Вашингтон саммити (2024) – 2024-йил 9-июлда Шимолий Атлантика шартномаси ташкилотига (НАТО) аъзо 32 давлат ҳамда ҳукумат раҳбарлари, уларнинг ҳамкор давлатлари ва Европа Иттифоқи (ЙИ) иштирокида Америка Қўшма Штатларининг Вашингтон шаҳрида ўтказилган 33-саммит[2]. Саммитда 1949-йил 4-апрелда Вашингтонда Шимолий Атлантика шартномаси имзоланиши билан ташкил этилган НАТОнинг 75 йиллиги нишонланди. Ушбу саммит 1978-йилги Вашингтон саммити, 1999-йилги Вашингтон саммити ва 2012-йилги Чикаго саммитидан кейин Қўшма Штатларда ўтказилаётган тўртинчи НАТО саммити бўлди. Шунингдек, у Швеция НАТОга аъзо бўлганидан кейин ўтказилган биринчи саммит ва Женс Столтенбергнинг НАТО Бош котиби сифатидаги охирги саммитидир.

Вашингтон саммити (2024)
Вашингтондаги НАТО саммити (2024)
Мезбон давлат Қўшма Штатлар
Сана 2024-йил 9–11-июл
Ўтказиладиган жой(лар) Wалтер Э. Вашингтон конференсия маркази[1]
Шаҳарлар Вашингтон
Кейинги Гаага саммити (2025)
Аввалги Вилнюс саммити (2023)
Веб-сайти нато.инт
Вашингтон саммитидаги фотосуратда биринчи марта НАТОга аъзо 32 давлатнинг барча делегация аъзолари суратга тушган (2024-йил 9-июл)

Умумий таснифи

2024-йилги Вашингтон саммитининг расмий номи „Украина ва трансатлантик хавфсизлик“дир[3]. Бу саммит тинчлик ва демократияга қаратилган глобал таҳдидларнинг кучайишига, хусусан, Россиянинг Украинага давом этаётган босқинини ичига олган воқеаларга НАТОнинг эътиборини қаратиб, ўз муносабатини билдириши учун мўлжалланган[4][5][6]. Россия ва Шимолий Корея ҳамкорлик келишувлари эълон қилинганидан кейин Столтенберг саммитда Украина–Жанубий Корея ҳамкорлиги муҳокама қилинишини айтди[7]. Алянс, шунингдек, Хитой томонидан қабул қилинган таҳдидлар ва Ҳинд-Тинч океани минтақасидаги хавфсизлик вазиятини муҳокама қилади[8][9]. Бундан ташқари, кун тартиби мудофаа учун керакли ашёларни ишлаб чиқаришни кўпайтириш ва иттифоқчиларнинг ҳарбий тайёргарлик ҳамда НАТОнинг барча ҳудудини ҳимоя қилишга содиқлигини тасдиқлаш бўйича мулоқотни ўз ичига олади[10][11].

Саммитга тайёрланиш

Атлантика кенгашидаги тадбирда АҚШнинг НАТОдаги доимий вакили Жулианне Смитҳ ўтган йили Вилнюсда бўлиб ўтган саммитда НАТО Украинага аъзолик учун расмий таклиф юборишга тайёр эмаслигини ва Вашингтонда бўлиб ўтадиган саммитда буни амалга ошириши даргумон эканлигини билдирганлигини айтди. Бунинг ўрнига у НАТО иттифоқчиларидан Украинани аъзоликка яқинлаштирадиган бирор нарса билан таъминлашини кутмоқда ва сўнгги икки йил ичида кўпайган икки томонлама ёрдамни институционализация қилишга эътибор қаратмоқда. Ушбу ишларнинг қандай натижага олиб келиши тафсилотлари ноаниқ бўлиб қолса-да, Смитҳ НАТОнинг 2023-йилги саммитида ташкил этилган НАТО–Украина кенгаши каби чоралари орқали Украинага бўлган содиқлигини таъкидлади[12].

2024-йил 27-июн куни Украина президенти Володимир Зеленский НАТО штаб-квартирасига ташриф буюрди, у ерда НАТО Бош котиби Женс Столтенберг Вашингтон саммитига якуний тайёргарликни муҳокама қилиш учун уни кутиб олди. Столтенберг НАТО иттифоқчиларидан НАТОнинг Украинага хавфсизлик бўйича ёрдам кўрсатиш, мамлакат таълимини мувофиқлаштириш ва таъминлашда етакчилик қилишига рози бўлишларини кутаётганини айтди[13].

Саммитдан олдинги воқеалар

2024-йилги Украина сафарбарлик қонуни

2024-йилда қабул қилинган[14], сафарбарлик ёшини 27 дан 25 га туширган мунозарали сафарбарлик қонунига қарамай, Украина ҳали ҳам жиддий ишчи кучи танқислигига дуч келмоқда[15][16]. 2022-йилда Россия 144 миллион аҳолига эга бўлса[17], Украинада бу кўрсаткич 38 миллионни ташкил этган[18]. Ушбу демографик устунлик Россияга кўпроқ ишчи кучи ресурсларини беради. Бироқ, Россиянинг урушдаги йўқотишлари, одатда, Украинаникидан юқори деб ҳисобланади. Иккаласи ҳам катта миқдордаги ходимларини йўқотган, аммо босқиндан кейинги барча ҳолатлар текширилгунга қадар аниқ рақамларни айтиш мумкин эмас[19][20].

Украинага халқаро ёрдам

2024-йил 14-май куни АҚШ Давлат котиби Антонй Блинкен Киевга етиб келди ва мамлакат конгресси Украинага 60 миллиард долларлик ёрдам пакетини тақдим этиб, уни қўллаб-қувватлашини тасдиқлади[21]. Орадан бир ой ўтмай, АҚШ буни яна бир бор амалда кўрсатди. Ҳарбий ёрдам, жумладан, артиллерия ва ҳаво мудофаа тизимларини тез етказиб бериш билан бу сафар Биден маъмурияти можаролар авж олган шароитда Украинанинг узоқ муддатли хавфсизлигини таъминлашга тайёрлигини таъкидлади[22]. Блинкен: „Биз бугун сиз биланмиз. Украина хавфсизлиги, суверенитети, ўз йўлини танлаш қобилияти кафолатланмагунча биз сиз билан бирга бўламиз“, – деди[23].

