Skiflar
Скифлар — Қора денгиздан шимолий-ғарбда, Дунай ва Дон, Днепр ва Днестр дарёлари қуйи ҳавзаларидан то Волгага қадар бўлган ҳудудларда яшаган чорвадор аҳоли (милоддан аввал 7—милодий ИИИ аср). Скифлар шимолий эрон тилларининг турли лаҳжаларида сўзловчи қабилалар ҳисобланади. Бу ҳудудларда скифларга қадар яшаган киммерийлар ҳам эрон забон бўлган. Геродотнинг ёзишича, бу ҳудудларга скифлар Осиёдан кўчиб келганлар ва туб аҳолининг тил муҳити таъсирида эронлашганлар. Асл ватани Волгадан шарқда, яъни Осиёнинг Қозоғистон даштлари, Жанубий Урал ва Олтой ҳамда Жанубий Сибир ҳудудлари бўлиб, скиф қабилалари аслида эроний тилларнинг турли лаҳжаларида сўзлашувчи орийлар эди. Чунки, шу минтақалар аҳолисининг моддий маданияти ва антропологик типи жез давридан бошлаб бирбиридан фарқ қилмайди. Скифлар Евросиё чўллари аҳолисига эллинлар томонидан берилган умумий ном бўлиб, эрон манбаларида уларни саклар деб юритилган. Геродот "форслар скифларни саклар" деб атайди деб ёзади. Денгиз соҳилларига яқин истиқомат қилган аҳолисига скиф атамаси ишлатилса, Ўрта Осиё, Еттисув ва Қозоғистон даштлари ҳамда Тоғли Олтой аҳолисига нисбатан кўпроқ сак атамаси ишлатилиб келинади. Геродотнинг ёзишига қараганда, осиёлик скифлар дастлаб шимолий ва шарқий Қора денгиз соҳилларини эгаллаб, туб аҳоли — киммерийлар устидан ўз ҳукмронлигини ўрнатгач, киммерий суворийларини Кичик Осиёга қувадилар, сўнг Мидия, Сурия ва Фаластин ҳудудларини, Шимолий Месопотамияни эгаллайдилар.
Милоддан аввал ВИИ аср бошларида Мидия давлати кучайиб, скифларни у ердан ҳайдаб чиқаради. Скифлар Қора денгиздан шимол ва шарқда, Днепрдан Донгача бўлган чўлларда ўрнашиб, энди маҳаллий киммерий қабилалари билан иттифоқликда яшай бошлайдилар. Эллинлар эса бу жойларни Скифия деб атайдилар. Милоддан аввал ВИИ асрда Скифия жуда катта сиёсий-ҳарбий қудрат эди. Геродотнинг ёзишича, Доро бошлиқ қудратли Форс давлати милоддан аввал 513-йилда скифлар устига юриш қилиб, ўз мақсадига эриша олмаган. Аксинча скифлар ахоманийларга тобе ерларга жавоб ҳужумлари уюштириб, уларни даҳшатга соладилар. Скифларнинг тили барча манбаларда эроний эканлиги таъкидланади.
Скифлар давлати милоддан аввал В—ИВ асрларда Азов денгизидан Дунай дарёсигача ҳудудларни бирлаштирган кучли ҳарбий-демократик давлат бўлсада, милоддан аввал ИИИ асрнинг охирларида Дон ортидан келган сарматларнинг ҳужуми натижасида бир қисм ҳудудидан ажраб, анча заифлашади. Милдоий И асрнинг 2-ярмида скифлар бир неча бор Боспор подшолиги билан урушлар олиб бориб, ўзининг аввалги жанговарлик руҳини йўқотади ва ниҳоят милодий ИИИ асрда Скифия готлар томонидан тугатилди. Халқларнинг буюк кўчиши даврида скифлар бошқа қабилалар таркибига сингиб, нафақат мустақиллик, балки этник хусусиятларини ҳам йўқотадилар.
Номлари
Этимологияси
Скифлар номи қадимги юнонча Скутҳēс (Σκυθης) ва Скутҳои (Σκυθοι) номларидан олинган бо'либ, бу скифларнинг о'зларига берган Скуδатā (камончилар) номидан олинган.[1][2][3][4] Оссурияликлар бу номни Иšкузая (𒅖𒆪𒍝𒀀𒀀), мāт Иšкузая (𒆳𒅖𒆪𒍝𒀀𒀀), аwīлū Иšкузая (𒇽𒅖𒆪𒍝𒀀𒀀),[5] ёки āлу Асгузая (𒌷𒊍𒄖𒍝𒀀𒀀), мāт Аскузая (𒆳𒊍𒆪𒍝𒀀𒀀), ва мāт Аšгузая (𒆳𒀾𒄖𒍝𒀀𒀀) шаклларига о'згартиришган.
