Spam

«Спам» (қисқартирилган «спиcед ҳам» — «зираворлар билан дудланган гўшт)», «аччиқ колбаса», «аччиқ ветчина» сўзидан келиб чиққан) — электрон почта чиқиндилари. Инглиз тилидан «спам» сўзининг тўғри таржимасини қандайдир «спетчина» — «зираворлар» ва «ветчина» каби тушуниш мумкин.

Тарихи

1937-йил американинг «Ҳормел Фоодс» фирмаси фабрикада тўпланиб, эскириб «бозори ўтмай қолган» гўштдан колбаса қиймасини тайёрлайди. Мазкур ёқимсиз маҳсулотни америкаликлар сотиб олмайдилар, шунинг учун корпорация эгаси кенг миқёсли маркетинг компаниясини уюштиради ва ўз маҳсулотини кенг реклама қилади ҳамда консерваларини ҳарбий идораларга ва флотга йетказиб бера бошлайди. 1937-йил «Ҳормел Фоодс» ўз маҳсулоти билан Америка ва иттифоқ қўшинларини боқади. Англияда ҳатто урушдан кейинги иқтисодий инқироз даврида ҳам спам инглизларнинг асосий исте’мол маҳсулотлари бўлган, Оруэлл томонидан «1984» романида тасвирланган «Пушти рангли гўшт бўлаклари» — 1948-йил спами эди. Шундай қилиб, ушбу сўз қандайдир жирканч, ёқимсиз, аммо муқаррарлик ифодасига эга бўлди. 1970-йил декабр ойида Монтй Пйтҳон’с Флйинг Cирcус театр гуруҳининг скетча (кичик ҳажвий пйеса) 25-сонида ташриф буюрувчилар ҳар бир таомда ветчина — «спам» мавжуд бўлган ресторанга келиб қоладилар. Официант спамнинг устунлик томонларини та’рифлайди. Викинглар кийимини кийиб олган хорнинг, орқа кўринишда кун чиқиши «Спам, спам, спам!» қўшиғининг шовқинини ташриф буюрганларнинг суҳбатлари остида эшиттирмайди. Мана шундай қилиб, «спам» термини кўнгилсиз, жонга тегувчи, ортиқча ахборотлар, ҳатто фойдали хабарларни ҳам «ўчирадиган» ахборот каби тасаввур қилина бошланди.

Янги мазмунда

«Спам» термини янги мазмунида (жонга тегувчи электрон тарқатмалар, почта чиқиндилари) 1993-йилда пайдо бўлди. Усенет компютер тармоғи администратори Ричард Депю яратган дастурдаги хато 1993-йил 31-март куни конференсиялардан бирига икки юзта бир хил хат жўнатилишини келтириб чиқарди. Унинг норози суҳбатдошлари жонга тегувчи хабарларга тезда — «спам» деган ном топдилар. Энг биринчилардан бўлган оммавий «спам-тарқатмаларини» ҳам кўрсатиб ўтиш мумкин: 1994-йил апрел ойида Cантер&Сиэгел юридик контораси дастурчини ишга ёллайди, у оддийгина дастурни яратиб беради ва конторанинг шубҳали хизматлари рекламасини яна ўша Усенет тармоғининг бутун конференсиясида жойлаштиради. Бугунги кунда «спам» термини (унинг бошқа турли сифатдош ҳосилалари каби — «спамчи», «спамер» ва бошқалар) тўлалигича электрон почта билан боғлиқ бўлиб қолди ҳамда АҚСҲда Хормелнинг шу ном билан колбаса маҳсулотлари ҳозиргача ишлаб чиқарилишига қарамай, кенг фойдаланилади.