24-май куни эрталаб Венгрия Бош вазири Виктор Орбáн Магяр радиоси орқали берилган кўрсатувда унинг ҳукумати Украинага ташқи ёрдам кўрсатиш бўйича ҳаракатлари туфайли „НАТО ҳудудидан ташқаридаги НАТО операцияларида иштирок этмасдан“ Венгриянинг НАТОга аъзолигини қайта белгилашни режалаштираётганини айтди[24][25]. Орбáн Европа Иттифоқи ва НАТОнинг Украинани иқтисодий, ҳарбий ва сиёсий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш бўйича бирлашган саъй-ҳаракатларига қарамай[26][27], Россия президенти Владимир Путин билан яқин алоқаларни сақлаб қолишда давом этаётган бу икки уюшмага аъзо ягона давлат раҳбаридир[28]. Январ ойи бошида Европа Иттифоқи агар Орбáн ҳукумати Украинага бериладиган 50 миллиард евролик (тахминан 54 миллиард АҚШ доллари) ёрдам пакетига вето қўйишда давом эца, Венгрияга қарши овоз бериш санксияларини қўллаш ва уни молиялаштиришни бутунлай тўхтатиш билан таҳдид қилган эди[29][30]. Натижада Венгрия ветосидан воз кечди ва Европа Иттифоқи ушбу ёрдам бўйича муваффақиятли келишувга эришди[31][32].

2024-йил 27-июн куни Украина ва Европа Иттифоқи ўртасида хавфсизлик бўйича тарихий келишув имзоланган бўлиб, Украина президенти Зеленскийнинг сўзларига кўра, унда барча 27 та аъзо давлат Украинага ҳар қандай ички институционал ўзгаришлардан қатъий назар, кенг кўламли кўмак билан ёрдам бериш мажбуриятини ўз зиммасига олган[33][34]. Шу куни Литва ва Эстония билан 2 та шундай шартнома имзоланди. Украина аллақачон 19 та шунга ўхшаш икки томонлама хавфсизлик битимларини имзолаган, жумладан АҚШ, Франсия ва Буюк Британия мамлакатлари ҳам шартнома тузган мамлакатлар қаторига кирган[35]. Бу келишувлар ўзаро мудофаа шартномалари бўлмаса-да, давом этаётган минтақавий муаммолар шароитида Украинанинг барқарорлиги ва хавфсизлигини мустаҳкамлашга қаратилган стратегик ҳамкорликни англатади.

Россия билан муносабатлар

2024-йил 24-майда АҚШ Давлат департаменти Давлат котиби Антонй Блинкеннинг Шарқий Европага ташриф буюришини эълон қилди, чунки Россиянинг Харков вилоятига ҳужум қилиб, Украинадаги янги шимолий жабҳани очиши ҳақидаги хавотирлар кучайиб кетди[36][37], шунингдек, мамлакатнинг Молдова ишларига ҳам потенсиал аралашуви[38] ва Грузияда қабул қилинган қонунга ўхшаш жорий қилинган „хорижий агент“ лойиҳаси қатор норозиликларни келтириб чиқарди[39][40]. Блинкен 29-май куни Кишинёвга, 30- ва 31-майда Прагага ташриф буюрди. У Чехия Ташқи ишлар вазири Жан Липавский ва бошқа расмийлар билан учрашиб, Грузиянинг „хорижий агент“ қонуни билан бир қаторда Украинани қўллаб-қувватлаш масаласини муҳокама қилди[41][42].

Қуролдан фойдаланиш сиёсати ўзгаради

3-май куни Буюк Британия Ташқи ишлар вазири Давид Cамерон Киевга ташрифи чоғида Украина Британия қуролларидан фойдаланиши ва Россия ичида улар билан зарба бериш ҳуқуқига эга эканлигини айтди. Бу Ядро клуби ва НАТОнинг асосий аъзоси бўлган Бирлашган Қиролликнинг сиёсатидаги катта ўзгаришлар эди[43]. Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков ва Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Мария Захарова қарорни қоралади[44]. 29-май куни Финландия, Канада ва Полша вакиллари алоҳида баёнотлар бериб, Украина ўз қуролларидан фойдаланган ҳолда Россия ичидаги амалдаги ҳарбий нишонларга зарба бериши мумкинлиги ҳақида баёнот берди[45].

Май ойининг охирига келиб, бир қатор етакчилар, жумладан, Франсия президенти Эммануэл Маcрон, Латвия президенти Эдгарс Ринкēвиčс, Эстониядан Алар Карис, Германия канслери Олаф Счолз, Белгия Бош вазири Алехандер Де Cроо, Чехия Республикаси Бош вазири Петр Фиала ва Дания Бош вазири Метте Фредериксен, шунингдек, Канада, Литва, Норвегия, Буюк Британия ва Полша Ташқи ишлар вазирлари, Финландия, Нидерландия ва Швеция Мудофаа вазирлари ҳам Ғарб томонидан етказиб берилган қуролларга бир вақтда қўйилган тақиқни бекор қилишни маъқулладилар. Аксинча, Белгия ва Италия Украина томонидан Россия ичидаги нишонларга зарба бериш учун Ғарб томонидан етказиб берилган қуроллардан фойдаланишга қарши эди[46][47].

