Tursunov Saypulla Narzullayevich
Сайпулла Нарзуллаевич Турсунов (1956-йил 10-майда Сурхондарё вилояти, Шеробод туманида туғилган) — ўзбек тарихчиси, тарих фанлари доктори, профессор. Унинг илмий фаолияти асосан Сурхондарё воҳаси тарихи, этнологияси, этнографияси, моддий ва номоддий маданияти ҳамда топонимикаси масалаларини ўрганишга қаратилган.
| Сайпулла Турсунов | |
|---|---|
| Сайпулла Нарзуллаевич Турсунов | |
| Таваллуди |
10-май 1956 Шеробод тумани, Сурхондарё вилояти, Ўзбекистон ССР |
| Фуқаролиги | Ўзбекистон |
| Миллати | Ўзбек |
| Соҳаси | Тарих, этнология, этнография, топонимика |
| Таълими | Термиз давлат педагогика институти |
| Машҳур ишлари | Сурхондарё воҳаси тарихи, этнологияси ва этнографияси бўйича тадқиқотлар |
| Мукофотлари | «Меҳнат шуҳрати» ордени |
Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссиясининг расмий материалларида Турсунов тарих фанлари доктори, профессор сифатида қайд этилган.[1]
Турсунов кўп йиллар Термиз давлат университетида илмий-педагогик ва ташкилий фаолият олиб борган. Унинг илмий тадқиқотлари Сурхондарё воҳаси тарихи, этнологияси, этнографияси, тарихий топонимикаси, моддий ва номоддий маданияти ҳамда жанубий Ўзбекистоннинг тарихий-маданий жараёнларига бағишланган.
Биографияси
Болалиги ва та’лими
Сайпулла Нарзуллаевич Турсунов 1956-йил 10-майда Сурхондарё вилояти Шеробод тумани Бойбулоқ маҳалласидаги Пахтакор қишлоғида туғилган.
1977-йилда Термиз давлат педагогика институтини тамомлаган.
Меҳнат фаолиятини 1977–1978-йилларда Шеробод туманидаги 29-мактабда ўқитувчи сифатида бошлаган.
1978–1980-йилларда Термиз педагогика институтининг Фалсафа кафедрасида ўқитувчи бўлиб ишлаган. 1980–1996-йилларда мазкур институтнинг Умумий тарих кафедрасида катта ўқитувчи лавозимида фаолият юритган.
Олий та’лимдаги фаолияти
1996–2000-йилларда Термиз давлат университетида ма’навият ва ма’рифат ишлари бўйича биринчи проректор лавозимида ишлаган.
2000–2001-йилларда университет ректори вазифасини бажарувчи бўлган.
2001–2002-йилларда яна ма’навият ва ма’рифат ишлари бўйича биринчи проректор лавозимида фаолият юритган.
2002–2010-йилларда Термиз давлат университети Тарих факултетининг Манбашунослик, тарихшунослик ва махсус тарих фанлари кафедраси мудири бўлган.
2010–2013-йилларда Жаҳон тарихи ва манбашунослик кафедраси мудири, 2013–2014-йилларда мазкур кафедрада профессор лавозимида фаолият юритган.
2014–2015-йилларда Жаҳон тарихи ва манбашунослик кафедраси мудири бўлган.
2015–2017-йилларда Термиз давлат университети Жаҳон тарихи кафедраси мудири лавозимида ишлаган.
2017–2019-йилларда Термиз давлат университети Магистратура бўлими бошлиғи бўлган.
2019–2025-йилларда Термиз давлат университети Жаҳон тарихи кафедраси мудири сифатида фаолият юритган.
2025-йилдан Термиз давлат университети Жаҳон тарихи кафедраси профессори сифатида фаолият юритмоқда.
ОАКнинг расмий материалларида Турсунов бир қатор тарих ва этнология йўналишидаги диссертацияларнинг илмий раҳбари ёки расмий оппоненти сифатида қайд этилган.[2]
Илмий фаолияти
Турсуновнинг илмий фаолияти Сурхондарё воҳаси тарихи, тарихий-этнографик жараёнлар, этнология, моддий ва номоддий маданият, халқ амалий сан’ати, бахшичилик, миллий кураш, тарихий топонимика ва маҳаллий тарих масалаларини ўрганишга йўналтирилган.
