Ziyosfera

Xellouin

Ҳаллоwеэн[7][8] (талаффузи: Ҳеллоуин) — 31-октабрда нишонланадиган байрами. Ҳаллоwеэнда одамлар турли хил уст-бош кийишади, болалар эшикма-эшик юриб ширинликлар сўрашади (инглизча: триcк-ор-треатинг) ва қовоқлар ичини ўйиб Жаcк о'-лантерн (инглизча: Жаcк О'Лантерн) ясашади. Болалар кўпинча арвоҳ ва ялмоғиз кийимини кийиб олиб, уйма-уй юриб „Бизга бир нима бер ёки сеҳрлаб қўямиз!“ (инглизча: Триcк-ор-треат!) — дейишади. Болаларга одатда ширинлик берилади.

Ҳаллоwеэн
Halloween
Ўймакорлиги ва Ҳеллоуин ан’анаси бўлган жаcк-о'-лантерн
Бошқа номлари
  • Ҳаллоwе'эн
  • Аллҳаллоwеэн
  • Алл Ҳаллоwс' Эве
  • Алл Саинц' Эве
Нишонловчилар Ғарбий христианлар ва кўплаб христиан бўлмаганлар[1]
Тури христианлик, маданий
Аҳамияти Аллҳаллоwтиденинг биринчи куни[2][3]
Сана 31-октябр
Нишонланиши Триcк-ор-треатинг, Ҳеллоуин костюми базмлари, жаcк-о'-лантерн ясаш, гулхан ёқиш, фол очиш, олма чайқатиш, арвоҳлар аттраксионига ташриф буюриш
Қоидалари Черков хизматлари[4], ибодат[5], рўза[1], бедорлик[6]
Боғлиқлиги Самҳаин, Ҳоп-ту-Наа, Cалан Гаэаф, Аллантиде

Келиб чиқиш тарихи

Ҳаллоwеэннинг келиб чиқиши бир қанча қадимий кузги байрамларга бориб тақалади. Қадимда диндор бўлмаганлар бошлаган удумлар кейинчалик бу кунни байрам сифатида нишонлаш анъанасига айланиб кетган. Бу байрамни илк маротаба нишонлаган одамлар бир эмас бир неча Худога ишонишган. Октябрнинг охирги кечаси ўлганлар руҳи ер юзини айланиб юради деб ҳисобланилган. Байрам яна Алл Ҳаллоwс’ Эве деб номланади. Христиан черковида Алл Ҳаллоwс’ Эве байрами Алл Саинц’ Дай (Барча авлиёлар куни)дан аввалги кечадир. 1-ноябрда бўладиган Алл Саинц’ Дай кунида барча муқаддас христиан дини авлиёлари эсланади. Вақт ўтиши билан Ҳаллоwеэн диний бўлмаган байрамга айланиб кетган.

Этимологияси

Ҳаллоwеэн ёки Ҳаллоwеъэн („Авлиёлар кечаси“[9]) сўзи насроний келиб чиқишига эга[10][11]; бу қадимги инглиз тилида мавжуд бўлган „Алл Ҳаллоwс Эве“ (Барча авлиёлар куни арафаси) иборасига тенг бўлган атамадир. Ҳаллоwеэн сўзи „Алл Ҳаллоwс' Эве“ (Барча авлиёлар кунидан олдинги кеча) нинг шотландча шаклидан келиб чиққан: „эвен“ шотландча „эве“ ёки „эвенинг“ сўзларининг муқобили бўлиб[12], „э'эн“ ёки „ээн“ га қисқартирилган[13]. Шундай қилиб, (Алл) Ҳаллоw(с) Э(в)эн сўзидан Ҳаллоwе'эн га ўзгарган.

Символлар

Ҳаллоwеэн байрамида ҳовлилар, жамоат жойлари ва уйлар қўрқинчли ўлим безакларилар билан безатилиши мумкин, жумладан скелетлар, руҳлар, ўргимчак инлари ва жодугарлкар билан.

