Turkiston (viloyat)
Turkiston viloyati (qozoqcha: Tүrkіstan oblыsы, Türkıstan oblysy) — Qozogʻiston Respublikasi janubidadagi viloyat. 2018-yildan buyon Turkiston viloyati deb qayta nomlandi. 1932-yil 10-martda tashkil etilgan (1962—64 y-yilarda Janubiy Qozogʻiston oʻlkasining bir qismi, 1964-yildan 1992-yil 6-maygacha Chimkent viloyati). Maydoni 117,3 ming km2. Aholisi 2 621 523 kishi (2012), asosan qozoqlar va oʻzbeklar, shuningdek, rus, ukrain, tatar, ozarbayjon, tojik va boshqa millat vakillari yashaydi. Markazi 19-iyun 2018-yildan buyon turkiston shahri. Viloyat tarkibida 13 ta tuman[5], 4 ta shaharcha, 7 ta shahar, 13 ta kent, 171 ta qishloq okrugi, 932 ta qishloqlari bor. Toshkent — Aris — Orenburg , Almati — Oris — Orenburg temir yoʻl magistralining bir qismi oʻtgan. Muhim avtomobil yoʻllari: Chimkent — Toshkent, Chimkent — Taraz, Chimkent — Turkiston — Qiziloʻrda, Avialiniyalar Chimkentni Toshkent, Moskva, Bishkek, Almati, shuningdek, viloyat tumanlari bilan bogʻlaydi. Janubiy qozogʻiston viloyatida oliy oʻquv yurtlari, 2-teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, Sariogʻoch balneologik kurorta bor.[6]
|
| ||
| Viloyat | ||
|---|---|---|
| Tegishli | Janubiy Qozogʻiston | |
| Maʼmuriy markazi | Turkiston | |
| Yirik shahari |
Turkiston Kentau | |
| Asos solingan sanasi | 1932-yil | |
| Akim | Oʻmirzaq Shoʻkeyev | |
| Aholi (2019) |
▼ 1 983 967[1] (10,74 % , (2-oʻrin) | |
| Zichligi | 17,00 kishi./km² | |
| Millatlar tarkibi |
qozoqlar 76,02 % oʻzbeklar 16,97 % ruslar 1,76 % tojiklar 1,86 % boshqalari 3,36 %[2] | |
| Dinlar tarkibi | musulmonlar, Xristianlar | |
| Maydoni | 117 249 km² (4,3 %, 13-oʻrin) | |
| Vaqt mintaqasi | UTC+6 | |
| Telefon kodi | +7 725x xx-xx-xx[3] | |
| Pochta indeksi | 16 xxxx[4] | |
| Avtomobil raqami kodi | X, 13 | |
| Rasmiy sayti | http://turkistan.gov.kz/ru/ | |
| Xaritada | ||
|
| ||
Hududiy boʻlinishi

- Turkiston shahri,
- Oris shahri,
- Kentov shahri,
- Boydibek tumani, markazi — Shayan
- Qazigʻurt tumani, markazi — Qazigʻurt
- Paxtaorol tumani, markazi — Mirzakent
- Ordabasi tumani, markazi — Temirlanovka
- Oʻtror tumani, markazi — Shavildir
- Sayram tumani, markazi — Oqsuvkent
- Sauran tumani, markazi — Choʻrnoq
- Sariagʻash tumani, markazi — Sariagʻash
- Soʻzoq tumani, markazi — Shoʻlaqoʻrgʻan
- Toʻlebiy tumani, markazi — Lenger
- Tulkibosh tumani, markazi — Turar Risqulov
- Chordara tumani, markazi — Chordara
- Jetisay tumani, markazi — Jetisay[7]
- Keles tumani, markazi — Abay[7]
Aholisi

Janubiy Qozogʻiston viloyatida respublika aholisining 15 %-i yashashadi (2011). Aholining oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 22,36 kishidan toʻgʻri keladi. Respublika boʻyicha tabiiy oʻsish boʻyicha (1000 kishiga 22,6 chaqaloqdan keladi) va aholi sonining tabiiy oʻsishining eng yuqori koʻrsatkichiga (32,5-ming kishidan oshdi) yetdi.