30-май куни АҚШ президенти Жоэ Биден Украинага Россия ичкарисида, фақат Харков вилояти яқинида, аниқ чегаралар белгиланмаган ҳолда огоҳлантиришсиз зарба беришга рухсат берди[48]. Бу қарор Украина шаҳарларини Россия қўшинлари томонидан мамалакат ҳудудида жойлашган ҳарбий базалардан ҳар куни бомбардимон қилинишига жавобан қабул қилинди, яъни Украина президенти Володимир Зеленский ва бошқа расмийлар ўз иттифоқчиларидан Россия ичкарисида Ғарб томонидан етказиб берилган қуроллар билан зарба беришга рухсат сўраган[47]. Қўшма Штатлар ушбу чекловларни бекор қилганидан кўп ўтмай, Германия ҳукумати Украинага ўз қуролларини Россия ҳудудида ишлатишга рухсат берди[49]. Бу Россия ҳужумни бошлаган ва тактик ютуқларга эришган Харков вилояти билан „чегаранинг ёнида“ Украинани қарши зарба сиёсатини олиб боришга ундади[50][51].

2024-йил 20-июнда Украина ва унинг Европа иттифоқчилари босими остида[52] ва Шимолий Корея–Россия ўзаро мудофаа пактига жавобан[53][54] Қўшма Штатлар Украинага Харков яқинидаги минтақадан ташқарида жойлашган чегара орқали Россия кучларига қарши Америка томонидан тақдим этилган қуроллардан фойдаланишга рухсат берди[55][56][57]. Бу қарор Украинанинг Россия ҳудудига зарба беришни ўз ичига олган муваффақиятли ҳарбий операцияларини осонлаштирди[58]. Кейинчалик Украина расмийлари ҳозирда Россия ҳудудида фойдаланиши мумкин бўлмаган АТАCМС каби узоқ масофали ракета тизимларига нисбатан чекловларни олиб ташлашни ёқлаб чиқди[59].

2024-йил 19-июн куни Владимир Путиннинг Пхенянга сўнгги 24 йилдаги илк ташрифи чоғида Шимолий Корея ва Россия ўзаро мудофаа шартномасини имзолаган эди[60][61]. Бу воқеа Корея ярим оролидаги кескинликнинг кучайиши сифатида қайд этилган. Бунга жавобан Жанубий Корея Россия элчиси Георгий Зиновевни келишувга норозилик билдириш учун чақирди[62][63]. 20-июн куни Жанубий Кореянинг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Чанг Ҳо-жин: „Украинага қурол етказиб бериш масаласини қайта кўриб чиқамиз“, – деди[64]. Бу баёнот Жанубий Кореянинг қаттиқ ҳарбий доктринасидаги мисли кўрилмаган ўзгариш бўлиб, у анъанавий равишда фаол ҳарбий можаролар олиб бораётган мамлакатларга қурол юборишни тақиқлайди[65][66]. Путин агар Жанубий Корея Украинани қуроллантирса, бу „катта хато“ бўлиши ҳақида огоҳлантирди[67][68].

Аъзо давлатларнинг мудофаа харажатлари

Финландия президенти Алехандер Стубб Вашингтонда АҚШ президенти Жоэ Биден ва Канада Бош вазири Жустин Трудеау билан учрашди

17-июн куни саммит олдидан Вашингтонда президент Биден билан учрашган НАТО Бош котиби Женс Столтенберг НАТОга аъзо 32 давлатдан 23 таси мамлакатлари ялпи ички маҳсулотининг 2 фоизи миқдорида мудофаа харажатлари ажратиб, бу бўйича ўз мақсадларига эришаётганини маълум қилди[69][70]. НАТО маълумотларига кўра, Европа аъзо давлатлари ва Канада учун мудофаа харажатлари 18 фоизга ошган[69][70].

Ташкилотнинг бир қанча Шарқий аъзолари ҳарбий бюджетларни оширишни талаб қилишди. Полша президенти Андрзеж Дуда НАТО давлатларини зудлик билан харажатларни ЯИМнинг 3 фоизигача оширишга чақирди[71][72]. Полша 2024-йилда ялпи ички маҳсулотининг 4 фоиздан ортиғини мудофаага ажратиши кутилмоқда[73][74]. Бу бошқа мамлакатларнинг харажатларидан сезиларли фарқ билан ошиб кетади, Болтиқбўйи давлатлари эса ЯИМ ҳисобидан мудофаага камида 2,5 фоиз сармоя киритиш мажбуриятини олган[75].

Буюк Британия Бош вазири Кеир Стармер ва НАТО Бош котиби Женс Столтенберг

Буюк Британия Бош вазири Кеир Стармер НАТО аъзоларини мудофаа харажатларини янада кўпайтиришга чақирди, бу эса Буюк Британиянинг иттифоқ аъзолари дуч келаётган глобал таҳдидларга жавобан ҳарбий бюджетга қўшимча ўнлаб миллиард фунт ажратиш режаларига мувофиқ келади[76][77]. Стармер, шунингдек, Бирлашган Қиролликни мудофаа харажатларини 2,5% гача ошириш мажбуриятини олди, аммо буни қачон амалга оширилиши ҳақида маълумот бермади[78]. Саммитга учаётганда Стармер 2,5% сарфлаш бўйича „қатъий мажбуриятини“ такрорлади[79]. Стармер мамлакат мудофаасини „илдизидан шохигача“ кўриб чиққандан сўнг, „йўл харитасини“ ишлаб чиқишини айтди, расмийлар эса харажатлар мақсадига эришиш учун аниқ санани белгилаш зарурлигини билдирган[80].

Украина

Зеленский саммитда
НАТО Бош котиби Женс Столтенберг Киевда Украина президенти Володимир Зеленский билан учрашди

Украина жамоатчилигининг НАТОга муносабати

2004-йилда Украинада россияпараст президентликка номзод Виктор Януковичнинг сайловини бекор қилган инқилобчилар НАТОга қўшилишга қарши ҳаракат олиб бориб, 60% овозга эришди, улар жамоатчиликнинг бу ҳақидаги фикрини инобатга олмаган[81][82].

2014-йилда Қримнинг Россия томонидан аннексия қилиниши ва россияпараст тартибсизликлар ортидан Украинанинг НАТОга аъзолигини қўллаб-қувватлаш аста-секин ўсиб бормоқда. Аъзоликка нисбатан жамоатчилик 2021-йилда нисбатан паст бўлган фоизда, яъни 59,2 фоиз ёқлаб, 28,1 фоиз қарши чиққан эди. 2022-йилги босқиндан сўнг, 2023-йил майига келиб бу кўрсаткич 89 фоизга кескин ўзгарди[83]. Кейинчалик, кўрсаткич 2024-йилга келиб 77% ижобий ва 5% қарши овозга тенглашди.