Ҳаллоwеэн билан боғлиқ буюмлар ва рамзлар вақт ўтиши билан ривожланиб борган[14][15]. Анъанага кўра, Барча авлиёлар куни арафасида ниқобдорлар ёвуз руҳларни қўрқитиш учун Жаcк-о'-лантерн чироқларини кўтариб юрадилар[16]. Жаcк-о'-лантерн ҳақида машҳур ирланд христиан халқ эртаги мавжуд бўлиб, унда бу чироқ фолклорда „ҳам жаннатга, ҳам дўзахга киришдан маҳрум этилган жон“ни ифодалаши айтилади[17].

Ирландия, Шотландия ва Шимолий Англияда Ҳаллоwеэн байрамида анъанавий равишда шолғом ўйилган[18][19], бироқ Шимолий Америкага кўчиб келган муҳожирлар қовоқдан фойдаланишни бошлашган. Қовоқ шолғомга нисбатан анча юмшоқ ва каттароқ бўлгани учун уни ўйиш осонроқ эди[18]. Америка қовоқ ўймакорлиги анъанаси ҳақида 1837-йилда илк маротаба қайд этилган бўлиб[20], дастлаб бу анъана фақатгина ҳосил йиғиш мавсуми билан боғлиқ бўлган. Бу анъана ХИХ асрнинг ўрталари ва охирларига келиб, Ҳаллоwеэн байрамигагина хос бўлиб қолган[21].

Ҳаллоwеэннинг замонавий тасвирий жиҳатлари турли манбалардан келиб чиққан, жумладан христиан эсхатологияси, миллий урф-одатлар, готик ва даҳшатли адабий асарлар („Франкенштейн, ёки Замонавий Прометей“ ва „Драcула“ каби романлар) ҳамда „Франкенштейн“ (1931) ва „Мумиё“ (1932) сингари классик қўрқинчли филмлар шулар жумласидандир[22][23]. Христиан анъанасида Голгофага ишора қилувчи бош суяги тасвири „ўлим ва инсон ҳаётининг ўткинчилигини эслатувчи“ рамз сифатида хизмат қилади ва шу боис мементо мори ҳамда ванитас композицияларида учрайди[24]. Шу сабабли, бош суяклари ушбу мавзуга алоқадор бўлган Ҳаллоwеэнда фойдаланилган[25]. Анъанага кўра, черковларнинг орқа деворлари „қабрларнинг очилиши ва марҳумларнинг тирилиши, фаришталар тўла жаннат ва шайтонлар тўла дўзах тасвирланган Охират куни манзараси билан безатилган“ бўлиб, бу мотив мазкур уч кунлик байрам нишонланишига чуқур сингиб кетган[26]. Ҳаллоwеэн мавзусидаги энг қадимги асарлардан бири шотландиялик шоир Жоҳн Майненинг 1780-йилда ёзган асари ҳисобланади. У Ҳаллоwеэн байрамидаги ҳазиллар ҳақида „Қандай даҳшатли ҳазиллар юз беради!“ деб ёзган ва шунингдек, бу тун билан боғлиқ ғайритабиий ҳодисалар, жумладан „боглес“ (арвоҳлар) ҳақида ҳам айтиб ўтган[27]. Бу эса кейинчалик Роберт Бурнснинг 1785-йилда ёзилган „Ҳаллоwеэн“ асарига таъсир кўрсатган[28]. Куз фаслининг қовоқ, маккажўхори пўчоғи ва қўриқчи каби унсурлари ҳам Ҳаллоwеэн анъанасидан бири сифатида кенг тарқалган. Ҳаллоwеэн пайтида уйлар кўпинча ана шундай рамзий безаклар билан безатилади. Ҳаллоwеэн тасвирлари ўлим, ёвузлик ва афсонавий махлуқлар мавзуларини ўз ичига олади[29]. Қадимдан жодугарлар билан боғлиқ бўлиб келган қора мушуклар ҳам Ҳаллоwеэннинг кенг тарқалган рамзларидан биридир. Қора, тўқ сариқ ва баъзан бинафша ранглар Ҳаллоwеэннинг анъанавий ранглари ҳисобланади[30].

