Ziyosfera

Sayyid Mir Kulol

Саййид Мир (Амир) Кулол Бухорий (ХИИИ аср охири, Бухоро яқини (ҳозирги Когон тумани) даги Сухор қишлоғи – 1370-йил) – ҳанафий мазҳаби олими, маънавият устози – муршид, бухоролик 7 пирнинг олтинчиси, нақшбандия тариқати шайхлари ворислиги олтин занжирининг 15-маънавий ҳалқасига мансуб. Муҳаммад Баҳоуддин Нақшбанднинг руҳий устози.

Сайид Амир Кулол
Шахсий маълумотлар
Таваллуди
Шамсидин

ХИИИ аср охири
Вафоти 1370-йил
Сухор, Темурийлар давлати
Дини ислом
Миллати форсий[1][2]
Фарзандлари Бурҳониддин
Ҳамза
Амиршоҳ
Умар
Ота-онаси
  • Сафиуддин Ҳамза (отаси)
Ҳудуд Мовароуннаҳр
Мазҳаб ҳанафийлик
Келиб чиқиши саййид
Юриспруденсия тасаввуф
Устозлар Саид Аловиддин, Бобо Самосий
Тариқат Нақшбандия
Касби кулол

Бухородан ўн бир чақиримча узоқликдаги Сухор қишлоғида туғилган. Шу ерда туғилиб ўсган, яшаган ва вафот этган. Вафоти санаси 1370-йил 29-ноябр деб кўрсатилган. Оиласи кулолчилик билан шуғулланган, шунинг учун уларга „кулол“ лақаби қўйилган[3]. Маълумки, унинг қариндошларидан бири Усмонли империяси султони Йилдирим Боязиднинг куёви, Бурса аҳолисининг севимли кишиси Амир Султон бўлган.

Ёшлигида кураш билан шуғулланган, жисмонан бақувват бўлган. Мутасаввуфларнинг кўпчилиги одамларни исломга йўналтириш, шунингдек, уларга яқинроқ бўлиш мақсадида кўпинча одамлар орасида ёки жамиятда оммабоп ёки талабга эга бўлган турли ҳунар ва кўникмаларни эгаллаб, бу касблар ҳарбий хизматга боришда қўл келган[4]. Айнан шунинг учун ҳам Усмонли халифалигида ёшларни ҳам жисмонан, ҳам маънавий жиҳатдан камол топтириши учун камончилар учун алоҳида теккелар очилган.

Таржимаи ҳоли

Отаси Амир Ҳамза Ҳижознинг Мадина шаҳридан бўлиб, Мовароуннаҳрга кўчиб келгач, Бухоро атрофида яшаган. Амир Ҳамза яссавия шайхларидан бири Саййид Отанинг дўсти бўлган. Саййид Ота ҳар сафар Бухорога келганида Амир Ҳамза билан учрашарди. Ушбу турк шайхи бир сафар келганида унинг хонадонида бир ўғил дунёга келишини башорат қилиб[5], унинг отини Амир Калон деб қўйишни тавсия қилади.

Саййид Амир Кулол тахминан 3-4 ёшларида Саййид Ота келиб, салласининг ярмини ечиб, унинг бошига ўраган ҳамда унинг келажакда сайру-сулукда юксак мақомлар ва мартабаларга эришишини башорат қилган[6].

Кулолчилик ҳунарини пухта эгаллагани сабабли „Амир Кулол“ номи билан машҳур бўлган. Шу ишдан топган даромад эвазига оила тебратган. Муридларига ҳам ҳалол луқма орқали умргузаронлик қилишни тавсия этган. Ўз издошларига доимо ҳаром ва ҳалол, савоб ва гуноҳни билиш ва шунга асосан ҳаракат қилиш лозимлигини уқтирган.

Ташқи кўриниши

Баланд бўйли ва кенг елкали, қошлари чигирилган, қош остига кўзлари чуқур кириб турган, териси сарғиш бўлган. Унинг юзини оқарган соқоли ўраб турган. Жуда камтар ва мулойим. Эътироз ва ўжарликдан узоқ, ёшлигида курашни яхши кўрарган, шунинг учун жисмонан бақувват гавдага эга[7]. Маънавиятига келсак, шариат, тариқат, маърифатни олиб юрган ҳамма нарсани ўзига сингдирган солиҳ инсон сифатида ҳаммага маълум бўлган.

Бобо Самосий билан танишув

Амир Кулолнинг шайхи Хўжа Муҳаммад бобо Самосий билан танишуви кураш майдонида бўлиб ўтган. Жангчилар орасида ўзининг олийжаноблиги ва маънавий қобилияти билан ажралиб турадиган Амир Кулол исмли кимса борлигини билгач, Самосий тўғридан-тўғри кураш майдонига бораган ва шу ерда уни топишга умид қилган. У билан бирга бир қанча муридлари ҳам борганлар. Улардан баъзилари шайхнинг аниқ нима мақсадда юрганини билмай, ўз шайхларига унчалик ярашмайдиган бундай жойга боришни истамаганлар, лекин у билан баҳслаша олмаганлар. Шунда Самосий уларнинг довдираб қолганини пайқаб: „Майдонда бир одам бор, унинг назари туфайли кўпчилик тўғри йўлга эришаётган экан“, деган.