Унинг тадқиқотларида Сурхон воҳасининг тарихий-маданий тараққиёти, маҳаллий аҳолининг ан’аналари, урф-одатлари, ҳунармандчилиги, халқ оғзаки ижоди, жой номларининг келиб чиқиши ва тарихий-маданий мазмуни каби масалалар ўрганилган.
Турсуновнинг илмий йўналишларидан бири Сурхон-Шеробод воҳасининг этнологияси ва этнографиясини тадқиқ этишдир. ОАКнинг расмий материалларида унинг илмий раҳбарлиги остида Сурхон воҳаси аҳолиси, этномаданий жараёнлар ва этнографик масалаларга бағишланган диссертациялар бажарилгани қайд этилган.[3]
2026-йилда Ўзбекистон топонимларининг тарихий таҳлилига, хусусан, Сурхондарё вилояти мисолига бағишланган ПҳД диссертациясининг илмий раҳбари сифатида ҳам Турсунов қайд этилган.[4]
Илмий йўналишлари
Турсуновнинг асосий илмий йўналишлари қуйидагиларни қамраб олади:
- Сурхондарё воҳаси тарихи;
- Сурхон воҳаси этнографияси;
- этнология ва антропология;
- Ўзбекистон жанубий ҳудудларининг этномаданий жараёнлари;
- моддий ва номоддий маданият тарихи;
- халқ амалий сан’ати ва ҳунармандчилик;
- бахшичилик сан’ати тарихи;
- ўзбек миллий кураши тарихи;
- тарихий топонимика;
- тарихий ва маданий ёдгорликлар;
- Термиз ва Термизий алломалар тарихи;
- маҳаллий тарих ва ўлкашунослик.
Илмий нашрлари
Турсуновнинг илмий мақолалари тарих, археология, этнология ва Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари тарихига бағишланган илмий нашрларда чоп этилган.
2025-йилда Сайпулла Н. Турсунов, Икромжон И. Умаров ва Ислам М. Каршиэв ҳаммуаллифлигида Анcиэнт Cитиэс анд Фортрессес оф Нортҳерн Баcтриа мақоласи Археология Евроосиё даштлари журналида чоп этилган. Мақолада Шимолий Бақтриянинг қадимги шаҳарлари ва қал’алари, жумладан, Сапаллитепа, Жарқўтон, Бандихон, Қизилтепа, Узундара, Кампиртепа ва Термиз каби ёдгорликлар тарихий-археологик нуқтаи назардан ўрганилган.[5]
Мазкур мақола ДОАЖ базасида ҳам индексланган бўлиб, унда муаллифларнинг Термиз давлат университетига мансублиги кўрсатилган.[6]
2021-йилда Турсуновнинг Сурхон воҳасида совет режимининг ўрнатилиши номли мақоласи Ўтмишга назар журналининг махсус сонида чоп этилган. Мақолада 1917–1921-йилларда Сурхон воҳасида совет ҳокимиятининг ўрнатилиши ва унга қарши миллий-озодлик ҳаракатлари таҳлил қилинган.[7]
Илмий раҳбарлик фаолияти
Турсунов Термиз давлат университетида тарих, этнология ва этнография йўналишларида илмий тадқиқот олиб бораётган ёш олимларга илмий раҳбарлик қилган.
ОАКнинг расмий ма’лумотларига кўра, у турли йилларда бир қатор ПҳД диссертацияларининг илмий раҳбари сифатида кўрсатилган.
Жумладан, 2026-йилда Афғонистонлик ўзбек ва тожикларнинг этномаданий ҳаётидаги ўзгаришларга бағишланган ПҳД диссертациясига Турсунов илмий раҳбарлик қилган.[8]
Шунингдек, Сурхон-Шеробод воҳасидаги никоҳ маросимларининг этномаданий жараёнларга та’сирига бағишланган диссертацияда ҳам Турсунов илмий раҳбар сифатида қайд этилган.[9]
Шунингдек, у Сурхон воҳасидаги совет даври тарихи, жанубий Ўзбекистоннинг этномаданий жараёнлари ва тарихий топонимикаси бўйича илмий тадқиқотларга раҳбарлик қилган.
Илмий лойиҳалари
Турсунов турли йилларда Сурхондарё тарихи, этнографияси, маданияти, топонимикаси ва тарихий-маданий меросини ўрганишга қаратилган илмий ҳамда инновацион лойиҳаларда иштирок этган.
Унинг илмий фаолиятида Сурхондарёни этнографик макон сифатида ўрганиш, Ўзбекистон жанубий ҳудудларидаги этномаданий жараёнлар, моддий маданият, тарихий топонимика ва маданий мерос обектларини тадқиқ этиш йўналишлари муҳим ўрин тутади.