Турлари

Спам (фойдаланувчи томонидан сўралмаган ахборот) жўнатувчининг (спамер) мақсади ва вазифаларига қараб тижорат ахборотига эга бўлиши ёки унга ҳеч қандай алоқаси бўлмаслиги мумкин. Шундай қилиб, мазмунига қараб, хабарларнинг «тижорат» спами — «унсолиcитед cоммерcиал э-маил» (умумий қабул қилинган аббревиатураси — УCЕ) ва «нотижорат» — «унсолиcитед булк э-маил» (УБЕ) мавжуд. АҚСҲда кўпинча ҳар бир штат қонунида сўралмаган (тижорат) почта тарқатмалари тушунчаси турлича талқин этилади ва ҳар бир штатда спам ҳодисасининг юридик ҳолати ўз келишмовчиликларига эга. Кўпчилик штатлар қонунлари фақатгина тижорат ахборотларини — УCЕ (сўралмаган тижорат хати) тарқатмалари билан боғлиқ бўлган сўралмаган электрон хатларни тарқатишни чеклайди. Шу билан бирга, қатор штатларда (мисол учун, Коннектикут, Делавер, Айдахо, Аёва, Луизиана) УCЕ учун ҳам ва УБЕ учун ҳам, я’ни хусусиятидан қат’ий назар, ҳар қандай сўралмаган электрон хабарларни оммавий тарқатишга чеклашлар киритилган. Электрон хатнинг тузилиши нуқтаи назаридан, спамда ушбу хабар нимадан иборат эканлиги ҳақидаги (мисол учун, унда реклама ахборот берилганлиги) ахборот «Субжеcт» майдонига эга бўлиши, хат ичида эса — хат жўнатувчи нима учун дастлаб хат олувчининг розилигисиз унга мурожаат қилаётганлиги кўрсатилиши ҳамда хабар жўнатувчидан кейинчалик шундай хабарлар олмаслиги учун олувчи нима қилиши кераклиги ҳақидаги ма’лумотлар, я’ни сўралмаган ахборотларни олмаслик учун мўлжалланган («опт-оут» функсияси) расмий хабар жўнатиш электрон манзил, Интернет тармоғи ресурси ёки телефони ҳақида (одатда, бу толл-фреэ пҳоне нумбер) ахборотлардан иборат бўлади. Мана шундай ҳаракатлар (Субжеcт майдонида кўрсатилган ва рад этиш механизми мавжудлиги) жўнатувчи ўзи таклиф этаётган ахборотнинг олувчига мажбур этилаётганлигини тушунишини ва уларга мумкин бўлган салбий та’сир кўрсатишни камайтиришга уринаётганлигини билдиради. Аммо кўпинча спамер спамдан ноқулайликлар келиб чиқишини камайтиришга ҳаракат қилиш у ёқда турсин, жўнатувчи манзилини сохталаштириб, учинчи шахс манзилидан фойдаланиб ва хабар сарлавҳасини қалбакилаштириб, ўз ҳаракатлари учун мас’улиятни ҳис этишдан ҳам бош тортади. Ушбу ҳаракатлар, иложи борича, жўнатувчининг шахсини аниқлаш ва унга қарши тегишли чоралар кўриш имконини қийинлаштириш учун амалга оширилади.

Спам тушунчаси

«Касперский Лабораторияси» тушунчасига кўра, спам — бу сўралмаган аноним оммавий тарқатмалардир. Ушбу тушунчада унга киритилган ҳар бир сўз муҳим.

• Аноним: Барча кўпинча айнан яширин ёки қалбакилаштирилган қайта алоқа манзили кўрсатилган автоматик тарқатмалардан жабрланади.
• Оммавий: ушбу тарқатмалар айнан оммавий ва фақатгина шулар спамерлар учун ҳақиқий бизнес ҳамда фойдаланувчилар учун ҳақиқий муаммо ҳисобланади.
• Сўралмаган: имзоланган тарқатмалар ва конференсиялар бизнинг тушунчамизга кирмаслиги кераклиги яққол тушунарли (аммо анонимлиги шартининг ўзи кўп жиҳатдан буни кафолатлайди).

Спам тушунчасида кўпинча «рекламали» ёки «тижорат таклифи» сўзлари киритилади. Бу унчалик тўғри эмас — спамларнинг кўп қисми реклама ёки тижорат мақсадларини кўзламайди. Сиёсий спам тарқатмалари мавжуд, «ҳайрия» спамерлик хатлари, қаллоблик («нигерияга мансуб», фишингли), «кетма-кет занжирли» — танишларга жўнатиш илтимоси билан (қўрқитувчи ваҳимали, «бахт хатлари»), вирусли ва тижорат тадбирлари ҳисобланмаган турлари мавжуд. Барча сўралмаган таклифларни икки турга ажратамиз:

1. Барча аноним оммавий тарқатма белгиларига эга бўлган спам.
2. Мақсадли тижорат таклифлари.