Buyuk italiyalik olim Galileo Galiley fizika, mexanika va astronomiya bilan shug‘ullangan. U Kopernikning sodiq izdoshi edi. 1609-yilda Galiley tarixda ilk bor teleskop, yaʼni kuzatilayotgan jismlarni 32 barobar kattalashtirib koʻrsatuvchi durbin yasadi[1].

Galiley teleskopi — zamonaviy teleskoplarning „bobokaloni“

XVII asr o‘rtalarida Polshaning Gdansk shahri aholisi bir uyning tomida gʻaroyib qurilmani koʻrishadi. Qiyshayib turgan kema machtasiga oʻxshagan, arqon bilan qoplangan mazkur qurilma badavlat savdogar Yan Geveliyning teleskopi edi. Geveliy butun daromadini astronomiyani oʻrganishga sarflagan. U o‘z uyida rasadxona barpo etgan edi. Uning teleskopining uzunligi 45 metr boʻlgan. Geveliy Oy va yulduzlarni oʻrganar edi. U yulduz turkumlarining ajoyib atlasini tuzgan. Atlas xaritalarida nafaqat yulduzlar tasvirlangan, balki yulduz turkumlari nomiga mos afsonaviy qahramonlar va maxluqlarning tasvirlari ham joy olgan edi.

XVII asrning ikkinchi yarmida va XVIII asrda dunyoning koʻplab mashhur olimlari teleskoplarni takomillashtirish bilan mashg‘ul boʻlishdi. Ularning orasida nemis matematigi va astronomi logann Kepler, ingliz fizigi va matematigi Isaak Nyuton va rus olimi Mixail Vasilyevich Lomonosovlar bor edi.

O‘sha asrlarda Yevropaning turli shaharlarida o‘z zamonasining kuchli teleskoplari bilan jihozlangan katta observatoriyalar (rasadxonalar) qurildi. 1671-yilda Fransiyada (Qirollikning) Parij observatoriyasi ochildi. 1675-yilning 22-iyunida qirol Charlez II tomonidan London yaqinida Grinvinch observatoriyasi paydo boʻldi[2]. Bir necha yil o‘tib Berlinda ham observatoriya ochildi.

Rossiyada ilk observatoriya Pyotr I buyrugʻi bilan qurilgan. Avval Moskva shahrida, Suxarev minorasida observatoriya paydo boʻldi. U yerda teleskoplar va kvadrantlardan tashqari Gollandiyadan keltirilgan ikki metrli yulduzli globus ham bor edi. Keyin Pyotr I Peterburgda, Rossiyaning ilk muzeyi — Kunstkamera binosida observatoriya qurishga buyruq berdi.

Galileo Galiley kashfiyoti

Optik teleskopning eng qadimgi turi 1608-yilda Gollandiyada paydo boʻlgan, oʻshanda Middelburglik koʻzoynak ishlab chiqaruvchisi Xans Lippershey uni patentlashga urinib koʻrgan[3]. Patent haqidagi xabar tez tarqaldi va 1609-yil may oyida Venetsiyada boʻlgan Galileo Galiley bu ixtiro haqida eshitdi va oʻzining teleskopini yaratdi va uni astronomik kashfiyotlar qilishda qoʻlladi[1].

Manbalar