Таиланд қироллик умумий транскрипсия тизими (РТГС) Таиланд сўзларини лотин алифбосида ифода этиш учун расмий[1] тизимдир. У Таиланд Қироллик Институти томонидан нашр этилган[2].

РТГС йўл белгиларида[3], ҳукумат нашрларида қўлланади ва Таиланд учун транскрипсия стандартига энг яқин усул ҳисобланади, аммо ундан ҳатто ҳукумат томонидан фойдаланилса ҳам, баъзи танқидий жиҳатлари мавжуд. Тизим ИСО 11940-2 томонидан белгиланган тизим билан деярли бир хил.

Хусусиятлари

Тизимнинг асосий хусусиятлари:

  • У фақат лотин алифбосидан диакритиксиз ўзгартирилмаган ҳарфлардан фойдаланади.
  • У унли ҳарфлар билан барча унлилар ва дифтонгларни ёзади: ⟨а⟩, ⟨э⟩, ⟨и⟩, ⟨о⟩, ⟨у⟩.
    • Ягона ҳарфлар ⟨а⟩, ⟨э⟩, ⟨и⟩, ⟨о⟩, ⟨у⟩ монофтонглар (оддий унлилар) бўлиб, халқаро фонетик алифбо (ИПА)даги каби қийматга эга.
    • ⟨э⟩ орқасида жойлашган диграфлар монофтонглардир; ⟨аэ⟩, ⟨оэ⟩, ⟨уэ⟩ мос равишда /ɛ, ɤ, ɯ/ каби товушлар ва ИПА лигатураларига ўхшашлиги учун танланган бўлиши мумкин /æ, œ, ɯ/.
    • ⟨а⟩, ⟨и⟩, ⟨о⟩ дан кейин жойлашган диграфлар дифтонглар бўлиб, мос равишда ИПА /а, ж, w/ билан белгиланади.
  • У ИПАдаги каби ундошлардан фойдаланади, бундан ташқари:
    • ⟨ҳ⟩ (⟨пҳ⟩, ⟨тҳ⟩, ⟨кҳ⟩) бўлган диграфлар аспирацияланган /пʰ, тʰ, кʰ/ бўлиб, уларни аспирация қилинмаган ⟨п⟩, ⟨т⟩, ⟨к⟩ дан ажратиб туради.
    • У инглиз тилидаги каби /ŋ/ учун ⟨нг⟩ дан фойдаланади.
    • У /т͡ɕʰ/ ва /т͡ɕ/ учун ⟨ч⟩ дан фойдаланади, худди инглиз тилига ўхшайди.
    • У инглиз тилидаги каби /ж/ учун ⟨й⟩ дан фойдаланади.

Якуний ундош товушлар Таиланд орфографиясига эмас, балки талаффузига қараб транскрипсия қилинади.

Унлилар тай орфографиясидагидек эмас, балки талаффуз қилинган сўздаги ўрнига қараб транскрипсия қилинади. Таиланд орфографиясида ёзилмаган бироқ назарда тутилган унлилар талаффуз қилинганидек транскрипсия қилинади.

Унли товуш билан бошланган кейинги бўғин олдидан ва олдинги бўғин унли билан тугаган бўлса, ⟨нг⟩ олдидан бўғинларни ажратишда ноаниқликни олдини олиш учун чизиқча қўйилади.

Транскрипсия қилинган сўзлар тай тилида бўш жой бўлмаса ҳам, орасида бўшлиқлар билан ёзилади. Мисол учун, „สถาบันไทยคดีศึกษา“ Таиланд тадқиқотлари Институти „Сатҳабан Тҳаи Кҳади Суэкса“ деб таржима қилинган. Бироқ, бирикмалар ва шахс исмлари сўзлар орасида бўш жой қолдирмасдан ёзилади. Мисол учун, „ลูกเสือ“ („ลูก“ + „เสือ“, скаут) „лук суэа“ эмас, „луксуэа“ сифатида ва „โชคชัย จิตงาม“ нинг биринчи ва охирги исми сифатида транскрипсия қилинади, яъни „Чок Чаи Чит Нгам“ эмас, „Чокчаи Читнгам“[4].