НАТОнинг Украина бўйича позицияси

НАТО Украинани қўллаб-қувватлаши қатъий эканлигини, алянс Украинани чексиз қўллаб-қувватлашга қарор қилганини расман таъкидлади. Бу позиция НАТО иттифоқчиларининг бирлашганлиги ва Украинага Россиянинг ноқонуний босқинига қарши курашда ёрдам беришга содиқлиги ҳақида Россияга кучли билдиришнома бериш учун мўлжалланган[84][85].

Гарчи баъзи НАТО аъзолари, хусусан, Шарқий Европада жойлашган мамлакатлар Украинани алянсга қўшилишга ундаган бўлсалар-да, улар кейинчалик босқин тугашидан олдин бу мумкин эмас деган қарорга келишди, чунки Украина ташкилотга аъзо бўлса, бу НАТО ҳам Россия билан урушда бевосита иштирок этиши мумкин деган маънони англатади[86][87].

Арманистон–Озарбайжон муносабатлари

Саммит доирасида Арманистон ва Озарбайжон Ташқи ишлар вазирлари ҳамда АҚШ Давлат котиби Антонй Блинкен уч томонлама учрашув ўтказди. Арманистон ва Озарбайжон чегара инқирози ортидан тинчлик битимини якунлаш йўлида сезиларли ютуқларга эришди. Блинкен шундай деди: „Бугун эришилган ютуқлар ва қолган нарсалар ҳақида хулоса чиқариш учун имконият бор. Лекин биз адо этган барча мажбуриятларга асосланиб, умид қиламанки, иккала давлат ҳам Қўшма Штатлар қатъий ва кучли қўллаб-қувватлайдиган якуний келишувга эришишига жуда оз қолди“[88].

Саммит

Президент Жоэ Биден НАТО Бош котиби Женс Столтенбергга Президентнинг „Озодлик“ медалини топширди

НАТОнинг уч кунлик 33-саммити 2024-йил 9-июл, сешанба куни Андреw W. Меллон аудиториясида уюштирилган зиёфат билан очилди[89]. Зиёфат чоғида Америка Қўшма Штатлари Президенти Жоэ Биден ўз лавозимини тугатаётган НАТО Бош котиби Женс Столтенбергга АҚШнинг энг олий фуқаролик мукофоти бўлган Президентнинг „Озодлик“ медалини топширди[89].

2024-йил 9-июлдаги саммитнинг биринчи кунида АҚШ президенти Жоэ Биден Россия президенти Владимир Путинни „Украинани харитадан ўчириб ташламоқчи“ликда айблади. У НАТОнинг бир қанча давлатлари, жумладан АҚШ, Голландия, Германия, Италия ва Руминия Украинага бешта ҳаво ҳужумига қарши мудофаа тизими учун жиҳозлар етказиб беришини маълум қилди. Украина президенти Володимир Зеленский 2024-йил ноябрида бўлиб ўтадиган АҚШ президентлик сайлови олдидан Доналд Трамп президент этиб сайланган тақдирда у қабул қилиши мумкин бўлган қарорларнинг НАТО ва Украинани қўллаб-қувватлашни камайтиришга таъсирини чеклаш учун чоралар кўриш зарурлиги ҳақида огоҳлантирди[90].

2024-йил 10-июлда НАТОга аъзо барча 32 давлат Вашингтон саммити декларациясини маъқуллади. Декларацияда НАТО томонидан амалга оширилган ўзгаришлар ва қабул қилинган сиёсий қарорлар келтирилди, биринчи навбатда, Россия босқинига қарши Украинани қўллаб-қувватлаш масаласи очиқланди ҳамда можаро пайтида Россияни қўллаб-қувватлаган давлатлар, хусусан, Хитой, Эрон, Шимолий Корея ва Беларус мамалакатлари қораланди[90].

Иштирокчилар

Фифе анд Друм Cорпс армияси „Трооп ин Ревиэw“ни намойиш қилмоқда
Президент Жоэ Биден ва унинг меҳмонлари Оқ уйнинг жанубий қисмида
2024-йил 11-июл Президент Жоэ Биден Вашингтондаги НАТО саммити чоғида Украина президенти Володимир Зеленский билан қўл бериб кўришди
2024-йил 11-июлдаги Вашингтондаги Вашингтон конвенсия марказида НАТО саммити
Калит
НАТОга аъзо бўлмаган мамлакатлар
Мамлакат ёки ташкилот Делегация раҳбари Унвони Ман.
 НАТО Женс Столтенберг Бош котиб [91]
 Албания Эди Рама Бош вазир
 Арманистон Арарат Мирзоян Ташқи ишлар вазири [92]
 Австралия Ричард Марлес Бош вазир ўринбосари [93]
 Озарбайжон Жейҳун Байрамов Ташқи ишлар вазири [94]
 Белгия Алехандер Де Cроо Бош вазир
 Болгария Димитар Главчев Бош вазир [95]
 Канада Жустин Трудеау Бош вазир [96]
Xorvatiya bayrogʻi Хорватия Зоран Милановиć Президент
 Чехия Петр Павел Президент [97]
 Дания Метте Фредериксен Бош вазир
 Эстония Кажа Каллас Бош вазир
 Европа Иттифоқи Мичел, ЧарлесЧарлес Мичел Кенгаш Президенти
вон дер Леен, УрсулаУрсула вон дер Леен Комиссия Президенти
 Финландия Алехандер Стубб Президент [98]
 Франсия Эммануэл Маcрон Президент
 Германия Олаф Счолз Канслер
 Грузия Илиа Дарчиашвили Ташқи ишлар вазири [99]
 Греция Кйриакос Мицотакис Бош вазир
 Венгрия Виктор Орбáн Бош вазир
 Исландия Бжарни Бенедикцсон Бош вазир
 Италия Гиоргиа Мелони Бош вазир
 Япония Фумио Кишида Бош вазир [100]
 Латвия Эдгарс Ринкēвиčс Президент
 Литва Гитанас Наусėда Президент
 Люксембург Луc Фриэден Бош вазир
 Монтенегро Миложко Спажиć Бош вазир
 Нидерландия Диcк Счооф Бош вазир
 Янги Зеландия Чристопҳер Лухон Бош вазир
 Шимолий Македония Ҳристижан Миcкоски Бош вазир
 Норвегия Жонас Гаҳр Стøре Бош вазир
 Полша Андрзеж Дуда Президент
 Португалия Луíс Монтенегро Бош вазир
 Жанубий Корея Ёон Сук Еол Президент
 Руминия Клаус Иоҳаннис Президент
 Словакия Петер Пеллегрини Президент
 Словения Роберт Голоб Бош вазир
 Испания Педро Сáнчез Бош вазир
 Швеция Улф Кристерссон Бош вазир
 Туркия Реcеп Таййип Эрдоğан Президент [101]
 Украина Володимир Зеленский Президент [102]
 Бирлашган Қироллик Кеир Стармер Бош вазир [103]
 АҚШ Жоэ Биден (мезбон) Президент [104]