Қадимги форслар скифларни "(Қора) денгиздан нарида яшовчи Саклар" (𐎿𐎣𐎠 𐏐 𐎫𐎹𐎡𐎹 𐏐 𐎱𐎼𐎭𐎼𐎹, Сакā таяий парадрая), мисрликлар эса шунчаки "Саклар" ( 𓋴𓎝𓎡𓈉, ск) деб атайди. Айнан шу номдан юнон-рим манбаларидаги "Саcаэ" номи келиб чиққан.[4][6][7][8][9]
Замонавий терминология
Скифлар бугунги Қозог'истон, Россиянинг Сибир даштлари,[4][10] Урал, Волга ва Жанубий ҳудулари ва шарқий Украина ҳудудларини о'з ичига олувчи Скиф-Сибир халқларининг бир қисми ҳисобланган.[11] Кенгроқ ма'нода барча Евроосиё ко'чманчи қабилаларига нисбатан ҳам "скифлар" номи қо'лланган.[10] Бироқ бундай ном баҳс-мунозараларга сабаб бо'лади[4] ва мутахассислар фикрича барча ко'чманчиларга нисбатан "илк ко'чманчилар" номини ишлатиш то'г'рироқ.[12]
Скифлар, саклар ва киммерийлар ко'чманчи эроний қабилалар қардошлари бо'лган бо'либ, қадимги бобилликлар, қадимги форслар ва қадимги юнонлар барча дашт ко'чманчиларини мос равишда "киммерийлар", "саклар" ва "скифлар" деб аташган. Янги даврдаги тарихчилар, масалан Эдwард Гиббон скифлар деганда Евроосиё даштларидаги барча ко'чманчи ва ярим-ко'чманчи халқларни назарда тутади.[13]
"Скиф" номи замонавий тарихий манбаларда милоддан аввалги ВИИ аср ва милодий ИИИ аср оралиг'ида Қора денгиз шимоли, Қрим ва Кубан водийсида, шунингдек Таман ва Керч ярим оролларида яшаган ко'чманчи эроний қабилаларга нисбатан ишлатилади.[14] "Сака" атамаси эса уларнинг шарқий қардошлари, Евроосиё даштларининг шимолий ва шарқий қисмларида ва Қашқар текислигида яшаган халқларга нисбатан ишлатилади.[15] Киммерийлар эса о'з даврида маданий жиҳатдан скифларнинг бир тури сифатида ко'рилган бо'лсада, улар скифлардан бошқа қабилага тегишли бо'лган ва Қора денгиз бо'йи даштларида яшаган ушбу киммерийлар охир-оқибатда скифлар томонидан сиқиб чиқарилган.[16]
Скифлар о'зларидан шарқда яшовчи халқлар билан бир қатор умумий жиҳатларга эга бо'либ, улар билан бир хил қуролларга, от анжомларига ва тасвирий сан'ат ко'ринишларига эга бо'лишган ва бу олимлар томонидан "Скиф триадаси" деб номланади.[4][12] Ушбу маданий жиҳатларга эга бо'лган халқлар одатда скифлар маданиятига тегишли деб юритилган ва шу сабабдан улар ҳам скифлар деб ҳисобланган.[17] Скифлар маданиятига эга сифатида ко'рилган халқлар нафақат этник гуруҳ сифатидаги скифларнинг о'зи бо'лишган,[18] балки киммерийлар, массагетлар, саклар, сарматлар ва Шарқий Европа о'рмон-даштларида истиқомат қилган турли-туман нома'лум халқлар[4][10] (масалан, илк славянлар, болтиқ халқлари ва фин-угор халқлари) ҳам скифлар сифатида ко'рилган.[19][20]