Транскрипсия жадвали

Ундош товушлар учун транскрипсиялар бўғиндаги бошланғич ва охирги позиция учун берилади. Унли товушлар учун чизиқча („–“) унлига бош ундошининг нисбий ҳолатини билдиради.

Ундош товушлар   Унлилар
Ҳарф Бошланғич ҳолат Якуний ҳолат
ก к к
ข ฃ ค ฅ ฆ кҳ к
ง нг нг
จ ч т
ฉ ช ч т
ซ с т
ฌ ч -
ญ й н
ฎ д т
ฏ т т
ฐ ฑ ฒ тҳ т
ณ н н
ด д т
ต т т
ถ ท ธ тҳ т
น н н
บ б п
ป п п
ผ пҳ -
ฝ ф -
พ пҳ п
ฟ ф п
ภ пҳ п
ม м м
ย й -
ร р н
ฤ руэ, ри, роэ -
ฤๅ руэ -
ล л н
ฦ луэ -
ฦๅ луэ -
ว w -
ศ с т
ษ с т
ส с т
ห ҳ -
ฬ л н
ฮ ҳ -
    
Ҳарф Романизация
а
รร (якуний ҳолациз) ан
ам
и
уэ
у
เ-ะ, เ-็, เ- э
แ-ะ, แ- аэ
โ-ะ, -, โ-, เ-าะ, -อ о
เ-อะ, เ-ิ, เ-อ оэ
เ-ียะ, เ-ีย иа
เ-ือะ, เ-ือ уэа
уа
ใ-, ไ-, -ัย, ไ-ย, -าย аи
เ-า, -าว ао
уи
โ-ย, -อย ои
เ-ย оэи
เ-ือย уэаи
уаи
ио
เ-็ว, เ-ว эо
แ-็ว, แ-ว аэо
เ-ียว иао

Тарихи

РТГСнинг тўртта версияси мавжуд бўлиб, улар 1932, 1939, 1968 ва 1999-йилларда эълон қилинган. Умумий тизим 1932-йилда Халқ таълими вазирлиги томонидан ва кейинги нашрлар Таиланд Қироллик Институти томонидан чиқарилган.

Ўзгаришлар жадвали

Ҳарф Бошланғич ҳолат Якуний ҳолат
1932-йил 1939-йил 1968-йил 1999-йил 1932-йил 1939-йил 1968-йил 1999-йил
ҳ č čҳ ч ч т
ҳ рư рư ру руэ -
ҳ рơ рœ роэ роэ -
ฤๅ рư рư ру руэ -
ҳ лư лư лу луэ -
ҳн лư лư лу луэ -
Ҳарф Романизация
1932-йил 1939-йил 1968-йил 1999-йил
-ҳ, -ҳ ư ư у у
แ-ะ, แ- э̩ æ аэ аэ
เ-าะ, -ҳ о̦ ǫ о о
เ-жҳ, เ-ҳ, เ-к ơ œ оэ оэ
เ-ือะ, เ-ือ ưа ưа уа уэа
 — ҳ о̦и ǫи ои ои
н-ҳ ơи œи оэи оэи
เ-ือย ưаи ưаи уаи уэаи
 — ҳ иу иу иу ио
แ-็ว, แ-ҳ э̩о æо аэо аэо
2013-йил иау яъни яъни иао

1932-йил версияси

Умумий тизим Халқ таълими вазирлиги қўмитаси томонидан қуйидаги тамойиллар асосида тузилган:

  1. Умумий тизим аниқ тизимга кенгайтирилиши керак.
  2. Умумий тизим талаффузга асосланган бўлиши ва битта товуш битта белги ёки ҳарф билан ифодаланиши керак.
  3. Умумий тизим Таиланд грамматикаси, орфография ва талаффуз тамойилларига мос келиши керак.
  4. Белгилар ёки ҳарфларни танлашда чоп этиш ва ёзиш учун мавжуд турларни ҳамда мавжуд транскрипсия тизимларини ҳисобга олиш керак.