Манбалар

  1. ↑ „НАТО Суммит“. нато.инт. НАТО.
  2. ↑ „НАТО суммиц“. нато.инт. НАТО.
  3. ↑ „Тҳе Wашингтон НАТО Суммит: Украине анд трансатлантиc сеcуритй“. атлантиccоунcил.орг. Атлантиc Cоунcил (2024-йил 21-май).
  4. ↑ Бакер, Петер. „Нортҳ Кореа Шиппед Армс то Руссиа фор Усе ин Украине, У.С. Сайс“. Неw Ёрк Тимес (2023-йил 13-октябр).
  5. ↑ „НОРТҲ КОРЕА ТО ДЕПЛОЙ ЭНГИНЕЭРИНГ ТРООПС ТО УКРАИНЕ'С ОCCУПИЭД ТЕРРИТОРИЭС“. украинианwорлдcонгресс.орг. Украиниан Wорлд Cонгресс (2024-йил 27-июн).
  6. ↑ „Нортҳ Кореа то сенд энгинеэринг троопс то ҳелп Руссиа ребуилд бомбед cитиэс“. Тҳе Телеграпҳ (2024-йил 27-июн).
  7. ↑ „Столтенберг: НАТО суммит wилл дисcусс cооператион бетwеэн Украине, Соутҳ Кореа“. Тҳе Кйив Индепендент (2024-йил 6-июл).
  8. ↑ Ху, Адам. „Агенда фор НАТО суммит эхпеcтед то инcлуде Чина иссуэс“. Воиcе оф Америcа (2024-йил 8-июл).
  9. ↑ Танг, Диди. „То cоунтер Чина, НАТО анд иц Асиан партнерс аре мовинг cлосер ундер УС леадершип“. АБC Неwс (2024-йил 8-июл).
  10. ↑ „Реадоут оф Натионал Сеcуритй Адвисор Сулливан'с Меэтинг wитҳ НАТО Сеcретарй Генерал Женс Столтенберг“. wҳитеҳоусе.гов. Тҳе Wҳите Ҳоусе (2024-йил 29-январ). 2024-йил 29-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 18-июл.
  11. ↑ Жеглинскас. „Ҳоw то кеэп НАТО релевант инто 2024 анд беёнд“. атлантиccоунcил.орг. Атлантиc Cоунcил (2023-йил 6-ноябр).
  12. ↑ „Эхпеcт а неw 'бридге' то НАТО мембершип фор Украине ат тҳе Wашингтон суммит, сайс Жулианне Смитҳ“. www.атлантиccоунcил.орг. Атлантиc Cоунcил (2024-йил 29-апрел).
  13. ↑ „Сеcретарй Генерал wелcомес Пресидент Зеленскйй то НАТО Ҳеадқуартерс то препаре Wашингтон Суммит“. нато.инт. НАТО (2024-йил 27-июн).
  14. ↑ „Украине'с мобилизатион лаw ноw ин форcе, спаркинг феарс море эссентиал wоркерс wилл бе драфтед“. CБC Неwс (2024-йил 18-май).
  15. ↑ Вербианйи, Володймйр. „Украине Ис Руннинг Шорт оф Пеопле“. Блоомберг (2024-йил 31-май).
  16. ↑ Шерман, Элла. „Украине'с манпоwер проблем ис ликелй гоинг то 'гет wорсе бефоре ит гец беттер,' wар эхперт сайс“. Бусинесс Инсидер (2024-йил 7-май).
  17. ↑ „Популатион, тотал - Руссиан Федератион“. дата.wорлдбанк.орг. Тҳе Wорлд Банк.
  18. ↑ „Популатион, тотал - Украине“. Тҳе Wорлд Банк.
  19. ↑ Миттал, Викрам. „Милитарй Cасуалтиэс Ин Руссиа-Украине Wар Аре Ликелй Лесс Тҳан Cоммонлй Статед“. Форбес (2023-йил 5-март).
  20. ↑ Исабел ван Бруген. „Руссиа Рапидлй Аппроачинг Грим Лоссес Милестоне: Кйив“. Неwсwеэк (2024-йил 30-май).
  21. ↑ Риммер, Морган; Барретт, Тед. „Сенате пассес $95 биллион паcкаге сендинг аид то Украине, Исраэл анд Таиwан афтер монтҳс оф делай“. CНН (2024-йил 30-апрел).
  22. ↑ Тҳе Ассоcиатед Пресс. „Антонй Блинкен висиц Украине то тоут У.С. суппорт фор Кйив'с фигҳт агаинст Руссиа'с адванcес“. НБC Неwс (2024-йил 14-май).
  23. ↑ Леwис, Симон. „Блинкен, ин Кйив, воwс унwаверинг УС суппорт ас Руссиан аттаcкс интенсифй“. Реутерс (2024-йил 14-май).
  24. ↑ Спике, Жустин. „Ҳунгарй wилл сеэк то опт оут оф НАТО эффорц то суппорт Украине, Орбáн сайс“. АП Неwс (2024-йил 24-май).
  25. ↑ Дунаи, Мартон; Фой, Ҳенрй. „Ҳунгарй сеэкс то 'редефине' иц Нато мембершип овер Украине“. Финанcиал Тимес (2024-йил 24-май).
  26. ↑ „ЭУ Солидаритй wитҳ Украине“. эу-солидаритй-украине.эc.эуропа.эу. Эуропеан Унион (2022-йил 26-феврал). 2024-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 18-июл.
  27. ↑ „НАТО'с респонсе то Руссиа'с инвасион оф Украине“. нато.инт. НАТО.
  28. ↑ „Ҳунгарй то сеэк то опт оут оф НАТО эффорц то суппорт Украине, Орбан сайс“. Воиcе оф Америcа. Ассоcиатед Пресс (2024-йил 24-май).