| Aholi soni 1989-yil |
% | Aholi soni 1999-yil |
% | Aholi soni 2009-yil |
% | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Barchasi | 1823528 | 100,00 % | 1978339 | 100,00 % | 2469357 | 100,00 % |
| Qozoqlar | 1017470 | 55,80 % | 1340889 | 67,78 % | 1785992 | 70,24 % |
| Oʻzbeklar | 285042 | 15,63 % | 332202 | 16,79 % | 401630 | 17,50 % |
| Ruslar | 278473 | 15,27 % | 162098 | 8,19 % | 136538 | 5,96 % |
| Ozarbayjonlar | 27049 | 1,48 % | 24732 | 1,25 % | 28956 | 1,26 % |
| Tojiklar | 19593 | 1,07 % | 21370 | 1,08 % | 29742 | 1,17 % |
| Tatarlar | 34615 | 1,90 % | 23672 | 1,20 % | 21429 | 0,88 % |
| Turklar | 11051 | 0,61 % | 18665 | 0,94 % | 20995 | 0,87 % |
| Koreyslar | 11430 | 0,63 % | 9780 | 0,49 % | 9717 | 0,40 % |
| Kurdlar | 6306 | 0,35 % | 6661 | 0,34 % | 8399 | 0,34 % |
| Ukrainlar | 33033 | 1,81 % | 13039 | 0,66 % | 7948 | 0,33 % |
| Olmonlar | 44526 | 2,44 % | 5261 | 0,27 % | 5788 | 0,15 % |
| Uygʻurlar | 3752 | 0,21 % | 3258 | 0,16 % | 3485 | 0,16 % |
| Forslar | 2511 | 0,14 % | 2312 | 0,12 % | 2860 | 0,12 % |
| Chechenlar | 3573 | 0,20 % | 2260 | 0,11 % | 2465 | 0,10 % |
| Qirgʻizlar | 1435 | 0,08 % | 985 | 0,05 % | 2007 | 0,08 % |
| Yunonlar | 20856 | 1,14 % | 1685 | 0,09 % | 1036 | 0,06 % |
| Boshqurtlar | 2401 | 0,13 % | 1211 | 0,06 % | 995 | 0,04 % |
| boshqa millatlar | 20412 | 1,64 % | 8259 | 0,83 % | 8264 | 0,34 % |
Geografiyasi
Hududi Shimoliy tarafidan Qaragʻandi, Sharqiy tarafida Jambil, gʻarbiy tarafidan Qiziloʻrda viloyatlari bilan chegaradosh, janubida Oʻzbekiston Respublikasi bilan chegaradosh. Janubiy Qozogʻiston viloyati Turon past-tekisligining sharqiy qismi va Tyan-Shanning gʻarbiy tarmoqlarida joylashgan. Hududining koʻp qismi tekislik (balalandligi 200– 300 m). Chekka janubda Mirzachoʻlning shimoliy qismi, shimolda Betpaqdala choʻli bor. Viloyatning markaziy qismida Qoratov tizmasi (eng baland joyi 2176 m), janubi-sharqida Talas Olatovining gʻarbiy chekkalari, Qorjontov (2824 m) va Ugom (4238 m) tizmalari qad koʻtargan.
Transporti

Viloyat iqtisodining rivojlanishiga temir yoʻl xizmatining ulushi katta. Asosiy temir yoʻl tarmoqlari: Orenburg — Toshkent, Turkiston — Sibir temir yoʻli. Temir yoʻlning umumiy uzunligi 443 km.dan oshadi, xizmat koʻrsatish postlari Shengeldi — Oris va Turkiston — Oris — Tulkibosh stansiyalarning oraliqlari. Avtomabil yoʻlining umumiy uzunligi 5200 km, unung 800 km.dan ortigʻi respublikalik, 4470 km asosiy ahamiyatga ega yoʻllar. Viloyatdagi katta avtomagistrallar: Almati — Toshkent, Chimkent — Qiziloʻrda, Chimkent — Juantoʻbe. Havo yoʻllarida „Chimkent auejayi“ AAQ xalqarolik jonli va tranzitlik aviareyslari foydalanishga qulay. Viloyatdan Buxoro — Chimkent — Almati gaz quvuri, Omsk — Pavlodar — Chimkent neft quvuri oʻtadi.
Tabiati
Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq va quruq, qishi qisqa, iliq, qor kam yogʻadi. Iyulning oʻrtacha harorati shimol va janubi-gʻarbida 28 °C, janubi-sharqida 16— 24 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati shimolda — 9 °C, janubda — 2 °C. Yiliga 100–400 mm dan 1000 mm gacha yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 230—290 kun. Yirik daryosi — Sirdaryo va uning irmoqlari Keles, Quruqkeles, Aris. Shimolda Chu daryosi oqib oʻtadi. Sirdaryoda Chordara suv ombori qurilgan. Doʻstlik, Aris va Turkiston magistral irrigatsiya kanallari mavjud. Sirdaryo qayirida chuchuk suvli koʻllar, Chu daryosi quyi oqimida shoʻr koʻl koʻp. Tekisliklarda qumli va qumoq-qoʻngʻir va boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda boshoqli shuvoq hamda shoʻra, qora va oq saksovul, yulgʻun oʻsadi. Sirdaryo va Chu daryolari qayirida oʻtloq, shoʻrlangan tuproqlarda qamish oʻsadi. Togʻlarda vertikal mintaqalar — choʻl zonasidan alp oʻtloqlari va muzliklargacha uchraydi. Choʻlda kemiruvchilar (yumronqoziq, qumsichqon, qoʻshoyoq), togʻlarda togʻ takasi va togʻ qoʻyi (arhar), qoplon, ayiq, qushlardan tasqara, toʻqaylarda boʻri, tulki, oq sichqon, sassiqkoʻzan, qobon, qirgʻovul, koʻllarda gʻoz, oʻrdak, choʻlda sudraluvchilardan ilon, toshbaqa, kaltakesak yashaydi.