Қўмита умумий тизим учун оҳанг ва миқдор белгилари керак эмас деб ҳисоблади. Улар аниқ тизим учун тақдим этилади. Белгилар унлилар устидаги урғудир, бунинг сабабларидан бири, унли белгиларнинг тепасида ҳеч қандай белги бўлмаган[5].

1939-йил версияси

1939-йилги нашр қисқа унлиларни мақсадга мувофиқ бўлган ҳолларда бреве (˘) билан белгилашга рухсат берди. Аксинча, АЛА-ЛC транслитерацияси 1939-йилги версияни узун унлилар учун макрон (¯) ва อ /ʔ/ ни ундош сифатида транслитерация қилиш учун спиритус аспер (ʽ) қўшилган ҳолда ишлатади.

Овозли товуш белгиларидаги ўзгаришлар мавжуд фойдаланишдаги (æ, œ)[6] ва ИПА белгиларидан (æ, ǫ) нусха кўчирди.

Аниқ тизим билан боғлиқлиги

Аниқ тизим умумий тизим билан бирга 1939-йилда чиқарилган. Аниқ тизимдаги транслитерацияни қуйидаги амалларни бажариш орқали умумий тизимга айлантириш мумкин[7]:

  1. Қавс ичидаги белгини олиб ташлаш
  2. ʽ ва ҳʽ ни ҳ га алмаштириш
  3. Узунлик ва оҳанг белгиларини олиб ташлаш
  4. Узунлик белгиси сифатида кўриш мумкин бўлган ะ /ʔ/ га мос келадиган ḥ ни олиб ташлаш
  5. Нуқталар ва асосий сонларни ажратиб турувчи белгини олиб ташлаш
  6. Ай ва аий ни аи га ўзгартириш; унлилардан олдингисидан ташқари
  7. č ни čҳ га ўзгартириш
  8. иэ ни иа га, уо ни уа га ва ưœ ни ưа га ўзгартириш

Охирги ўзгаришлар тўплами ёпиқ бўғинлардаги унлилар ва очиқ бўғинлардаги унлилар ўртасидаги график фарқни олиб ташлайди.

Умумий тизимдаги č га ўқишни осонлаштириш учун ҳ қўшилади. Кейинчалик диакритик олиб ташланганида, ҳ ҳарфи транслитерацияни тўғри /т͡ɕ/ эмас, балки /к/ ёки /с/ сифатида нотўғри ўқишдан қочиш деб оқланди.

1968-йил версияси

1968-йилги версияда диакритик белгилар, жумладан ư шохи олиб ташланди ва æ ва œ лигатуралари аэ ва оэ билан алмаштирилди. Бу хариталар учун стандарт транслитерация сифатида кўпроқ мос бўлса-да, จ /т͡ɕ /т͡ɕ/ ва ช /т͡ɕʰ/, อึ /ɯ/ ва อุ /у/, เอือ /ɯа/ ва อัว /уа/, โอ /оː/ ва อҳ /ɔː/ транскрипсиялари орасидаги фарқни олиб ташлади[8].

1999-йил версияси

1999-йилги версияда อึ /ɯ/ ва อุ /у/, เอือ /ɯа/ ва อัว /уа/ жуфтларининг транскрипсиялари орасидаги фарқ тикланди. Шунингдек, у энди ҳар доим <о> транскрипсиясига эга бўлган якуний ว /w/ нинг транслитерациясини соддалаштирди[8].