  29. ↑ „ЭУ тҳреатенс то силенcе Ҳунгарй, иф ит блоcкс Украиниан фундс“. Политиcо.
  30. ↑ Фой, Ҳенрй; Боундс, Андй; Дунаи, Мартон. „Брусселс тҳреатенс то ҳит Ҳунгарй'с эcономй иф Виктор Орбáн ветоэс Украине аид“. Финанcиал Тимес (2024-йил 28-январ).
  31. ↑ „Эуропеан Унион агреэс он неw $54бн аид паcкаге фор Украине“. Алжазеэра (2024-йил 1-феврал).
  32. ↑ „ЭУ Леадерс агреэ он €50 биллион оф релиабле финанcиал суппорт фор Украине унтил 2027“. неигҳбоурҳоод-энларгемент.эc.эуропа.эу. Эуропеан Унион.
  33. ↑ Пайне, Жулиа; Эсcритт, Тҳомас. „ЭУ леадерс сигн сеcуритй деал wитҳ Украине, дисcусс дефенcе анд топ посц“. Тҳе Глобе анд Маил (2024-йил 27-июн).
  34. ↑ „Украине сигнс сеcуритй паcц wитҳ ЭУ, Литҳуаниа анд Эстониа“. Реутерс (2024-йил 27-июн).
  35. ↑ „ЭУ-Украине сеcуритй агреэмент wилл адванcе 'пеаcе', сайс Зеленскй“. Франcе24 (2024-йил 27-июн).
  36. ↑ Меҳеут, Cонстант. „Адванcинг Руссиан Троопс Тҳреатен то Реверсе Соме оф Украине'с Ҳард-Wон Гаинс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2024-йил 23-май).
  37. ↑ МcАртҳур, Том. „Тҳоусандс флеэ Руссиан оффенсиве ин Кҳаркив регион“. ББC Неwс (2024-йил 21-май).
  38. ↑ Доналд Женсен, ПҳД. „Ин Руссиа'с Ҳйбрид Wар он Эуропе, Молдова'с Cритиcал Нехт 15 Монтҳс“. www.усип.орг. Унитед Статес Институте оф Пеаcе (2024-йил 1-май). 2024-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 18-июл.
  39. ↑ Нечепуренко, Иван. „Георгиа'с Пресидент Ветоэс Фореигн Инфлуэнcе Лаw“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2024-йил 18-май).
  40. ↑ Демйтриэ, Райҳан. „Георгиа парлиамент овертурнс вето он фореигн агенц лаw“. ББC Неwс (2024-йил 28-май).
  41. ↑ „Ливе Блог: 'Ес то Эуропе, Но то Руссиан Лаw' – Раллиэс Агаинст Фореигн Агенц Билл“. Cивил Георгиа.
  42. ↑ Леэ, Маттҳеw. „Блинкен wилл ҳеад то эастерн Эуропе ас cонcернс моунт абоут Украине, Молдова анд Георгиа“. АБC Неwс (2024-йил 24-май).
  43. ↑ Кирбй, Паул. „Кйив cан усе Бритиш wеапонс инсиде Руссиа - Cамерон“. ББC Неwс (2024-йил 3-май).
  44. ↑ „Кремлин cаллс Cамерон статемент он УК армс фор Украине а 'диреcт эсcалатион'“. Реутерс (2024-йил 3-май).
  45. ↑ Денисова, Катерйна. „Финланд, Cанада, Поланд дон'т проҳибит Украине фром стрикинг таргец ин Руссиа wитҳ тҳеир wеапонс“. Тҳе Кйив Индепендент (2024-йил 29-май).
  46. ↑ Ҳрудка, Орйсиа. „Мост аллиэс ноw суппорт Украине стрикинг таргец ин Руссиа; Италй анд Белгиум оппосе, УС ундеcидед“. Эуромаидан Пресс (2024-йил 31-май).
  47. ↑ 47,0 47,1 Денисова, Катерйна. „Украине ургес аллиэс то лифт Wестерн армс бан он ҳиттинг таргец инсиде Руссиа. Wилл тҳей?“. Тҳе Кйив Индепендент (2024-йил 29-май).
  48. ↑ Банcо, Эрин; Wард, Алехандер; Селигман, Лара. „Биден сеcретлй гаве Украине пермиссион то стрике инсиде Руссиа wитҳ УС wеапонс“. Политиcо (2024-йил 30-май).
  49. ↑ Новиков, Иллиа; Леэ, Маттҳеw; Жаниcек, Карел. „Германй сайс Украине cан усе иц wеапонс агаинст таргец ин Руссиа афтер тҳе У.С. алсо эасес иц станcе“. ПБС Неwс Ҳоур (2024-йил 31-май).
  50. ↑ „Руссиан форcес фирм cонтрол оф оффенсиве лине неар Кҳаркив, Руссиа-инсталлед оффиcиалс сай“. Реутерс (2024-йил 31-май).
  51. ↑ „Украине упдатес: Руссиа макинг 'таcтиcал' гаинс ин Кҳаркив“. Деуцче Wелле (2024-йил 13-май).
  52. ↑ Селигман, Лара. „'Оне ҳанд тиэд ароунд тҳе баcк': Эуропе прессес УС то лифт Украине wеапонс лимиц“. Политиcо (2024-йил 14-июн).
  53. ↑ „Wитҳ иц неw паcт wитҳ Нортҳ Кореа, Руссиа раисес тҳе стакес wитҳ тҳе Wест овер Украине“. АП Неwс (2024-йил 23-июн).
  54. ↑ Ким, Жаcк; Парк, Жу-мин. „Неw Нортҳ Кореа-Руссиа паcт cаллс фор иммедиате милитарй аид иф инвадед“. Реутерс (2024-йил 20-июн).
