- Zelenetskiy I. K.. Istoriya Krasnoy ploщadi. Andoza:M.: Tipografiya Moskovskogo universiteta, 1851 — 137—209-bet.
- Ivanov M. D.. Moskovskiy tramvay. Stranitsы istorii. Andoza:M.: Mosgortrans, 1999 — 62—65-bet. ISBN 5-00-002936-4.
- Kollektiv avtorov. Vsya Moskva ot A do Ya. Entsiklopediya. Andoza:M.: Algoritm, 2011 — 399-bet.
- Kollektiv avtorov. Progulki po Moskve i eyo xudojestvennыm i prosvetitelьnыm uchrejdeniyam. Moskva: M. i S. Sabashnikovыx, 1917 — 21—23-bet.
- Kondratьev I. K. „Krasnaya ploщadь“, . Sedaya starina Moskvы, 25000 ekz, Andoza:M.: Direkt-Media, 2012. ISBN 5-203-01664-X.
- Kudryashov K. V., Yanovskiy A. M.. Moskva v dalyokom proshlom. Ocherki gorodskoy jizni, bыta i nravov Moskvы XVI-XVII vekov. Andoza:M.: Moskovskiy rabochiy, 1962 — 19—217-bet.
- Libson V. Ya., Domshlak M. I., Arenkova Yu. I. i dr. „Kremlь. Kitay-gorod. Tsentralьnыe ploщadi“, . Pamyatniki arxitekturы Moskvы, 25000 ekz, Andoza:M.: Iskusstvo, 1983 — 387—398-bet.
- Lisovskiy V. G.. Arxitektura Rossii XVII-nachala XX veka. Poiski natsionalьnogo stilya. Moskva: Belыy gorod, 2009 — 274—284-bet. ISBN 978-5-7793-1629-3.
- Moskva, 1941-1945: atlas, 3000 ekz, Feoriya, 2010 — 262—269-bet. ISBN 978-5-4284-0004-5.
- Muravьyov V. B.. Moskovskie slova, slovechki i krыlatыe vыrajeniya. Andoza:M.: Algoritm, 2007. ISBN 978-5-9265-0301-9.
- Rachinskiy Ya. Z. „Krasnaya ploщadь“, . Polnыy slovarь nazvaniy moskovskix ulits, Andoza:M., 2011 — 231-bet. ISBN 978-5-85209-263-2.
- Raxmatullin R. Tochki silы // «Novыy Mir» : jurnal. — 2001. — № 2. Arxivirovano 5 sentyabr 2018 goda.
- Romanyuk S. K.. Serdtse Moskvы. Ot Kremlya do Belogo goroda, 60000 ekz, Moskva i Podmoskovьe. Istoriya. Pamyatniki. Sudьbы, Andoza:M.: Tsentrpoligraf, 2013 — 181—298-bet. ISBN 978-5-227-04778-6. [sayt ishlamaydi]
- Ryabchikov E. I., Abramov A. S., Romanovskiy I. S.. Krasnaya ploщadь. Andoza:M.: Moskovskiy rabochiy, 1980 — 88-bet.
- Svetenko A. S.. Istoriya Rossii v datax. Original-maket, 2017. ISBN 978-5-9908968-3-3.
- Sto voennыx paradov, 50000 ekz, M.: Voenizdat, 1974. (v per., superobl.) (O voennыx paradax na Krasnoy ploщadi s 1918 do 1972 goda)
- Shaxbazyan Z. Krasnaya ploщadь // Vokrug sveta. — 2013. — № 12. — S. 110.
- Yakovleva O.. Taynы moskovskix podzemeliy. BMM, 2014. ISBN 978-5-88353-602-0.
- Brodskiy B. I.. Sokroviщa Moskvы. Izobrazitelьnoe iskusstvo, 1990 — 106-bet. ISBN 5-85200-163-5.
- Sыtin P. V.. Iz istorii moskovskix ulits. M.: Ripol Klassik, 2013 — 31—78-bet. ISBN 5458429311, 9785458429313.
- Sыtin P. V.. Iz istorii moskovskix ulits, M., 1958.