Rutul tili
Рутул тили (рут. Мыха́Ӏбишды чӀал) — рутуллар сўзлашадиган тил. Нах-доғистон тилларининг лезгин гуруҳига киради. Россияда рутул тилида сўзлашувчилар сони - 30,360 кишини ташкил этади (2010). Доғистоннинг Рутул минтақасида, шунингдек баъзи қишлоқларда (Кайнар (Гайнар), Хирса, Оқ-Булах, Дашюз, Шин, Шорсу ва бошқаларда тарқалган)[3][4][5][6][7][8]. Озарбайжоннинг Шеки ва Ках вилоятларида сўзлашувчилар мавжуд[9][10].
| Рутул тили | |
|---|---|
| Миллий номи | МıхаӀбиşдı ç'ал |
| Расмийлик ҳолати |
Доғистон |
| Сўзлашувчиларнинг умумий сони | 30 360[1] |
| Ўрни | ? |
| Туркумланиши | |
| Туркум | Евроосиё тиллари |
| Тил оиласи | |
| Алифбоси | лотин, кирилл, |
| Тил кодлари | |
| ИСО 639-3 | рут |
„МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр“ ижтимоий-сиёсий газетаси рутул тилида нашр этилади, ҳар куни Махачқалада 30 дақиқалик радио дастур, ойига бир марта Доғистонда Рутул тилида дастур эфирга узатилади.
Рутул тили Доғистоннинг давлат тилларидан бири ҳисобланади.
Ёзув
Инқилобдан олдин рутуллар араб ёзувидан фойдаланганлар. Араб ёзувида ХВИИИ асрда аш Раж Корут Ражабнинг рутул тили Ихрек шевасидаги қўшиқ матни ёзма манба сифатида танилган[11]. Кирилл алифбосига асосланган замонавий Рутул алифбоси 1990-йилда киритилган[12]. Рутул ёзувининг асосчилари ва кирилл алифбосига асосланган рутул алифбосини тузувчилар Г. Х. Ибрагимов[13], С. М. Махмудова[14][15], К. Э. Жамоловдир. 1992-йилда профессор Махмудова С.М. ва Жамалов К.Э[16] 1-синф ўқувчилари учун рутул тилида дарслик - „Алифба: 1-синф китоби“ни тайёрлашган[14][17]. Ушбу нашрда, илгари қабул қилинган алифбодан ташқари, Дз дз диграфи ҳам киритилган.
Замонавий Рутул алифбоси:
| А а | АӀ ал | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | ГӀ гл | Д д | Е е | Ё ё |
| Дж дж | Ж ж | Дз дз | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Кь кь | КӀ кӀ | Л л |
| М м | Н н | О о | П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у | Уь уь |
| УӀ ул | Ф ф | Х х | Хъ хъ | Хь хь | Ц ц | ЦӀ цӀ | Ч ч | ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ |
| Ъ ъ | Ы ы | ЫӀ ыӀ | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Лаҳжалари
Рутул тили 5 лаҳжадан ташкил топган: Мухад (шу жумладан Лучек лаҳжаси) - рутул адабий тилининг асосий лаҳжаси, Шиназ, Мухрек, Ихрек ва Борчин-Хнов. Ихрек ва Борчин-Хнов рутул тилининг жануби-ғарбий лаҳжасини ташкил қилади. Мухад, Шиназ ва Мухрек шарқий шевани ташкил қилади. Тизимли ва тузилиш хусусиятлари жиҳатидан жануби-ғарбий лаҳжа Сахур тилига, шарқий шева будух ва криз тилларига яқин. Баъзи шеваларда мухад шевасида бўлмаган ЭӀ фонемаси мавжуд, шунинг учун у адабий рутул тили алифбосида берилмаган.
Манбалар
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года, 2018-02-06да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2020-10-22
- ↑ Языки мира: Кавказские языки. / Ред. М. Е. Алексеев, Г. А. Климов, С. А. Старостин, Я. Г. Тестелец. М.: Аcадемиа, 1999; 2001. — С. 373.
- ↑ Новая надпись на Албанском языке. Махмудова С. М.
- ↑ Казуто Мацумура. Индигеноус Миноритй Лангуагес оф Руссиа. А Библиограпҳиcал Гуиде. Токио, Япония: ЭЛПР, 2002 — 232-бет. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-05 санасида архивланган) Асл матн (рус.)
Rutuls live in the Rutul and Achtyn districts of the Republic of Daghestan, in the valley of the Upper Samur river and some of its tributaries, namely, the Kara-Samur. There are 18 auls in the Rutul district of Daghestan: Rutul - or Mukhad, Kiche, Khnyukh, Kala, Kina, Amsar, Shinaz, Luchek, Pilek, Khynykh, Dzilikhur, Vyrysh, Fartma, Natsma, Mukhrek, Ikhrek, Khinau, Borch, and one aul in the Achtyn district of Daghestan - Khnov. In the Rutul district, administrative center of which is the aul Rutul, Rutuls live side by side with cognate ethnic groups - Lezgians and Tsakhurs. Besides, Rutuls live in 4 auls (Shin, Shor-Su, Dai-Juz, Khyrsa) in Azerbaijan.
- ↑ Рутульцы
- ↑ Учесть рутульцев Азербайджана: Интервью известного рутульского писателя и ученого Ф.Дашлая
- ↑ Рутульцы, 2017-04-22да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2020-10-22
- ↑ О проблемах шекинских рутульцев — газета «Черновик», 2020-10-29да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2020-10-22
{{cитатион}}: но-бреак спаcе чараcтер ин|титле=ат поситион 32 (ёрдам) - ↑ Михаил Алексеев, Казенин К. И., Мамед Сулейманов. Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культур. М.: Европа, 2006 — 88-бет. ИСБН 5-9739-0070-3. Асл матн (рус.)
РУТУЛЬСКИЙ ЯЗЫК на территории Азербайджана представлен в Кахском районе в селении Хырса, а также в трех селениях Шекинского района: Шин, Шор-су и Даш-юз
- ↑ „Рутульцы“. 2017-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 22-октябр.
- ↑ Ибрагимов Г. Х. „Рутульский язык“, . Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах. М.: Наука, 2001 — 493-бет. ИСБН 5-02-011267-4, 5-02-011268-2 (Т.2).
- ↑ Джамалов К. Э., Маамыдова С. М. Алифба: 1-классад китаб. МагьаӀджкъала, 1992
- ↑ ҳттп://www.риадагестан.ру/неwс/соcиэтй/в_макҳачкале_состоиця_мероприятиэ_посвяшченноэ_90_летию_известного_российского_филолога_гаруна_ибрагимова/ В Махачкале состоится мероприятие, посвященное 90-летию известного российского филолога Гаруна Ибрагимова
- ↑ 14,0 14,1 Рутульская и агульская литература
- ↑ Институт Языкознания РАН — Рутульский язык
- ↑ Рутульцы
- ↑ Казуто Мацумура. Индигеноус Миноритй Лангуагес оф Руссиа. А Библиограпҳиcал Гуиде. Токио, Япония: ЭЛПР, 2002 — 232-бет. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-05 санасида архивланган)