Xattot

Xattot (arabcha: خطات ) atamasi xattot - "xat ustasi, chiroyli xat bituvchi" degan ma'noni anglatadi.

Xattotlik maktablari ochilishi

Oʻrta Osiyoda kitobat sanʼati Amir Temur va temuriylar davri da keng quloch yoydi. Buning sabablaridan biri moʻgullar isteʼlosi davrida koʻp asarlar yondirilgan, yaroqsiz holga keltirilgan edi. Ularni saqlanib qolgan nusxalardan qayta koʻchirish, kitobat sanʼati haqida maxsus asarlar yaratish kun tartibiga qoʻyildi. Bu sohada Xurosonning poytaxti boʻlmish Hirot oʻrnak boʻlarli mavqega koʻtarilgan edi. Shohrux Mirzo davrida shakllana boshlagan Hirot xattotlik maktabi Boysungʻur Mirzo tashabbusi va otaligida gullab yashnagan edi. Qirq qoʻlyozma asosida Firdavsiy "Shohnoma" sini koʻchirish, badiiy bezaklar berish, unga miniatyura lar yaratishning oʻzigina bu sohada kitobat sanʼatiga daxldor ijodkorlar Hirot madaniy markaziga toʻplanganligidan darak beradi.

XVI yuzyillikda Temuriylar saltanati inqirozga yuz tutgach, bu sohadagi mohir xattot va rassomlar Buxoroga koʻchib kelgan edilar. Bu yerda oʻziga xos Buxoro xattotlik maktabi rivojlana boshlagan edi. XVIII yuzyillikda Muhammad Rahimxon I va Muhammad Rahimxon II zamonasida Xorazmda, ana shu davrda Qoʻqonda kitobat sanʼati boshlaydi.

Mashhur xattotlar

Hirot maktabini boshqargan Boysungʻur Mirzo qoshida, Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ush-shuaro” asarida keltirilishicha, qirq nafar mohir xattot tinmay kitoblar koʻchirgan. Boysungʻur Mirzoning oʻzi suls xati ning ustasi edi. Uning tevaragida Ahmad Rumiy, Mir Imed, Mirzo Ahmad, Darvesh Abdulmajid Tolqoniy, Shams Boysungʻuriy, Xoja Abdulqodir Goʻyanda, Xoji Maqsud Mirzo Mirakiy, Badiuzzamon Mirzo - nastaʼliq xati ni chiroyli yozgan.

Alisher Navoiy zamonida Muhammad Kotib umr boʻyi Jomiy asarlarini koʻchirgan.

Xoja Mir Ali Tabreziy "Qiblatu-l-kuttob" (kotiblar qiblasi) degan laqabga erishgan. Sultonali Mashhadiy uni nasx va taʼliq xatidan nastaʼliq xatini ixtiro qildi, deya taʼriflaydi. Amir Temur davrida yashagan bu kotibning shogirdlari Mavlono Jaʼfar va Mirabdulxaylar shuhrat topgan edi.

Mavloniy Simiy shoir, xattot va insho sanʼatida mohir boʻlgan. Xattotlarning yana biri Sultonali Mashhadiydir. U "xattotlar shoxi" laqabini olgan va nasta'liq xatini bitishda tengsiz edi. U Navoiyning "Ilk devon" deb yuritilayotgan, shogirdlari, muxlislari tartib bergan devonini va boshqa devonlarini ham koʻchirgan.

Sultonali Mashhadiy shogirdlaridan: Zaynuddin Mahmud, Sulton Muhammad Nur. Sulton Muhammad Xandon, Mavlono Muhammad Qosim, Mavlono Alouddin oʻz mahorati bilan ajralib turganlar. Sulton Alining bir qancha isteʼdodli shogirdlari Mashhadda yashab, oʻz hunarini yuksaltirib borganlar. Sulton Ali Qoyimiy ham Jomiy asarlarini koʻchirgan.

Amir Do'st Teraliy Bobur Mirzo xizmatida boʻlgan. Abduljamil kotib esa Navoiy "Xamsa"sini koʻchirgan va shoirga bu nusxa gʻoyat manzur boʻlgan edi. U Navoiyning oʻz kotib i boʻlib xizmat qilgan. Darvesh Muhammad Toqiy Hiraviy shoir va xattot edi. U Navoiy devonlari va Jomiy asarlarini koʻchirgan.

Sulton Muhammad Xandon esa Sultonali Mashhadiyning suyukli va bilimli shogirdlaridan boʻlgan. U Navoiy xizmatida boʻlgan. Tabiatan xushchaqchaq boʻlgani uchun unga "Xandon" laqabini berishgan. Bu xattot muammo sohasida va musiqada ham mashhur edi. U nayni yaxshi chalgan.

Sulton Muhammad Nur, Mirza Habib, Karmon Huvar, Muhammad Husayn Boxarziy, Qosimshox ustozlik darajasiga yetishgan Sulton Muhammad Xandon shogirdlaridan boʻlganlar. Mavlono Darvesh Muhammad Samarqandiy shoir va xattot, Xoja Abdulloh Marvarid Bayoniy esa shoir, xattot va musiqachi boʻlganlar. A. Muradov asarida boshqa kotiblar haqida maʼlumotlar bor.

