Viete formulalari
Виэте формулалари (талаффузи: Виет) — кўпҳаднинг коэффициентларини унинг илдизлари орқали ифодаловчи формулалар. Бу формулалар билан кўпҳаднинг илдизлари тўғрилигини текшириш қулай. Шунингдек, бу формулалар ёрдамида берилган илдизлар бўйича кўпҳадни тузиш мумкин. Бу формулалар фаранг математиги Франçоис Виèте (талаффузи: Франсуа Виет) (франсузча Франçоис Виèте, лотинлаштирилгани Франcисcус Виэте) номи билан аталади. Виэте формулалари кўпроқ алгебрада ишлатилади.
Виэте бу формулаларни мусбат илдизларни топиш ҳоллари учун аниқлаган. Виэте яшаган даврда тенгламаларда фақат мусбат илдизлар мавжуд холос деб ишонилган. Виэте ҳам манфий илдизлар мавжуд эмас деб ҳисоблаган ва тенглама илдизлари ва унинг коэффициентлари орасидаги муносабатларни қисман тушунган холос. 1629-йилда бошқа фаранг математиги Алберт Гирард Виэте формулаларини фақатгина мусбат ҳақиқий илдизларга чекланмаган умумий ҳолини топган.
Виэте формулаларини аслида Алберт Гирард Виэтедан аввал топган деган фикрлар ҳам мавжуд. Масалан, ХВИИИ асрда яшаган британ математиги Чарлес Ҳуттонга кўра, Виэте формулаларининг умумий ҳоли ҳақида Алберт Гирард Виэтедан олдинроқ ўз асарларида ёзган.
Қоидалар
Асосий формулалар
н-даражали ҳар қандай кўпҳад
- (бу ерда коэффициентлар ҳақиқий ёки комплекс сон бўлиши мумкин ва ан ≠ 0)
алгебранинг асосий теоремасига кўра н та (бир-биридан фарқли бўлиши шарт бўлмаган) х1, х2, …, хн комплекс илдизга эга.
Виэте формулалари кўпҳаднинг коэффициентларини { ак } шу кўпҳад илдизларининг йиғиндиси ва кўпайтмаси { хи } билан қуйидагича қилиб боғлайди:
-
Бошқача қилиб айтганда, ан−к (н − к) инчи коэффициенти илдизларнинг барча мумкин бўлган кўпайтмаларини ҳар сафар к та олинган йиғиндисига қуйидагича боғланган:
Бу ерда к = 1, 2, …, н. Бу ерда яна ик индексларини ўсиб бориш тартибида ёзамиз. Чунки илдизларнинг ҳар бир кўпайтмаси фақат бир марта ёзилиши керак. Виэте формулаларининг чап томони илдизларнинг элементар симметрик функсияларидир.
Ҳалқаларга умумлаштириш
Виэте формулалари кўпинча коэффициентлари ҳар қанақа бутунлик области (инглизча: интеграл домаин) Р да жойлашган кўпҳадлар билан ишлатилади. Бу ҳолда бўлаклари Р нинг улушлар ҳалқасига (инглизча: ринг оф фраcтионс) киради. Агар Р да қайтарилувчи бўлса бўлаклар Р нинг ўзига киради. илдизлар алгебраик ёпиқ майдонда (инглизча: алгебраиcаллй cлосед фиэлд) олинади. Одатда Р бутун сонларнинг ҳалқасидир ва касрлар майдони рационал сонлар майдонидир. Алгебраик ёпиқ майдон бўлса комплекс сонлар майдонидир. Бу ҳолда Виэте формулалари фойдалидир. Сабаби, улар илдизлар орасидаги алоқаларини илдизларни ҳисобсиз билиб олишга ёрдам беради.
Бутунлик области бўлмаган коммутатив ҳалқа (ёки абел ҳалқаси) кўпҳадлари учун Виэте формулаларини ҳар доим ҳам эмас, балки лар лардан ҳисоблангандагина ишлаца бўлади. Масалан, 8 модулли бутун сонлари ҳалқасида кўпҳадида тўрт илдиз бор. Булар 1, 3, 5, 7 дир. Агар ва бўлса, Виэте формулалари тўғри бўлмайди.
Мисоллар
Квадрат тенглама
- Теорема
Агар
келтирилган квадрат тенглама ҳақиқий илдизларга эга бўлса, у ҳолда уларнинг йиғиндиси -пга, кўпайтмаси эса қга тенг бўлади.
Яъни,