Скифлар атамасининг ушбу кенг та'рифида, г'арбий скифлар бошқа скифлардан "Классик скифлар", "Г'арбий скифлар", "Европа скифлари" ёки "Қора денгиз скифлари" номлари билан фарқланган.[10] Лекин археолог Мауриц Наннинг ван Лоон 1966-йилда киммерийларни номлаш учун "Г'арбий скифлар" номидан, скифларнинг о'зи учун эса "Шарқий скифлар" номидан фойдаланади.[21]
Скифолог Асколд Иванчик "скифлар" атамаси турли жойларда ҳам кенг, ҳам тор ма'нода қо'лланишини ва бу илмий ҳамжамиятда анча чалкашликларга сабаб бо'лишини афсус билан қайд этади. Унинг фикрича "скифлар" атамаси милоддан аввалги ВИИ аср - милодий ИИИ асрда Қора денгиз бо'йларида яшаган эроний халқларнинг о'зигагина нисбатан ишлатилиши керак.[4] Ниcола Ди Cосмо фикрича Шарқий Европа даштларида яшаган илк ко'чманчи халқларнинг барчасига берилган "скифлар" номи "о'та кенг ва чалкаш" шундай экан улар учун "илк ко'чманчилар" номини ишлатиш то'г'рироқдир.[12]
Тарих
ВИ аср охиридаги Византиянинг ҳарбий тактика ҳақидаги "Стратегикон оф Маврикий" (Стратегикон) рисоласи:". Арриани Таcтиcа & Мауриcии " нинг 1664-йилги таржимаси жамоат кутубхоналарида мавжуд. Бу китобда шундай дейилган: “Скиф қабилалари бир тизим ва бир тартибдан фойдаланадилар. Лекин уларнинг интизоми анча хунук. Улар орасида фақат турклар ва аварлар энг кучли бўлишга интилади”. Бу ерда муаллиф турк ва аварларни скиф қабилалари деб ҳам атайди.
Адабиёт
Манбалар
- ↑ Витчак, К.Т. (1999). „Скифский язык: опыт описания“. Вопросы языкознания. 5-жилд. 50–59-бет.
- ↑ Букҳарин, Микҳаил Дмитриэвич (2013). „Колаксай и его братья (античная традиция о происхождении царской власти у скифов" [Колахаис анд ҳис Бротҳерс (Cлассиcал Традитион он тҳе Оригин оф тҳе Роял Поwер оф тҳе Сcйтҳианс)]“. Аристей: вестник классической филологии и античной истории [Аристаэус: Жоурнал оф Cлассиcал Пҳилологй анд Анcиэнт Ҳисторй] (русча). 3-жилд. 20–80-бет. 2022-09-20да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2024-05-11.
- ↑ Новáк, Ľубомíр. Проблем оф Арчаисм анд Инноватион ин тҳе Эастерн Ираниан Лангуагес. Прагуэ, Cзеч Републиc: Чарлес Университй, 2013 — 10-бет. Қаралди: 2024-йил 11-май (2022-йил 14-августда асл нусхадан архивланган).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Ивантчик, Асколд „Сcйтҳианс“, . Энcйcлопæдиа Ираниcа. Неw Ёрк Cитй, Унитед Статес: Энcйcлопæдиа Ираниcа Фоундатион; Брилл Публишерс, 2018.
- ↑ Парпола, Симо. Нео-Ассйриан Топонймс. Кеваэлер: Бутзон & Берcкер, 1970 — 178-бет.