Асарлари
Турсунов тарих, этнография, этнология, топонимика ва маҳаллий тарихга оид монография, дарслик, ўқув қўлланма ва илмий мақолалар муаллифи ва ҳаммуаллифи сифатида фаолият юритган.
Монография ва китоблари
- В плену утопического мышления
- Шеробод тарихи
- Денов ёғ-экстраксия заводи тарихи
- Иккинчи жаҳон уруши йилларида Шеробод меҳнаткашларининг жасорати
- Унутилмас жасорат
- Хаёлий фикрлаш асрида
- Ўзбекистон қишлоқ хўжалигини ривожлантириш йўлидаги уринишлар (1946–1965): ниятлар ва натижалар
- Ўзбекистон Республикаси мустақиллик йўлида
- Ўзбекистон иқтисодиётида аграр секторнинг ривожланиши ва муаммолари
- Сурхондарё тарих кўзгусида
- Термизий буюк сиймолар
- Термиз йилномаси
- Сурхондарё тарихи
- Ўзбекистон тарихи ва маданияти — Сурхондарё этнографияси
- Сурхондарё вилояти тарихини ўрганиш
- Шерободликлар
- Сурхондарё вилояти топонимлари
- Раҳбар ма’навияти
- Сурхондарё вилояти номоддий маданияти
- Сюансзанг ва буддизм тарихига доир
- Жарқўрғон
- Денов
- Бойсун
- Хотира барҳаёт — қадр мангу
- Сурхондарё — этнографик макон
- Маҳалла — мустақил юрт таянчи
- Миллий ма’навиятимиз ва баркамол авлод тарбияси
- Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудларида номоддий маданият тарихи
- Халқ ҳикматларининг баркамол авлод тарбиясидаги аҳамияти
- Шеробод тарихидан лавҳалар
- Шўрчи тарихидан лавҳалар
- Сурхон воҳаси моддий маданияти тарихи
- Сурхон воҳаси архитектураси: ўтмиш ва бугун
- Ўзбекистонда бахшичилик сан’атининг шаклланиши ва тараққиёти тарихи
- Бахшичилик
- Термизий алломалар
- Ўзбек миллий кураши тарихи: ан’аналари
- Ўзбекистон жанубий ҳудудларида маданий ва амалий сан’ат ёдгорликлари тарихи
- Ўзбекистонда топонимик номлар ва уларнинг тарихи
- Термизийларнинг илмий тафаккури
- Имом Исо Термизий ва Термизий алломалар
- Жарқўрғон тарихидан лавҳалар
- Қумқўрғон тарихидан лавҳалар
- Термиз шаҳри тарихи
- Термиз тумани тарихи
- Бандихон тарихи
- Қизириқ тарихи
- Сурхоннома
- Сурхондарё қурувчилари тарихи
- Шаҳид кетган қатағон қурбонлари — хотираси абадий (1920–1938-йиллар)
- Ўзбекистон бахшилари жаҳон туризми нигоҳида
- Сариосиё ва Узун тарихи
- Бойсун баҳори
- Термизийларнинг ҳаёти ва ижоди: дунёвий ва диний э’тиқодлари
- Ҳадис илми асосчиларидан Имом Термизий ва Термизий алломалар
- Термизий ва Термизий алломалар
- Сурхондарё вилояти жой номларининг изоҳли луғати
- Ангор тумани тарихи
- Олтинсой тумани тарихи
Шунингдек, Турсунов Сурхондарё тарихи, Сурхондарё этнографияси ва Жаҳон тарихи каби дарслик ва ўқув қўлланмаларида муаллиф ёки ҳаммуаллиф сифатида қатнашган.
Жамоат ва ташкилий фаолияти
Турсунов илмий-педагогик фаолияти билан бир қаторда жамоат ва ташкилий фаолиятда ҳам қатнашган.
2015–2019-йилларда ҳамда 2022-йилда халқ депутатлари Сурхондарё вилояти Кенгаши депутати бўлган.
2010-йилдан Сурхондарё вилояти ҳудудий инновация фаолияти ва технологиялар трансфери маркази раҳбари сифатида фаолият юритган.
Мукофотлари
2021-йилда Ўзбекистон мустақиллигининг 30 йиллиги муносабати билан давлат хизматчилари, тадбиркорлар ва ижтимоий-иқтисодий соҳа вакилларини давлат мукофотлари билан тақдирлаш тўғрисидаги Президент фармонига мувофиқ, Сайпулла Нарзуллаевич Турсунов «Меҳнат шуҳрати» ордени билан тақдирланган.