  55. ↑ Бабб, Cарла. „Пентагон чангес рҳеториc он Украине cроссфире инто Руссиа“. Воиcе оф Америcа (2024-йил 21-июн).
  56. ↑ Селигман, Лара. „УС сайс Украине cан ҳит инсиде Руссиа 'анйwҳере' иц форcес аттаcк аcросс тҳе бордер“. Политиcо (2024-йил 20-июн).
  57. ↑ Cопп, Тара. „Украине май фире УС-провидед миссилес инто Руссиа wҳеревер ит ис cоминг ундер аттаcк, Пентагон сайс“. АБC Неwс (2024-йил 21-июн).
  58. ↑ Куллаб, Самя. „Ас У.С.-супплиэд wеапонс шоw импаcт инсиде Руссиа, Украиниан солдиэрс ҳопе фор деэпер стрикес“. АП Неwс (2024-йил 22-июн).
  59. ↑ Куллаб, Самя. „Ас У.С.-супплиэд wеапонс шоw импаcт инсиде Руссиа, Украиниан солдиэрс ҳопе фор деэпер стрикес“. АБC Неwс (2024-йил 22-июн).
  60. ↑ Смитҳ, Жош; Парк, Жу-мин. „Руссиа'с Путин анд Нортҳ Кореа'с Ким сигн а мутуал дефенcе паcт“. Реутерс (2024-йил 19-июн).
  61. ↑ МcCуррй, Жустин; Ротҳ, Андреw. „Руссиа анд Нортҳ Кореа сигн мутуал дефенcе паcт“. Тҳе Гуардиан (2024-йил 19-июн).
  62. ↑ „Соутҳ Кореа Суммонс Руссиан Энвой Овер Дефенсе Деал Wитҳ Пёнгянг“. Радио Фреэ Эуропе/Радио Либертй (2024-йил 21-июн).
  63. ↑ Тонг-Ҳюнг, Ким. „Соутҳ Кореа суммонс Руссиан амбассадор ас тенсионс рисе wитҳ Нортҳ Кореа“. АП Неwс (2024-йил 21-июн).
  64. ↑ Жунг-а, Сонг. „Соутҳ Кореа то cонсидер супплйинг армс то Украине афтер Путин-Ким паcт“. Финанcиал Тимес (2024-йил 21-июн).
  65. ↑ „Соутҳ Кореа wилл cонсидер супплйинг армс то Украине афтер Руссиа, Нортҳ Кореа сигн стратегиc паcт“. Воиcе оф Америcа (2024-йил 27-июн).
  66. ↑ „Соутҳ Кореа то реcонсидер провидинг wеапонс то Украине“. Реутерс (2024-йил 20-июн).
  67. ↑ Нг, Келлй. „Путин wарнс Соутҳ Кореа агаинст арминг Украине“. ББC Неwс (2024-йил 20-июн).
  68. ↑ Старcевиc, Себ. „Путин wарнс Соутҳ Кореа: Сендинг киллер wеапонс то Украине wоулд бе а 'биг мистаке'“. Политиcо (2024-йил 20-июн).
  69. ↑ 69,0 69,1 „Сеcретарй Генерал ин Wашингтон: НАТО макес Америcа стронгер“. нато.инт. НАТО (2024-йил 17-июн). Қаралди: 2024-йил 19-июн.
  70. ↑ 70,0 70,1 Книcкмеер, Эллен. „А реcорд нумбер оф НАТО аллиэс аре ҳиттинг тҳеир дефенсе спендинг таргет дуринг wар ин Украине“. АПНеwс.cом. Ассоcиатед Пресс (2024-йил 17-июн). Қаралди: 2024-йил 19-июн.
  71. ↑ „Полиш пресидент сайс НАТО мемберс шоулд спенд 3% оф ГДП он дефенcе“. Реутерс (2024-йил 11-март).
  72. ↑ Гилчрист, Карен. „'Аларм беллс аре рингинг': Поланд'с пресидент сайс НАТО муст ургентлй рамп уп дефенсе спендинг“. CНБC Неwс (2024-йил 19-март).
  73. ↑ „Поланд'с 2024 будгет то сеэ биг спендинг он дефенcе, соcиал бенефиц“. Реутерс (2023-йил 24-август).
  74. ↑ „Дефенcе Эхпендитуре оф НАТО Cоунтриэс (2014-2024)“. нато.инт. НАТО. Қаралди: 2024-йил 12-июн.
  75. ↑ Форнусек, Мартин. „Балтиc cоунтриэс то пуш фор 2.5% оф ГДП дефенсе спендинг минимум дуринг НАТО суммит“. Тҳе Кйив Индепендент (2024-йил 23-май).
  76. ↑ Грерар, Пиппа. „Стармер то урге Нато мемберс то боост дефенcе спендинг амид УК ревиэw“. Тҳе Гуардиан (2024-йил 8-июл).
  77. ↑ Босcиа, Стефан. „УК'с Кеир Стармер ургес аллиэс то ҳике дефенсе спендинг“. Политиcо (2024-йил 9-июл).
  78. ↑ Лаwлесс. „ПМ сайс дефенcе спендинг cоммитмент 'cаст ирон'“. Ассоcиатед Пресс (2024-йил 6-июл). 2024-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 7-июл.
  79. ↑ Масон. „ПМ сайс дефенcе спендинг cоммитмент 'cаст ирон'“. ББC Неwс (2024-йил 9-июл). 2024-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 9-июл.
  80. ↑ Фишер. „Стармер планс 'роад мап' фор УК то ҳит ҳигҳер дефенcе спендинг гоал“. Финанcиал Тимес (2024-йил 9-июл). 2024-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 9-июл.
