Sultonali Mashhadiy
Султонали Машҳадий (1437 Машҳад – 1520) – хаттот, шоир, хат назариётчиси; настаълиқ хати ривожига ва кенг тарқалишига улкан ҳисса қўшган. „Султон ул-хаттотин“ („Хаттотлар султони“) ва „Қиблат ул-куттоб“ („Котиблар қибласи“) номли юксак унвонлар соҳиби. Хаттотликка болалигидан иштиёқи баланд бўлган. Султонали Машҳадийнинг устозлари – хаттот Заҳириддин Азҳар ва Хожа Ҳофиз Муҳаммад. Султонали Машҳадий мадрасада таълим олган, сўнг мадрасада дарс берган. 1451-йилдан Ҳиротда яшаб, Султон Абу Саид (1451—69) ва Султон Ҳусайн (1469—1506)лар хизматида бўлган. Ҳиротдаги бадиий муҳит – санъаткорлар давраси, айниқса, Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийлар билан ижодий ҳамкорлик қилиш натижасида Султонали Машҳадий устод санъаткор даражасига кўтарилди (Навоийнинг шахсий кутубхонасида китобат ишлари билан машғул бўлган). Айниқса, Султонали Машҳадийнинг Навоий ижодига муносабати ўзгача бўлиб, шоирнинг аксар асарларини бир неча нусхаларда кўчирган; жумладан, Навоийнинг „Илк девон“ини ўзи тартиб этган (1465; дастхат нусхаси Россия миллий кутубхонасида). Ўз навбатида улуғ шоир ҳам хаттотга чуқур ҳурмат билан қараган, „Мажолис ун-нафоис“ асарида унга юқори баҳо берган. Султонали Машҳадий Ҳирот хаттотларига раҳбарлик қилган; ёш мусаввир Камолиддин Беҳзодга ўз фарзандидек муносабатда бўлган; уларнинг ўзаро ҳамкорлиги туфайли юксак даражадаги санъат асарлари—қўлёзмалар юзага келган. Султон Муҳаммад Нур, Султон Муҳаммад Хандон, Мир Али Ҳиравий, Муҳаммад Қосим ва бошқа кўплаб хаттотларни тарбиялаган. Машҳадда вафот этган[1][2][3].
| Султонали Машҳадий | |
|---|---|
| Таваллуди |
1437-йил |
| Вафоти |
1520-йил Машҳад |
| Касби | хаттот |
| Танланган асарлари | Қавоиди хутут |
Султонали Машҳадий кўчирган ва тартиб қилган мўтабар қўлёзмалар ҳам ўзбек мумтоз адабиётининг ноёб намунаси, ҳам Ҳирот китобат санъатининг шоҳ асарлари, дурдоналари сифатида қадрлидир. Шулардан 50 дан ортиқ китоб ва 500 га яқин қитъалар бизгача сақданган: Ўзбекистон ФА Шарқшунослик институтида Навоийнинг 3 девони (жумладан, „Наводир унниҳоя“ ва бошқалар), Ҳусайн Воиз Кошифийнинг „Ҳотамнома“, „Жавоҳирнома“ асарлари; Англиянинг Виндзор саройи кутубхонасида Навоийнинг „Девон“и, „Хамса“ асарлари; Россия миллий кутубхонасида Навоийнинг „Хамса“ асари; АҚСҲнинг Метрополитен-музейида Навоийнинг „Девон“и; Туркиянинг Истанбулдаги Тўпқопу саройи кутубхонасида Навоийнинг „Хамса“, Саъдийнинг „Девон“и, Султон Ҳусайний „Девон“и (4 нусха) ва бошқа қўлёзмалар; у яратган ғазал, рубоий, қитъалар (ҳуснихат парчалари, аксарият қисми Туркиядаги Тўпқопу саройида) мураққаъ ва тазкираларда дунё кутубхона ва музейларида сақланади (жумладан, 41 та қитъа Россия миллий кутубхонасида).
Султонали Машҳадийнинг хат санъатига оид „Қавоиди хутут“ („Хат қоидалари“, 1519) шеърий рисоласида (дастхат қўлёзмаси Россия миллий кутубхонасида) хаттот ва шоирнинг нозик диди ва ҳолати ўз аксини топган: рисола матни настаълиқ хатида китобат қилиниб, олтин суви билан ҳалланган; қўлёзма саҳифалари ҳошияларига ўсимлик ва ҳайвонлар тасвирлари ишланган (сарлавҳа варағидаги унвон ичига музаҳҳиб Жалолиддиннинг номи ёзилган). Султонали Машҳадий ушбу рисолада хат услублари (жумладан, настаълиқ хати) устида тўхталган, Ибн Муқла, Ибн Баввоб ва бошқа хаттотларнинг хат усулларини таърифлаган.
Султонали Машҳадий иморатлар, ёғоч ва тошларга ўйиб ёзиладиган хатларни битишга ҳам моҳир бўлган. Султон Ҳусайн қурдирган биноларига китобалар, унинг марҳум қариндош ва яқинларининг қабр тошларига битиклар битган.
Султонали Машҳадий фаолияти, у кўчирган ва битган қўлёзмалар, қитъа, китоба ва битиклар ўз даврида ва ундан кейин ҳам юқори баҳоланган: Бобур, Хондамир („Ҳабиб ус-сияр“), Мирхонд („Равзат ус-сафо“), Мирзо Муҳаммад Ҳайдар (Тарихи Рашидий), Абдураззоқ Самарқандий („Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн“) ва бошқалар.
Манбалар
- ↑ Wҳеэлер М. Тҳаcкстон. „Султан 'Али Машҳади“ (эн). Грове Арт Онлине (2003). ДОИ:10.1093/гао/9781884446054.артиcле.Т082297.
- ↑ „Солтāн 'Али Машҳади“ (эн). Антҳологй оф Ираниан Мастерс оф Cаллиграпҳй.
- ↑ Блаир, с. 279 - 280, 313.
Адабиётлар
- Костигова Г. И., „Трактат по каллиграфии“ Султан Али Машхеди, Л., 1957;
- Муродов А., Урта Осиё хаттотлик санъати тарихидан, Т., 1971;
- Алишер Навоий асарларига ишланган расмлар, Т., 1982;
- Ҳакимов М., Алишер Навоийнинг асарларини кўчирган хагготлар, Т., 1991;
- Норқулов Н., Темурийлар даври маданияти тарихидан лавҳалар, Хоразм, 1996;
- Пугаченкова Г. А.,. Темурнинг меъморий мероси, Т., 1996.
- Абдумажид Мадраимов. ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000.
- Блаир, Шеила. Исламиc Cаллиграпҳй. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2008. ИСБН 978-0748612123.
- Гҳолам-Ҳосайн Юсофи. „CАЛЛИГРАПҲЙ“ (эн). Энcйcлопæдиа Ираниcа.
- Wҳеэлер М. Тҳаcкстон. „Султан 'Али Машҳади“ (эн). Грове Арт Онлине (2003). ДОИ:10.1093/гао/9781884446054.артиcле.Т082297.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Шахсият ҳақидаги уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |