Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Turkiston milliy birligi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Туркистон миллий бирлиги
Тури Сиёсий
Мақоми Мавжуд эмас
Мақсади Туркистон минтақасининг тўлиқ мустақиллигига эришиб, яхлит давлат тузиш
Ишга тушган санаси 1921-йил 5-август
Тугатилган 1942-йил
Жойлашуви Бухоро
Асосчи(лар)и Аҳмад Закий Валидий Тўғон
Файзулла Хўжаев
Мунавварқори
Абдуқодир Муҳиддинов
Ҳошим Шайх Қушбегиев
Саъдулла Турсунхўжаев
Директори Аҳмад Закий Валидий Тўғон

Туркистон миллий бирлиги — Туркистон тараққийпарварлари ташкил қилган сиёсий ташкилот (1920 — 1942). 1920-йилда Бухорода ташкил этилган. Асосий мақсади Туркистон минтақасининг тўлиқ мустақиллигига эришиб, яхлит давлат тузиш бўлган. Унинг ташкилотчилари Аҳмад Закий Валидий Тўғон, Файзулла Хўжаев, Мунавварқори, Абдуқодир Муҳиддинов, Ҳошим Шайх Қушбегиев, Саъдулла Турсунхўжаев ва бошқалар бўлган. Дастлаб бу ташкилот „Бухоро истиқлоли“ ва Тошкентда фаолият кўрсатаётган „Миллий Иттиҳод“ ташкилотлари фаолиятини бирлаштирувчи „Марказлар маркази“ номи билан ташкил топган. Кейин номи „Туркистон миллий бирлиги“га ўзгартирилган. Ташкилотни тузишда туркпараст олим А.Валидийнинг хизмати катта. У болшевиклар фақат Бошқирдистонда эмас, балки бутун босиб олинган ўлкаларда мустамлакачилик сиёсатидан норози, 1920-йилнинг 12-сентябрида Ленин, Сталин, Троский, Риковга билдирги ёзиб[1], Туркистон миллий бирлиги ғояси учун кураш бошлайди. Туркистон ўлкасига ташриф буюриб, Мунавварқори билан учрашади. Улар собиқ „Ёш бухороликлар“ жамияти фаоллари ва ҳукумат раҳбарлари Ф.Хўжаев, Фитрат, Абдуқодир Муҳиддинов, Усмонхўжа Пўлатхўжаев, Абдулҳамид Орифов ҳамкорликда ишладилар. Ташкилот 1921-йилдан бошлаб Бухоро, Фарғона, Хива, Туркманистон, Қозоғистон, ва ўша атрофда ҳаракат қилаётган қўрбошилар ҳузурига элчилар юборган.

Шундан кейин Бухородаги олдиндан келишилган Харгуш қишлоғи ва собиқ амир Олимхоннинг Ситораи Моҳи Хоса саройида яширин маслаҳат мажлислари ўтказилади.

1921-йилнинг 2-августидан 5-августигача ўтказилган „Туркистон миллий бирлиги“нинг таъсис конгрессида ташкилот Ўрта Осиё миллий мусулмон жамиятлари федерацияси деб қайта номланган.

Валидий унинг Марказий Қўмитаси (МҚ) раиси этиб сайланган. МҚ таркибига Туркистоннинг нуфузли сиёсий арбоблари кирган, ташкилотнинг дастури тасдиқланган. „Туркистон миллий бирлиги“ билан „Миллий иттиҳод“ ташкилоти ўзаро ҳамкорликда фаолият кўрсатган. Унинг Самарқанд шаҳрида бўлган 6-конгресси (1921-йил 5—7 сентабр)да 24 банддан иборат Низом ва Туркистон миллий байроғи қабул қилинган. 1921-йил 6-сентябрда қабул қилинган Туркистоннинг Миллий байроғи бинафша рангда бўлиб, унинг асоси қилиб, Х асрда ҳукмронлик қилган қорахонийлар ва салжуқийлар давлати байроқлари танланган. Байроқни тайёрлаш ишида Заки Валидий, Мунаввар Қори ва Тўрақул Жонузоқовлар иштирок этган[2]. Мазкур конгресс Туркистон минтакасидаги истиқлолчилик ҳаракатининг ғоявий жиҳатдан жипслашувига хизмат қилди. „Туркистон миллий бирлиги“ ташкилотининг 7-конгресси (Тошкент шаҳри, 1922-йил 18—20-сентабр) Валидийга ташкилот фаолиятига халқаро жамоатчилик эътиборини қаратиш ва чет элда унинг бўлимларини тузиш учун хорижга боришни топширади. 1923-йилнинг 21-октябрида „Туркистон миллий бирлиги“нинг Тошкентдаги охирги йиғилиши бўлган. А.Валидийнинг ўзи бу ҳақда шундай деган эди:

21-куни кечқурун о'ртоқларим то'планишни таклиф қилишди. Эронга чиқиб кетишдан аввал бир неча ой Туркистон миллий бирлигининг турли жойлардаги бо'лимларининг ишлари билан шуг'улланишимни зарур, деб ҳисобладилар. Ҳаммамиз ҳам бу йиг'илишни жамиятимизнинг энг со'нгги умумйиг'илиши эканини тушунардик. ҳаммаси чин ко'нгилдан гапирарди. Бошқа ко'риша олмасмиз деб йиг'лаганлар ҳам бо'лди[3].


1923-йил ёзидан унинг аъзолари асосан чет элларда фаолият кўрсатган. Унинг Европада 2 та конгресси (1924-йил 23-ноябр, 1925-йил 1-май, Берлин) бўлган. „Янги Туркистон“ (муҳаррири Усмон Хўжа, 1927-йил июн — 1932-йил сентабр; Истанбул ва Берлин) ва „Ёш Туркистон“ (муҳаррири Мустафо Чўқай; 1929-йилдек — 1939-йил август; Париж ва Берлин) журналлари „Туркистон миллий бирлиги“ ташкилотининг матбуот органи ҳисобланган.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Заки Валиди Туг’он. «Хотиралар» китобидан парчалар“. кҳ-даврон.уз. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  2. ↑ Д.Жамолова „Жадидларнинг миллий ташкилотлари қисмати“. Қаралди: 30-июл 2023-йил.
  3. ↑ Рустамбек Шамсутдинов. Ватан тарихи. 3-китоб. Тошкент Шарқ 2016 — 221-бет. ИСБН 978-9943-26-566-0. 

Адабиётлар

  • Валидий 3., Бўлинганни бўри ер [Хотиралар], Т., 1997; Ўзбекистоннингянги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Зиёева Д., Туркистон миллий озодлик ҳаракати, Т., 2000.