Амир Кулол: „Бизнинг қаҳрамонлик кучимиз ботқоққа тушганларни олиб чиқишдан иборат“

Мусобақа чоғида жангни кузатаётган шайхнинг ўткир нигоҳи Амир Кулолнинг нигоҳига тўқнашган. Уларнинг кўзлари тўқнаш келганда, фикр-мулоҳазаларнинг яширин суҳбати ва икки қалбнинг изоҳи бўлган, шундан сўнг шайх ўз муридлари билан майдондан чиқиб кетган.

Бу нигоҳдан мафтун бўлган Амир Кулол шайхнинг орқасидан югуриб келиб, унинг эшигини тақиллатган. Уларнинг махфий учрашувида Самосий унга биринчи маслаҳатини беради ва шу ерда уни руҳий шогирдлари даврасига киритади. Шундай қилиб, маънавий йўл (сайр-у сулук) издошига айланган Амир Кулол шайхининг уйидан излаган нарсасини топади. Шундан кейин йигирма йил шайхига хизмат қилади. Ҳеч нарсани йўқотмаслик учун ҳафтада икки марта шайхига ҳамроҳлик қилиб Саммос ва Суҳор орасидаги йигирма беш километрлик йўлни пиёда босиб ўтган. Муҳаммад Баҳоуддин Нақшбанд Бухорий, унинг номи билан аталган тариқатда алоҳида бўлим асосчиси, Амир Кулол шогирди бўлган. Амир Кулол маънавий йўл-йўриқларининг сўнггида ва лавозимга тайинланган чоғида унга қарата: „Ўғлим Баҳоуддин, кўксимдаги ҳамма нарсани сизга бердим. Имкониятларингиз баланд, боринг ва буюк одамларни қидиринг!…“ дейди.

Шажараси

Ҳазрат Саййид Амир Кулол ,,Мақомоти Амир Кулол’’ китобида ,,Саййид Амир Кулол’’ нинг тарихи тўлиқ баён қилинган. Бу китобнинг муаллифи Шаҳобиддин Амир Кулолнинг чевараси, яъни Амир Кулолнинг Ҳамза исмли ўғлининг невараси (қизидан). Амир Кулол ,,саййидлар’’дан, яъни пайғамбар Муҳаммаднинг уруғларидан. Отаси Амир Ҳамза бўлиб, Ҳижоздан (ҳозирги Саудия Арабистони) Бухоронинг Афшона (Пешку тумани) қишлоғига кўчиб келган.

„Мажма ал-ансоб вал ашжар“ шажара қўлёзмаси муаллифи Хўжа Абдулқодир ибн Муҳаммад Амин таъкидлаганидек, пайғамбар Муҳаммаддан Саййид Амир Кулолгача бўлган шажара шажараси қуйидагича бўлган:

Ўғиллари ва издошлари

Амир Кулолнинг тўртта ўғли бўлиб, уларнинг таълим ва тарбиясини, манбаларда айтилганидек, ўзи тарбиялаган тўрт нафар ворисга ишониб топширган. Ўғиллари Бурҳониддин, Ҳамза, Амиршоҳ ва Умар бўлган. Бурҳониддиннинг таълим ва тарбиясини Нақшбандга, Ҳамзани ўз ўрнига эга бўлган Ориф Деггаронийга, Амиршоҳни Мавлоно Ёдгорга, Умарни тарбиялашни Жамолиддин Деҳистонийга топширган.

Тариқат оқсоқолларининг шундай бир одатлари бўлган: улар фазилатли бўлган ҳамма нарсани ўзларида эмас ўзгаларда, ҳар қандай камчиликни ўзларида кўрганлар.

Вафоти

Саййид Амир Кулол 772/1370-йил Бухорода ўзи туғилган Сухор қишлоғида оламдан ўтиб, шу ерга дафн этилади. Унинг васиятига асосан, Мавлоно Ориф Деггароний ва Хожа Баҳоуддин Нақшбанд устозининг қабри ёнига дафн этилган.

Хотираси ва мероси

1994-йил “Саййид Амир Кулол” жоме масжиди ҳашар йўли билан қайта қурилган ва Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги Бухоро вилояти Адлия бошқармаси томонидан 1998-йил 10-августда қайта рўйхатдан ўтказилган[8].

