Rutul tili
Rutul tili (rut. MыxáӀbishdы chӀal) — rutullar soʻzlashadigan til. Nax-dogʻiston tillarining lezgin guruhiga kiradi. Rossiyada rutul tilida soʻzlashuvchilar soni - 30,360 kishini tashkil etadi (2010). Dogʻistonning Rutul mintaqasida, shuningdek baʼzi qishloqlarda (Kaynar (Gaynar), Xirsa, Oq-Bulax, Dashyuz, Shin, Shorsu va boshqalarda tarqalgan)[3][4][5][6][7][8]. Ozarbayjonning Sheki va Kax viloyatlarida soʻzlashuvchilar mavjud[9][10].
| Rutul tili | |
|---|---|
| Milliy nomi | MıxaӀbişdı ç'al |
| Rasmiylik holati |
Dogʻiston |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 30 360[1] |
| Oʻrni | ? |
| Turkumlanishi | |
| Turkum | Yevroosiyo tillari |
| Til oilasi | |
| Alifbosi | lotin, kirill, |
| Til kodlari | |
| ISO 639-3 | rut |
„MыxaӀbishdы tsӀindы xabarbыr“ ijtimoiy-siyosiy gazetasi rutul tilida nashr etiladi, har kuni Maxachqalada 30 daqiqalik radio dastur, oyiga bir marta Dogʻistonda Rutul tilida dastur efirga uzatiladi.
Rutul tili Dogʻistonning davlat tillaridan biri hisoblanadi.
Yozuv
Inqilobdan oldin rutullar arab yozuvidan foydalanganlar. Arab yozuvida XVIII asrda ash Raj Korut Rajabning rutul tili Ixrek shevasidagi qoʻshiq matni yozma manba sifatida tanilgan[11]. Kirill alifbosiga asoslangan zamonaviy Rutul alifbosi 1990-yilda kiritilgan[12]. Rutul yozuvining asoschilari va kirill alifbosiga asoslangan rutul alifbosini tuzuvchilar G. X. Ibragimov[13], S. M. Maxmudova[14][15], K. E. Jamolovdir. 1992-yilda professor Maxmudova S.M. va Jamalov K.E[16] 1-sinf oʻquvchilari uchun rutul tilida darslik - „Alifba: 1-sinf kitobi“ni tayyorlashgan[14][17]. Ushbu nashrda, ilgari qabul qilingan alifbodan tashqari, Dz dz digrafi ham kiritilgan.
Zamonaviy Rutul alifbosi:
| A a | AӀ al | B b | V v | G g | Gʼ gʼ | Gь gь | GӀ gl | D d | E e | Yo yo |
| Dj dj | J j | Dz dz | Z z | I i | Y y | K k | Kʼ kʼ | Kь kь | KӀ kӀ | L l |
| M m | N n | O o | P p | PӀ pӀ | R r | S s | T t | TӀ tӀ | U u | Uь uь |
| UӀ ul | F f | X x | Xʼ xʼ | Xь xь | Ts ts | TsӀ tsӀ | Ch ch | ChӀ chӀ | Sh sh | Щ щ |
| Ъ ʼ | Ы ы | ЫӀ ыӀ | Ь ь | E e | Yu yu | Ya ya |
Lahjalari
Rutul tili 5 lahjadan tashkil topgan: Muxad (shu jumladan Luchek lahjasi) - rutul adabiy tilining asosiy lahjasi, Shinaz, Muxrek, Ixrek va Borchin-Xnov. Ixrek va Borchin-Xnov rutul tilining janubi-gʻarbiy lahjasini tashkil qiladi. Muxad, Shinaz va Muxrek sharqiy shevani tashkil qiladi. Tizimli va tuzilish xususiyatlari jihatidan janubi-gʻarbiy lahja Saxur tiliga, sharqiy sheva budux va kriz tillariga yaqin. Baʼzi shevalarda muxad shevasida boʻlmagan EӀ fonemasi mavjud, shuning uchun u adabiy rutul tili alifbosida berilmagan.