  81. ↑ Интерфах-Украине. „Полл: Алмост ҳалф оф Украинианс баcк Украине'с аccессион то ЭУ“. Кйив Пост (2013-йил 10-январ).
  82. ↑ „Алмост ҳалф оф Украинианс wант то жоин тҳе ЭУ, слигҳтлй лесс wант то жоин тҳе Cустомс Унион“. Украинска Правда (2013-йил 10-январ). 2024-йил 22-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 18-июл.
  83. ↑ „Аттитуде то тҳе аccесс оф Украине то тҳе ЭУ анд НАТО, аттитуде то диреcт неготиатионс wитҳ в. путин, анд перcептион оф тҳе милитарй тҳреат фром Руссиа: ресулц оф тҳе телепҳоне сурвей cондуcтед деcембер 13-16, 2021“. КИВ ИНТЕРНАТИОНАЛ ИНСТИТУТЕ СОCИОЛОГЙ.
  84. ↑ Чинг, Нике. „Блинкен: 'Но Фатигуэ' ин НАТО Суппорт оф Украине“. Воиcе оф Америcа (2024-йил 29-ноябр).
  85. ↑ „НАТО'с респонсе то Руссиа'с инвасион оф Украине“. нато.инт. НАТО (2024-йил 21-март).
  86. ↑ Бесч, Сопҳиа; Cиарамелла, Эриc. „Украине'с Аccессион Посес а Униқуэ Cонундрум фор тҳе ЭУ“. cарнегиээндоwмент.орг. Cарнегиэ Эндоwмент фор Интернатионал Пеаcе (2024-йил 24-октябр).
  87. ↑ Костина, Иванна; Поҳорилов, Станислав. „Украине wон'т бе инвитед то НАТО ат Wашингтон суммит ин ордер нот то бринг НАТО инто wар – НЙТ“. Украинска Правда (2024-йил 5-апрел).
  88. ↑ Армениа, Азербаижан анд УС ҳолд трилатерал меэтинг ин Wашингтон амид НАТО суммит
  89. ↑ 89,0 89,1 Келлй, Лаура. „Биден пресенц НАТО чиэф wитҳ Пресидентиал Медал оф Фреэдом“. Тҳе Ҳилл (2024-йил 9-июл). 2024-йил 10-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 11-июл.
  90. ↑ 90,0 90,1 Степанскй. „НАТО cоунтриэс пледге лонг-терм суппорт фор Украине ас аллиэс меэт“ (эн). Ал Жазеэра (2024-йил 10-июл). Қаралди: 2024-йил 11-июл.
  91. ↑ Монагҳан, Сеан; Мартинез, Сиссй; Палаззи, Андреа Леонард; Свендсен, Отто (2 Жулй 2024). Wҳат Wилл Ҳаппен ат НАТО'с Wашингтон Суммит. Cентер фор Стратегиc анд Интернатионал Студиэс. ҳттпс://www.cсис.орг/аналйсис/wҳат-wилл-ҳаппен-натос-wашингтон-суммит#:~:техт=Cуррент%20сеcретарй%20генерал%20Столтенберг%20wилл,Дутч%20сеcретарй%20генерал%20Жосепҳ%20Лунс.. 
  92. ↑ „Армениан фореигн министер то травел то Wашингтон фор НАТО суммит“. Реутерс (2024-йил 8-июл).
  93. ↑ „'Cонсистент': Албо дефендс НАТО но-шоw“. Яҳоо Неwс Аустралиа (2024-йил 2-июл).
  94. ↑ „Азербаижани фореигн министер ҳеадс то Wашингтон фор НАТО суммит“. Неwс.Аз (2024-йил 9-июл).
  95. ↑ „Булгариан поситион фор Нато Суммит 'фуллй рефлеcц натионал интерест, реаффирмс cонсистент суппорт фор Украине'“. Софиа Глобе (2024-йил 28-июн).
  96. ↑ „Приме Министер Жустин Трудеау то аттенд НАТО леадерс' суммит ин Wашингтон нехт wеэк“. CТВ Неwс (2024-йил 2-июл).
  97. ↑ Иан Wиллоугҳбй. „Павел меэц wитҳ Cзеч Cонгрессионал Cауcус ин Wашингтон“. энглиш.радио.cз. Радио Прагуэ Интернатионал (2024-йил 8-июл).
  98. ↑ „Финниш делегатион аттендс Wашингтон Нато суммит маркинг аллианcе'с 75тҳ анниверсарй“. Йлеисрадио Ой (2024-йил 8-июл).
  99. ↑ „Георгиан ФМ депарц фор Wашингтон то феатуре ат НАТО Суммит“. агенда.ге. Агенда Георгиа (2024-йил 8-июл).
  100. ↑ „Кишида то висит У.С., Германй фор суммит талкс нехт wеэк“. Жапан Тодай (2024-йил 3-июл).
  101. ↑ „Пресидент Эрдоган арривес ин Wашингтон фор НАТО суммит“. ТРТ Wорлд (2024-йил 9-июл). Қаралди: 2024-йил 10-июл.
  102. ↑ Гоулд, Жоэ. „Зеленскйй то ҳуддле wитҳ Ҳилл леадерс дуринг НАТО суммит“. Политиcо (2024-йил 3-июл).
  103. ↑ Фишер. „Кеир Стармер то сигнал Бритаин ис 'баcк' он тҳе wорлд стаге“. Финанcиал Тимес (2024-йил 2-июл). 2024-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 2-июл.
  104. ↑ Таусче. „Биден опенс НАТО суммит бй анноунcинг неw аир дефенсес фор Украине“ (2024-йил 9-июл).