Саййид Амир Кулол мақбараси Бухородан 25 км шимолда, Сухор қишлоғида жойлашган. Ҳагиографиялардан бирида, шунингдек, „Тузукоти Темурий“ апокрифий асарида ёзилишича, Амир Кулол Амир Темурга дуо қилиб, унинг буюк келажагини башорат қилган. Авлиёнинг бу иши, айниқса унинг шогирди Баҳоуддин Нақшбанднинг шуҳрати Амир Кулол дафн этилган жойнинг шуҳрат қозонишига катта ҳисса қўшган. Бироқ, унинг қабри устида бирон бир муҳим бино қурилмаган. ХИХаср бошидаги масжид бутунлай вайрон қилинган. Мустақилликнинг дастлабки йилларида Ўзбекистон ҳукумати томонидан авлиё мақбараси тўлиқ реставрация қилиниб, йирик мемориал мажмуа барпо этилган. Олимнинг қабри устига икки гумбазли қабр ўрнатилган. Асосий дафн хонаси куфий ёзувлари билан безатилган бўлса, иккинчи хона фигурали тошлар билан безатилган. Шу билан бирга, дарвоза, масжид, зиёратчилар учун хонадонлар, маросимлар учун хоналар, саккиз қиррали ҳовуз, баландлиги 10,5 м бўлган минора қурилиб, унинг атрофида сайқалланган ғиштлар ва мармар нарвонлар билан қопланган йўллар билан боғ яратилгасн. Дарвозаларнинг ёғочдан ясалган канваслари бухоролик ҳунармандларнинг ўймакорлик намуналари билан безатилган. 2018—2019-йилларда мақбараси қайта таъмирланди.

Адабиётлар

  • Алишер Навоий, Насойим улмуҳаббат (Мукаммал асарлар тўплами, 17ж.), Т., 2001; Дурдона, Мир Кулол ва Шоҳи Нақшбанд мақоматлари, Т., 1993.[9]

Манбалар

  1. ↑ Ричард Фолтз (1996). "Тҳе Тажикс оф Узбекистан". Cентрал Асиан Сурвей. 15 (2): 213–216. ҳттпс://дои.орг/10.1080%2Ф02634939608400946
  2. ↑ Перрй, Жоҳн, "Тажик и. Тҳе Этҳнонймн: Оригинс анд Апплиcатион,"Энcйcлопæдиа Ираниcа, Эхcерпт 1: "Ин отҳер cонтехц, Санскрит тāжика (алсо тāйика) меанс 'Персиан(с),' анд ин латер Индо-Муслим усаге, тāжик ис оф cоурсе тҳе Турcо-Персиан wорд фор 'Ираниан, Персиан'." Эхcерпт 2: "Ан интригуинг Согдиан оccурренcе оф тҳе аджеcтиве тāжīгāне (аргуаблй то бе проноунcед ас тāžīгāне) ин а Маничаэан ҳймнал фром Турфан, оф абоут тҳе еар 1000, май супплй тҳе миссинг линк бетwеэн Миддле Персиан тāзīг 'Араб' анд Туркиc/Неw Персиан тāзик, тāžик 'Персиан'.". Эхcерпт 3: "Тҳе пҳонетиc формс анд соcио-ҳисториcал мотиватионс оф тҳе wордс cитед абове ас деривинг ор меанинг "Тажик" реқуире соме дисcуссион. Фирст, ит шоулд бе ундерстоод тҳат тҳе Персиан wордс (а) тāзи 'Арабиан, Арабиc, Араб' анд (б) тāзик, тāžик, тāжик 'Персиан, Ираниан, Тажик,' тҳоугҳ оригинатинг ас доублец (ор cогнатес) оф тҳе саме wорд, аре cомплетелй сепарате ин форм анд меанинг тҳроугҳоут Неw Персиан (анд Исламиc Туркиc анд Индиc) литературе.", онлине эдитион, 2009, аваилабле ат ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/тажик-и-тҳе-этҳнонйм-оригинс-анд-апплиcатион (аccессед он 20 Жулй 2009)
  3. ↑ „Сеййид Эмир Кüлал Ҳазретлери Кимдир?“ (тр). Тüрк Ҳабер Саати (2020-йил 27-октябр). 2021-йил 29-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-ноябр.
  4. ↑ Тҳаcкстон, Wҳеэлер М.. Тҳе Бабурнама: мемоирс оф Бабур, принcе анд эмперор, Модерн Либрарй пбк., Неw Ёрк: Модерн Либрарй, 2002. ИСБН 9780375761379. 
  5. ↑ Наврўзова, Г.Н.; Зоиров, Э.Х.. Бухорои Шарифнинг Етти Пири. Монография. Тошкент: “Лессон пресс” нашриёти, 2022 — 204-бет. ИСБН 978-9943-8154-1-4. 
  6. ↑ Раззоқов, Ғ.; Раҳимов, К.. Ҳожағон-нақшбандия тариқати ва етти пир. Тошкент: "Ўзбекистон" НМИУ, 2020 — 168-бет. ИСБН 978-9943-25-784-9. 
  7. ↑ Мўмин, Озод. Хўжа Ҳазрат Саид Амир Кулол (тарихий воқеаномалар). Тошкент: “Тошкент, ислом университети” нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2012 — 176-бет. ИСБН 978-9943-390-56-0. 
  8. ↑ Ғ. Раззоқов, К. Раҳимов. Ҳожағон-нақшбандия тариқати ва етти пит. Тошкент: Ўзбекистон [2020]. ИСБН 978-9943-25-784-9. 
  9. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sayyid_Mir_Kulol" dan olindi