Tuyduq
Туйдуқ (Тюйдуқ) (туркманча: тüýдüк) — бўйлама очиқ най шаклидаги анъанавий туркман пуфлама чолғуси бўлиб, унинг бир неча навлари бор[1]. Тарихий жиҳатдан дастан халқ ўйинлари ижроси билан боғлиқ.
Тарихи
Туркман халқ чолғу асбобларининг келиб чиқиши ҳақидаги ривоятлар халқ оғзаки ижодида кенг ўрин олган. Кўпинча анъана эллинистик мазмун билан тўлдирилади: масалан, туркманларнинг яна бир миллий чолғуси — дуторнинг пайдо бўлиши Платонга, туйдукнинг келиб чиқиши Зулқарнайн (Искандар Зулқарнайн) билан боғлиқ[2]. Ўрта Осиё минтақасининг қадимий археологиясида туйдуқнинг намуналари кенг тарқалган. Бу чолғу асбобида чалиниш, асосан, бу ҳудуднинг турк-ўғуз ва араб-форс мусиқа анъаналари билан боғлиқ бўлган бой мусиқа анъаналари билан боғлиқ.
Туйдуқ турлари
- Гоша-дилли-Туйдуқ — дилли-Туйдуқнинг жуфт нави. Ҳажми, тузилиши ва акустик хусусиятларига кўра бир хил тиллари кесилган 2 та қамиш найчадан иборат; уларнинг созлашидаги озгина фарқ туфайли ўзига хос зарбалар пайдо бўлади. Овози бошқа туйдуқ турларига қараганда юмшоқроқ.
- Гарги-Туйдуқ — бочканинг юқори учига оғиз бўшлиғи қўйилади (узунлиги 75-80 мм, диаметри 18-20 мм) — металл силиндр (узунлиги 50 мм); баррелда 6 та ўйин тешиги мавжуд — 5 та олд томонда, 1 та орқа томонда. Овоз ишлаб чиқаришнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ўзига хос „мат“ тембр овозига эга (кучли эмас)[2].
- Дилли-Туйдуқ — қамиш чолғу асбоби[3]. Бочка (узунлиги 160 мм, диаметри 6-8 мм) иккала учи очиқ (улар ҳам ёпиқ юқори учи билан учрашади). Унда 5 та ўйин тешиги мавжуд: 4 та олд томонда, 1 та орқада. У шаклидаги тил магистралнинг юқори четидан 5-10 мм масофада кесилади. Овози ўткир, бироз бурунга яқинлашади.