Manbalar
- ↑ Informatsionnыe materialы ob okonchatelьnыx itogax Vserossiyskoy perepisi naseleniya 2010 goda, 2018-02-06da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2020-10-22
- ↑ Yazыki mira: Kavkazskie yazыki. / Red. M. E. Alekseev, G. A. Klimov, S. A. Starostin, Ya. G. Testelets. M.: Academia, 1999; 2001. — S. 373.
- ↑ Novaya nadpisь na Albanskom yazыke. Maxmudova S. M.
- ↑ Kazuto Matsumura. Indigenous Minority Languages of Russia. A Bibliographical Guide. Tokio, Yaponiya: ELPR, 2002 — 232-bet. (Wayback Machine saytida 2016-03-05 sanasida arxivlangan) Asl matn (rus.)
Rutuls live in the Rutul and Achtyn districts of the Republic of Daghestan, in the valley of the Upper Samur river and some of its tributaries, namely, the Kara-Samur. There are 18 auls in the Rutul district of Daghestan: Rutul - or Mukhad, Kiche, Khnyukh, Kala, Kina, Amsar, Shinaz, Luchek, Pilek, Khynykh, Dzilikhur, Vyrysh, Fartma, Natsma, Mukhrek, Ikhrek, Khinau, Borch, and one aul in the Achtyn district of Daghestan - Khnov. In the Rutul district, administrative center of which is the aul Rutul, Rutuls live side by side with cognate ethnic groups - Lezgians and Tsakhurs. Besides, Rutuls live in 4 auls (Shin, Shor-Su, Dai-Juz, Khyrsa) in Azerbaijan.
- ↑ Rutulьtsы
- ↑ Uchestь rutulьtsev Azerbaydjana: Intervьyu izvestnogo rutulьskogo pisatelya i uchenogo F.Dashlaya
- ↑ Rutulьtsы, 2017-04-22da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2020-10-22
- ↑ O problemax shekinskix rutulьtsev — gazeta «Chernovik», 2020-10-29da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2020-10-22
{{citation}}: no-break space character in|title=at position 32 (yordam) - ↑ Mixail Alekseev, Kazenin K. I., Mamed Suleymanov. Dagestanskie narodы Azerbaydjana: politika, istoriya, kulьtur. M.: Evropa, 2006 — 88-bet. ISBN 5-9739-0070-3. Asl matn (rus.)
РУТУЛЬСКИЙ ЯЗЫК на территории Азербайджана представлен в Кахском районе в селении Хырса, а также в трех селениях Шекинского района: Шин, Шор-су и Даш-юз
- ↑ „Rutulьtsы“. 2017-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 22-oktyabr.
- ↑ Ibragimov G. X. „Rutulьskiy yazыk“, . Yazыki Rossiyskoy Federatsii i sosednix gosudarstv. Entsiklopediya v 3-x tomax. M.: Nauka, 2001 — 493-bet. ISBN 5-02-011267-4, 5-02-011268-2 (T.2).
- ↑ Djamalov K. E., Maamыdova S. M. Alifba: 1-klassad kitab. MagьaӀdjkʼala, 1992
- ↑ http://www.riadagestan.ru/news/society/v_makhachkale_sostoitsya_meropriyatie_posvyashchennoe_90_letiyu_izvestnogo_rossiyskogo_filologa_garuna_ibragimova/ V Maxachkale sostoitsya meropriyatie, posvyaщennoe 90-letiyu izvestnogo rossiyskogo filologa Garuna Ibragimova
- ↑ 14,0 14,1 Rutulьskaya i agulьskaya literatura
- ↑ Institut Yazыkoznaniya RAN — Rutulьskiy yazыk
- ↑ Rutulьtsы
- ↑ Kazuto Matsumura. Indigenous Minority Languages of Russia. A Bibliographical Guide. Tokio, Yaponiya: ELPR, 2002 — 232-bet. (Wayback Machine saytida 2016-03-05 sanasida arxivlangan)