Рухсат берилган вариантлар

Қуйидаги вариантларга рухсат берилган:

Афзал шакл čҳ æ œ ǫ ơ ư
Муқобил ĉҳ аэ оэ о̦ ў уъ

Танқид

Тизим Таиланд фонологиясининг барча хусусиятларини транскрипсия қилмайди. Хусусан, у қуйидаги камчиликларга эга:

  • Оҳангларни ёзмайди.
  • Қисқа ва чўзиқ унлиларни фарқламайди.
  • ⟨ч⟩ белгиси ИПА /т͡ɕ/ ва ИПА /т͡ɕʰ/ ўртасида фарқ қилмайди (қуйидаги жадвалга қаранг). /т͡ɕ/ учун ⟨c⟩ дан фойдаланиш[9] мувофиқроқ бўлар эди ва ИСО 11940-2 да шундай ишлатилади.
  • ⟨о⟩ белгиси ИПА /ɔ/ ва ИПА /о/ ўртасида фарқ қилмайди (қуйидаги жадвалга қаранг).
Фонема 1 Фонема 2
РТГС тай ИПА Тавсиф Инглиз тай ИПА Тавсиф Инглиз
ч จ т͡ɕ алвео-палатал<бр ид="мwАп4">аффрикат тахминан ⟨тй⟩ каби „лет ёу“ ฉ, ช, ฌ т͡ɕʰ аспирацияланган алвео-палатал аффрикат тахминан „чеcк“ да ⟨ч⟩ каби
о โ-ะ, - о яқин ўрта орқа
қисқа юмалоқ
„ноте“ даги унли товуш каби
(Америкача талаффуз)
เ-าะ ɔ очиқ-ўрта орқа
қисқа

юмалоқ

„бой“ да ⟨о⟩ каби
โ- оː яқин ўрта орқа
узун юмалоқ
„го“ да ⟨о⟩ каби (Шотланд инглизча) -อ ɔː очиқ-ўрта орқа
узун

юмалоқ

„раw“ да ⟨аw⟩ каби

Асл дизайн талаффузнинг кенг тафсилотларини бериш учун умумий тизимни ва унли товушлар узунлиги, оҳанглари ҳамда ишлатиладиган ўзига хос таиланд белгилар билан тўлдириш учун аниқ тизимни назарда тутган. ⟨ч⟩ ва ⟨о⟩ нинг ноаниқлиги 1968-йилги версияда киритилган.

Манбалар

  1. ↑ Репорт он тҳе Cуррент Статус оф Унитед Натионс Романизатион Сйстемс фор Геограпҳиcал Намес: Тҳаи (ПДФ)
  2. ↑ Принcиплес оф Романизатион фор Тҳаи Сcрипт бй Трансcриптион Метҳод (ПДФ) (ҳужжат эмас)
  3. ↑ Ҳандбоок анд стандард фор траффиc сигнс (ПДФ) (тай), Аппендих ง, 2017-11-15да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2022-08-26
  4. ↑ Роял Газетте (ПДФ) (тай), 116 (37 ง): 11, 1999-05-11 ҳттп://www.ратчакитча.соc.го.тҳ/ДАТА/ПДФ/2542/Д/037/11.ПДФ {{cитатион}}: Миссинг ор эмптй |титле= (ёрдам)
  5. ↑ „Афтертҳоугҳц он тҳе Романизатион оф Сиамесе“ (ПДФ), Жоурнал оф тҳе Сиам Соcиэтй, ХЛВИИИ: 29–68, Июн 1960, 2022-08-14да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 24-сентабр 2012 {{cитатион}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  6. ↑ Важиравудҳ (1913), „Тҳе Романисатион оф Сиамесе Wордс.“ (ПДФ), Жоурнал оф тҳе Сиам Соcиэтй, 9 (4), 2013-07-01да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2012-07-06
  7. ↑ „А Нотифиcатион оф тҳе Роял Институте cонcернинг тҳе Трансcриптион оф Тҳаи Чараcтерс инто тҳе Роман“ (ПДФ), Тҳе Жоурнал оф тҳе Тҳаиланд Ресеарч Соcиэтй, ХХХИИИ: 49–65, Март 1941, қаралди: 20-сентабр 2012 {{cитатион}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  8. ↑ 8,0 8,1 Стандард фор трансcрибинг тҳе Тҳаи алпҳабет инто тҳе Роман алпҳабет бй cонвейинг тҳе соунд (ПДФ) (тай)
  9. ↑ Принcиплес оф Романизатион фор Тҳаи Сcрипт бй Трансcриптион Метҳод (ПДФ) (Инглизча версияси)