- ↑ Дандамаев, Муҳаммад „Медиа анд Ачаэменид Иран“, . Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа: Тҳе Девелопмент оф Седентарй анд Номадиc Cивилизатионс, 700 Б. C. то А. Д. 250. Вол. 1 Ҳарматта, Жáнос Ҳарматта: . УНЕСCО, 1994 — 35–64-бет. ИСБН 9231028464. „Ин модерн счоларшип тҳе наме 'Сакас' ис ресервед фор тҳе анcиэнт трибес оф нортҳерн анд эастерн Cентрал Асиа анд Эастерн Туркестан то дистингуиш тҳем фром тҳе релатед Массагетаэ оф тҳе Арал регион анд тҳе Сcйтҳианс оф тҳе Понтиc степпес. Тҳесе трибес споке Ираниан лангуагес, анд тҳеир чиэф оccупатион wас номадиc пасторалисм.“
- ↑ Cерненко, Э. В.. Тҳе Сcйтҳианс 700–300 БC. Блоомсбурй Публишинг, 2012 — 3-бет. ИСБН 978-1-78096-773-8. „Тҳе Сcйтҳианс ливед ин тҳе Эарлй Ирон Аге, анд инҳабитед тҳе нортҳерн ареас оф тҳе Блаcк Сеа (Понтиc) степпес. Тҳоугҳ тҳе 'Сcйтҳиан период' ин тҳе ҳисторй оф Эастерн Эуропе ластед литтле море тҳан 400 еарс, фром тҳе 7тҳ то тҳе 3рд cентуриэс БC, тҳе импрессион тҳесе ҳорсемен маде упон тҳе ҳисторй оф тҳеир тимес wас суч тҳат а тҳоусанд еарс афтер тҳей ҳад cеасед то эхист ас а совереигн пеопле, тҳеир ҳеартланд анд тҳе территориэс wҳич тҳей доминатед фар беёнд ит cонтинуэд то бе кноwн ас 'греатер Сcйтҳиа'.“
- ↑ Мелюкова, А. И. „Тҳе Сcйтҳианс анд Сарматианс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Эарлй Иннер Асиа Синор, Денис: . Cамбридге, Унитед Кингдом: Cамбридге Университй Пресс, 1990 — 97–117-бет. ИСБН 978-0-521-24304-9. „Фром тҳе энд оф тҳе 7тҳ cентурй Б.C. то тҳе 4тҳ cентурй Б.C. тҳе Cентрал- Эурасиан степпес wере инҳабитед бй тwо ларге гроупс оф кин Ираниан-спеакинг трибес – тҳе Сcйтҳианс анд Сарматианс [...] "[И]т май бе cонфидентлй статед тҳат фром тҳе энд оф тҳе 7тҳ cентурй то тҳе 3рд cентурй Б.C. тҳе Сcйтҳианс оccупиэд тҳе степпе эхпансес оф тҳе нортҳ Блаcк Сеа ареа, фром тҳе Дон ин тҳе эаст то тҳе Данубе ин тҳе Wест.“
- ↑ Сулимирски, Т. „Тҳе Сcйтҳс“, . Тҳе Медиан анд Ачаэмениан Периодс. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран. Вол. 2 Гершевитч, И.: . Cамбридге, Унитед Кингдом: Cамбридге Университй Пресс, 1985 — 149–199-бет. ИСБН 978-1-139-05493-5. „Дуринг тҳе фирст ҳалф оф тҳе фирст милленниум Б.C., c. 3,000 то 2,500 еарс аго, тҳе соутҳерн парт оф Эастерн Эуропе wас оccупиэд маинлй бй пеоплес оф Ираниан стоcк [...] Тҳе маин Ираниан-спеакинг пеоплес оф тҳе регион ат тҳат период wере тҳе Сcйтҳс анд тҳе Сарматианс [...] [Т]ҳе популатион оф анcиэнт Сcйтҳиа wас фар фром беинг ҳомогенеоус, нор wере тҳе Сcйтҳс тҳемселвес а ҳомогенеоус пеопле. Тҳе cоунтрй cаллед афтер тҳем wас рулед бй тҳеир принcипал трибе, тҳе "Роял Сcйтҳс" (Ҳер. ив. 20), wҳо wере оф Ираниан стоcк анд cаллед тҳемселвес "Сколотои" (ив. 6); тҳей wере номадс wҳо ливед ин тҳе степпе эаст оф тҳе Дниэпер уп то тҳе Дон, анд ин тҳе Cримеан степпе [...] Тҳе эастерн неигҳбоурс оф тҳе "Роял Сcйтҳс," тҳе Сауроматианс, wере алсо Ираниан; тҳеир cоунтрй эхтендед овер тҳе степпе эаст оф тҳе Дон анд тҳе Волга.“
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Унтерлäндер, Мартина (2017). „Анcестрй анд демограпҳй анд десcенданц оф Ирон Аге номадс оф тҳе Эурасиан Степпе“. Натуре Cоммуниcатионс. 8: 14615-жилд. Бибcоде:2017НатCо...814615У. дои:10.1038/нcоммс14615. ИССН 2041-1723. ПМC 5337992. ПМИД 28256537. „Cонтемпорарй десcенданц оф wестерн Сcйтҳиан гроупс аре фоунд амонг вариоус гроупс ин тҳе Cауcасус анд Cентрал Асиа, wҳиле симиларитиэс то эастерн Сcйтҳиан аре фоунд то бе море wидеспреад, бут алмост эхcлусивелй амонг Туркиc лангуаге спеакинг (формерлй) номадиc гроупс, партиcуларлй фром тҳе Кипчак бранч оф Туркиc лангуагес.“
- ↑ Жäрве, Мари (2019). „Шифц ин тҳе Генетиc Ландсcапе оф тҳе Wестерн Эурасиан Степпе Ассоcиатед wитҳ тҳе Бегиннинг анд Энд оф тҳе Сcйтҳиан Доминанcе“. Cуррент Биологй. 29 (14)-жилд. 2430–2441-бет. Бибcоде:2019CБио...29Э2430Ж. дои:10.1016/ж.cуб.2019.06.019. ИССН 0960-9822. ПМИД 31303491.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Ди Cосмо, Ниcола „Тҳе Нортҳерн Фронтиэр ин Пре-Империал Чина (1,500 – 221 БC)“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Лоэwе, Мичаэл; Шаугҳнессй, Эдwард Л.: . Cамбридге, Унитед Кингдом: Cамбридге Университй Пресс, 1999 — 885–996-бет. ИСБН 0-521-47030-7.