2021-йилги мукофотлаш ҳақидаги хабарда Турсунов Сурхондарё вилояти ҳудудий инновация фаолияти ва технологиялар трансфери маркази раҳбари сифатида кўрсатилган.[10]
Илмий мероси
Сайпулла Турсуновнинг илмий мероси Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари, хусусан, Сурхондарё воҳасининг тарихий, этнографик ва этномаданий тараққиётини ўрганиш билан боғлиқ.
Унинг тадқиқотларида тарихий манбалар, этнографик материаллар, маҳаллий оғзаки ма’лумотлар, топонимик ма’лумотлар ҳамда моддий-маданий мерос обектларидан фойдаланилган.
Турсуновнинг илмий раҳбарлиги остида Сурхондарё ва жанубий Ўзбекистон тарихининг турли масалаларига бағишланган бир қатор диссертациялар бажарилган. ОАК ма’лумотлари унинг тарих, этнология ва этнография йўналишларида илмий кадрлар тайёрлашдаги иштирокини тасдиқлайди.[11]
70 йиллиги
2026-йилда Сайпулла Турсуновнинг 70 йиллиги муносабати билан унинг илмий-педагогик фаолияти ва Сурхондарё тарихини ўрганишга қўшган ҳиссасига бағишланган юбилей материаллари э’лон қилинган.
Юбилей материалларини мақолага қўшишда нашрнинг аниқ номи, муаллифи, журнали, сони ва саҳифаларини кўрсатиш тавсия этилади.
Илмий э’тироф
Турсуновнинг илмий фаолияти Сурхондарё тарихи, этнографияси, этнологияси ва тарихий топонимикасига бағишланган тадқиқотлар билан боғлиқ.
Унинг илмий мақолалари халқаро ва маҳаллий илмий нашрларда э’лон қилинган. Хусусан, 2025-йилда Шимолий Бақтриянинг қадимги шаҳарлари ва қал’аларига бағишланган мақоласи халқаро илмий журналнинг махсус сонида чоп этилган ва ДОИ билан рўйхатдан ўтган.[5]
Шунингдек қаранг
Адабиётлар
- ↑ „Хўжамуродов Нодирбек Султонмурадовичнинг фалсафа доктори (ПҳД) диссертацияси ҳимояси ҳақида э’лон“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ „Хўжамуродов Нодирбек Султонмурадовичнинг фалсафа доктори (ПҳД) диссертацияси ҳимояси ҳақида э’лон“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ „Дусназарова Мавжуда Илямоновнанинг фалсафа доктори (ПҳД) диссертацияси ҳимояси ҳақида э’лон“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ „Ўзбекистон топонимларининг тарихий таҳлили (Сурхондарё вилояти мисолида)“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ 5,0 5,1 Турсунов, Сайпулла Н.; Умаров, Икромжон И.; Каршиэв, Ислам М. (2025). "Анcиэнт Cитиэс анд Фортрессес оф Нортҳерн Баcтриа". Арчаэологй оф Эурасиан Степпес 2: 283–293. дои:10.24852/2587-6112.2025.2.283.293.
- ↑ „Анcиэнт Cитиэс анд Фортрессес оф Нортҳерн Баcтриа“ (эн). ДОАЖ. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ Турсунов, Сайпулла Нарзуллаевич (2021). "Сурхон воҳасида совет режимининг ўрнатилиши". Ўтмишга назар СИ-3: 10–19. дои:10.5281/зенодо.5840988.
- ↑ „Хўжамуродов Нодирбек Султонмурадовичнинг фалсафа доктори (ПҳД) диссертацияси ҳимояси ҳақида э’лон“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ „Дусназарова Мавжуда Илямоновнанинг фалсафа доктори (ПҳД) диссертацияси ҳимояси ҳақида э’лон“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ „Давлат хизматчилари, тадбиркорлар ва соҳа мутахассисларидан 500 нафардан ортиғи мукофотланди“ (уз). Кун.уз (2021-йил 26-август). Қаралди: 2026-йил 28-август.
- ↑ „Хўжамуродов Нодирбек Султонмурадовичнинг фалсафа доктори (ПҳД) диссертацияси ҳимояси ҳақида э’лон“ (уз). Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси. Қаралди: 2026-йил 28-август.