Buxoro xattotlari

Buxoro maktabi namoyandalaridan Pirmuhammad Soʻfiy, Buxoriy, Mirazd Buxoriy. Sulton Muhammad Buxoriy, Mavlono Samix. Ustod Jahongir, Mirak Buxoriy, Mirali Xiraviy, Doʻst Muhammad singari xattotlar, muzaxoib (qoʻlyozmalarga bezak beruvchi) shoir ham boʻlganlar. Xat sanʼatining aksar turlarini puxta bilganlar. Buxoro maktabi namoyandalari sanʼati anʼanalari XX yuzyillikka qadar davom etdi. Ularning bu sharafli ishi tufayli katta hajmdagi qadriyatlarimiz saqlanib qoldi. maʼrifatli Ular orasida Muhammad Sharif Sadr Ziyo kabi Zotning kitobxonasi gʻoyat boy boʻlgan, u birinchilardan boʻlib oʻz kitobxonasidagi kitoblarning ilmiy katalogini tuzgan. Sadr Ziyo yaxshi xattot xam edi.

Samarqand xattotlari

Samarqand xattotlik maktabida ham atoqli sanʼatkorlar ish yuritganlar. A. Murodov kitobida ulardan oltmishga yaqin xattotning oti keltiriladi.

Xorazm xattotlari

Xorazm maktabi XVI yuzyillikdan XIX yuzyillik soʻngiga qadar adib olamidagi mashhur asarlar (jumladan, Firdavsiy -Shohnomasi, Jomiyning "Haft avrang") hamda oʻz hududlarida yaratilgan turli badiiy, ilmiy, tarixiy asarlarni koʻchirganlar.

Ular orasida Hamdaliy, Navisiy Xorazmiy nasta'liq uslubiga yangilik kiritgan Abdurahmon Xorazmiy, uning oʻgʻli Anisiy Xorazmiy va Abduzohir kotib xattotlik sanʼatiga oid "Savodi taʼlim" asarini yozgan mashhur shoir, tarjimon Munis Xorazmiy hamda Muhammad Yusuf Rojiy (shoir, musiqashunos, tarjimon). Komil Xorazmiy (usta xattot, naqqosh va bastakor), Abdurazzoq Faqiriy (shoir, xattot) - nasx, suls, rayhoniy va boshqa xatlar ustasi Muhammad Yusuf Chokar (shoir, musiqashunos, xattot), Muhammad Yusuf Bayoniy (shoir, tarixchi, tabib, tarjimon, musiqashunos undan oldin va keyin oʻtgan oltmishga yaqin ijodkor va ular koʻchirgan asarlar haqida maʼlumotlar mavjud.

Farg'ona xattotlari

Fargʻona maktabi xususida soʻz Zahiriddin Muhammad Bobur dan boshlanadi. U davlat arbobi, sarkarda, shoir, olim, tarixchi va ixtirochi xattotdir. XVI-XVIII yuzyilliklarda Fargʻonada Navoiy asarlari koʻplab koʻchirilgan. Qoʻqon xonlarining ichida sheʼriyat sohasida Fuzuliyga ergashgan shoirlar boʻlgani uchun ham, Fuzuliy asarlari kabi kitobat qilingan. Qirqqa yaqin xattot XX yuzyillikka qadar ish yuritgan.

Toshkent xattotlari

Toshkent xattotlari kitobat sanʼatining turli yoʻnalishdagi namoyandalari haqida oʻzining "Badoe ul-vaqoeʼ" asarida maʼlumot bergan Mahmud Vosifiy, Jaloliddin Yusuf Shoshiy Muhammad Shayx Toshkandiy Sayyidxoʻja oʻgʻli (nasx ustasi), Obidiy, Shoshiy (nastaʼliq va yoqutiy xat ustasi), Xoj Abdulvaxxobxoʻja Muxrkan (goʻzal, naqshdor muhrlar yasagan), Qori Fazlulloh Mirjalol oʻgʻli Almaiy (shoir, olim, mashhur "Kalila va Dimna” tarjimoni, Oʻz tirnoqlarini xat yozishga moslab oʻstirgan xattot). Muhammad Shohmurod Kotib (shikasta ustasi). Bu ustod Toshkentda Lixtin, Berdiyonbek, Kaminskiy, Iliin, Ports va boshqalar tashkil qilgan litografiyada qoʻlyozmalar koʻchirishda faol boʻlgan. Navoiyning "Gʻaroyib us- sigar" "Navodir ush-shabbob" devonlarini, "Xamsa" dostonlarini, Jomiy asarlari, Fuzuliy, Hofiz Sheroziy, Amiriy devonlari shular jumlasidandir. Shohmurod kotib shogirdlaridan oʻn toʻrt nomni ustozning isteʼdodli shogirdi, olim va kotib A. Murodov oʻz asarida keltirgan. Shuningdek, Toshkent maktabi namoyandalaridan yana yigirma nafar kotib, ular orasida Ibodulla Obidov haqida ham maʼlumot beradi.