Sanoati
Viloyat iqtisodida kon sanoati va qishloq xoʻjaligi xom ashyolarini qayta ishlash sanoati bilan birga intensiv obikor dehqonchilik va chorvachilik rivojlangan. Energetikasi asosan tabiiy gaz (Oʻzbekiston), toshkoʻmir (Qaragʻanda), mahalliy qoʻngʻir koʻmir (Langar) va mazutda ishlaydi. Kon sanoati (Kentov shahri va Achisoy hamda Bayjonsoy shaharchalarida polimetall konlari va boyitish fabrikalari), rangli metallurgiya (Chimkentda qoʻrgʻoshin eritish fabrikasi), mashinasozlik (pressavtomatlar, kardan vallari, avtotraktor detallari ishlab chiqarish, ekskavator zavodlari), kimyo va farmatsevtika (chorva mollariga beriladigan antibiotiklar, fosforli tuzlar zavodlari), yengil (ip gazlama kombinati, paxta tozalash va qorakoʻl teri zavodlari, paypoq-trikotaj, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari), oziq-ovqat (moy ekstraksiya, sut va meva konserva, vino zavodlari) sanoati tarmoqlari rivojlangan. Sement, gʻisht, keramzit, neftni qayta ishlash zavodlari bor. Janubiy Qozogʻiston viloyati obikor dehqonchilik, paxtachilik, tokchilik va bogʻdorchilik regioni. Qishloq xoʻjaligida g'alla ekinlari, texnika ekinlari, yem-xashak ekinlari, sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. Tokchilik va bogʻdorchilik rivojlangan. Chorvachilikda yaylov qorakoʻlchiligi, mayin junli va goʻsht-moy qoʻychiligi, goʻsht-sut qoramolchiligi rivojlangan. Qoʻy, echki, qoramol, yilqi, tuya va parranda boqiladi.
Manbalar
- ↑ „Chislennostь naseleniya Respubliki Kazaxstan po polu v razreze oblastey, gorodov, rayonov i rayonnыx tsentrov i poselkov na nachalo 2019 goda“. Komitet po statistike Ministerstva natsionalьnoy ekonomiki Respubliki Kazaxstan. 2021-yil 20-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 8-avgust.
- ↑ „Chislennostь naseleniya RK po otdelьnыm etnosam 2019 g.“. 2020-yil 4-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 14-sentyabr.
- ↑ „Janubiy Qozogʻiston viloyatining telefon kodlari“. 2013-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 15-sentyabr.
- ↑ „Pochtovыe indeksы Kazaxstana“. 2013-yil 22-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 15-sentyabr.
- ↑ naselenie Yujno-Kazaxstanskoy oblasti 2012 goda, 2012-02-05da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-05-29
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ 7,0 7,1 Ukaz Prezidenta Respubliki Kazaxstan «Ob izmeneniyax v administrativno-territorialьnom ustroystve Yujno-Kazaxstanskoy oblasti» ot 5 iyunya 2018 goda № 698
- ↑ Agentstvo Respubliki Kazaxstan po statistike. Arxiv (Wayback Machine saytida 2013-11-13 sanasida arxivlangan): Natsionalьnыy sostav naseleniya Respubliki Kazaxstan i ego oblastey (tom 1) (Wayback Machine saytida 2011-08-16 sanasida arxivlangan)
- ↑ Chislennostь naseleniya po oblastyam, gorodam i rayonam, polu i otdelьnыm vozrastnыm gruppam, otdelьnыm etnosam na 1 yanvarya 2010 goda, 2012-06-27da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2012-03-04
Havolalar
| Vikiomborda „Turkiston (viloyat)“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. |
- Ofitsialьnыy sayt (Wayback Machine saytida 2009-10-06 sanasida arxivlangan)
- Karta Yujno-Kazaxstanskoy oblasti (Wayback Machine saytida 2011-11-05 sanasida arxivlangan)
- Yujno-Kazaxstanskaya oblastь, dannыe 1999 goda (Wayback Machine saytida 2006-06-29 sanasida arxivlangan)
| Qozogʻiston geografiyasiga oid uşbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. |