- ↑ Рогерс, Мичаэл „Гиббон, Эдwард“, . Энcйcлопæдиа Ираниcа. Неw Ёрк Cитй, Унитед Статес: Энcйcлопæдиа Ираниcа Фоундатион; Брилл Публишерс, 2001.
- ↑ Жаcобсон, Эстҳер. Тҳе Арт оф тҳе Сcйтҳианс: Тҳе Интерпенетратион оф Cултурес ат тҳе Эдге оф тҳе Ҳеллениc Wорлд. Ҳандбуч дер Ориэнталистик. Леиден, Нетҳерландс: Брилл Публишерс, 1995. ИСБН 978-9-004-09856-5.
- ↑ Крамрисч, Стелла. "Cентрал Асиан Арц: Номадиc Cултурес". Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине.
Тҳе Śака трибе wас пастуринг иц ҳердс ин тҳе Памирс, cентрал Тиэн Шан, анд ин тҳе Аму Даря делта. Тҳеир голд белт буcклес, жеwелрй, анд ҳарнесс деcоратионс дисплай шеэп, гриффинс, анд отҳер анимал десигнс тҳат аре симилар ин стйле то тҳосе усед бй тҳе Сcйтҳианс, а номадиc пеопле ливинг ин тҳе Кубан басин оф тҳе Cауcасус регион анд тҳе wестерн сеcтион оф тҳе Эурасиан плаин дуринг тҳе греатер парт оф тҳе 1ст милленниум бc.
- ↑ Токҳтас’эв, Сергеи Р. „Cиммерианс“, . Энcйcлопæдиа Ираниcа. Неw Ёрк Cитй, Унитед Статес: Энcйcлопæдиа Ираниcа Фоундатион; Брилл Публишерс, 1991.
- ↑ Wацон, Wиллиам (1972). „Тҳе Чинесе Cонтрибутион то Эастерн Номад Cултуре ин тҳе Пре-Ҳан анд Эарлй Ҳан Периодс“. Wорлд Арчаэологй. 4 (2)-жилд. Тайлор & Франcис, Лтд. 139–149-бет. дои:10.1080/00438243.1972.9979528. ЖСТОР 123972.
- ↑ Давид, Бруно; МcНивен, Иан Ж.. Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф тҳе Арчаэологй анд Антҳропологй оф Роcк Арт. Охфорд Университй Пресс, 2018. ИСБН 978-0-19-060735-7.
- ↑ Wест, Степҳаниэ „Сcйтҳианс“, . Брилл'с Cомпанион то Ҳеродотус Баккер, Эгберт Ж.; де Жонг, Ирене Ж. Ф.; ван Wеэс, Ҳанс: . Брилл, 2002 — 437–456-бет. ИСБН 978-90-04-21758-4.
- ↑ Давис-Кимбалл, Жеаннине; Башилов, Владимир А.; Яблонскй, Леонид Т.. Номадс оф тҳе Эурасиан Степпес ин тҳе Эарлй Ирон Аге. Зинат Пресс, 1995. ИСБН 978-1-885979-00-1.
- ↑ ван Лоон, Мауриц Наннинг (1966). Урартиан Арт: Иц Дистинcтиве Траиц ин тҳе Лигҳт оф Неw Эхcаватионс. Истанбул, Туркей: Недерландс Ҳисторисч-Арчаэологисч Институут.