Либослар

Асосий мақола: Ҳаллоwеэн либослари
Ҳаллоwеэн шоп ин Деррй, Нортҳерн Иреланд, селлинг маскс

Ҳаллоwеэн либослари анъанавий равишда вампирлар, арвоҳлар, скелетлар, қўрқинчли кўринишдаги жодугарлар ва иблислар каби образларга асосланган эди[31]. Вақт ўтиши билан либослар танлови кенгайиб, бадиий асарларнинг машҳур қаҳрамонлари, таниқли шахслар ва нинзалар ҳамда маликалар каби умумлашган тимсолларни ҳам ўз ичига ола бошлади.

ХИХ аср охирида Шотландия ва Ирландияда Ҳаллоwеэн байрамида либос кийиб, „гуисинг“ (ниқобланиш) анъанаси кенг тарқалган эди[19]. Шотландча атама бўлган бу анъана болалар кийган ниқоблар ёки либослар туфайли „ниқобланиш“ деб аталган[32]. Ирландия ва Шотландияда ниқоблар „сохта юзлар“ номи билан танилган[10][33]. Бу атама 1890-йилда Шотландиянинг Айр шаҳрида бир шотландиялик томонидан ниқобланувчиларни тасвирлаш вақтида ёзиб қолдирилган: „Эсимда, бу Ҳаллоwеэн эди… кичкина болалар аллақачон иш бошлаб бўлишганди, сохта юзлар пайдоқ илиш учун ниқобларни тақиб ва қўлларида кичкина шолғом фонарларини ушлаб югуриб юришарди“[10]. АҚШда ХХ аср бошларида Ҳаллоwен зиёфатларида либос кийиш оммалашди, бу одат катталар орасида ҳам болалар орасида ҳам кенг тарқалди. 1920–1930-йилларда эса Канада ва АҚШда „ширинлик ёки қитиқлаш“ (триcк-ор-треат) анъанаси оммалаша бошлади[34][35].

Эддиэ Ж. Смитҳ ўзининг „Ҳаллоwеэн, Ҳаллоwед ис Тҳй Наме“ китобида Барча Авлиёлар кечаси кийим кийишга диний нуқтаи назардан ёндашиб, „бир пайтлар бизни қўрқитган ва титратган“ мавжудотлар қиёфасига кириб, одамлар „Нажоткоримиз томонидан салтанати талон-тарож қилинган“ Шайтон устидан кулишлари мумкинлигини ёзади. Скелетлар ва марҳумларнинг тасвирлари мементо мори (ўлимни эслатувчи) сифатида қўлланиладиган анъанавий безаклардир[36][37].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „ББC – Религионс – Чристианитй: Алл Ҳаллоwс' Эве“. Бритиш Броадcастинг Cорпоратион (ББC) (2010). 2011-йил 3-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 1-ноябр.
  2. ↑ „Ҳаллоwеэн“ (эн). Англиcан Диоcесе оф Wорcестер (2020-йил 20-октябр). Қаралди: 2023-йил 2-ноябр.
  3. ↑ Ҳугҳес, Ребеккаҳ. „Ҳаппй Ҳаллоwе'эн Суррей!“. Тҳе Стаг. Университй оф Суррей (2014-йил 29-октябр), с. 1. 2015-йил 19-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 31-октябр.
  4. ↑ „Сервиcе фор Алл Ҳаллоwс' Эве“, Тҳе Боок оф Оccасионал Сервиcес 2003. Чурч Публишинг, Инc., 2004 — 108-бет. ИСБН 978-0-89869-409-3. 
  5. ↑ Анне Э. Китч. Тҳе Англиcан Фамилй Праер Боок. Чурч Публишинг, Инc., 2004. ИСБН 978-0-8192-2565-8. Қаралди: 2011-йил 31-октябр (2017-йил 25-январда асл нусхадан архивланган). 
  6. ↑ Тҳе Паулист Литургй Планнинг Гуиде. Паулист Пресс, 2006. ИСБН 978-0-8091-4414-3. Қаралди: 2011-йил 31-октябр (2017-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  7. ↑ Линдсай, Сандй „Ҳаллоwе'эн ис а спооктаcулар эвент фор тҳе Гоодфеллоwс“. Саугеэн Тимес (2023-йил 30-октябр). 2023-йил 25-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 25-ноябр.
  8. ↑ Мах, Чристина „Лоcал ҳаунтед ҳоусес то эхплоре тҳис Ҳаллоwе'эн“. Тҳе Wетаскиwин Тимес (2023-йил 26-октябр). Қаралди: 2023-йил 25-ноябр.
  9. ↑ Луcк, Стеве (1998). "Алл Саинц' Дай" (эн). Тҳе Америcан Деск Энcйcлопедиа. Охфорд Университй Пресс. п. 22. ИСБН 978-0-19-521465-9. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/америcандескенcй00охфо/паге/22/моде/2уп?қ=ҳаллоwеэн. 
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 „ДОСТ: Ҳаллоw Эвин“. Дсл.аc.ук. 2014-йил 29-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-октябр.
  11. ↑ Тҳе А то З оф Англиcанисм (Cолин Бучанан), Сcареcроw Пресс, п. 8
  12. ↑ Тҳомсон, Тҳомас; Аннандале, Чарлес. А Ҳисторй оф тҳе Сcоттиш Пеопле фром тҳе Эарлиэст Тимес: Фром тҳе Унион оф тҳе кингдомс, 1706, то тҳе пресент тиме. Блаcкиэ, 1896. Қаралди: 2011-йил 31-октябр. „Оф тҳе статед рустиc фестивалс пеcулиар то Сcотланд тҳе мост импортант wас Ҳаллоwе'эн, а cонтраcтион фор Алл-ҳаллоw Эвенинг, ор тҳе эвенинг оф Алл-Саинц Дай, тҳе аннуал ретурн оф wҳич wас а сеасон фор жой анд фестивитй.“ 
  13. ↑ "Э'ЭН, Ээн". Э'ЭН, Ээн. ИИИ =. 1952. снд8629. ҳттпс://дсл.аc.ук/энтрй/снд/снд8629. 
  14. ↑ Рогерс, п. 57
  15. ↑ Тҳе Энcйcлопедиа оф Wитчес, Wитчcрафт анд Wиccа, Инфобасе Публишинг, п. 183
  16. ↑ Дантеъс „Cоммедиа“ анд тҳе Поэтиcс оф Чристиан Cатабасис (Леэ Фоуст), ПроҚуэст, п. 15
  17. ↑ Тҳе Гуиннесс Энcйcлопедиа оф Гҳосц анд Спириц (Росемарй Гуилей), Гуиннесс Wорлд Реcордс Лимитед, п. 178
  18. ↑ 18,0 18,1 Тҳе Охфорд cомпанион то Америcан фоод анд дринк п. 269. Охфорд Университй Пресс, 2007. Ретриэвед 17 Фебруарй 2011
  19. ↑ 19,0 19,1 Леслиэ, Франк. Франк Леслиэ'с популар монтҳлй, Волуме 40, Новембер 1895, пп. 540–543, 5 Фебруарй 2009. Қаралди: 2011-йил 23-октябр (2011-йил 11-майда асл нусхадан архивланган). 
  20. ↑ Натҳаниэл Ҳаwтҳорне, „Тҳе Греат Cарбунcле“, ин Тwиcе-Толд Талес, 1837: Ҳиде ит [тҳе греат cарбунcле] ундер тҳй cлоак, сай’ст тҳоу? Wҳй, ит wилл глеам тҳроугҳ тҳе ҳолес, анд маке тҳеэ лоок лике а жаcк-ў-лантерн!
  21. ↑ Ас лате ас 1900, ан артиcле он Тҳанксгивинг энтертаининг реcоммендед а лит жаcк-ў-лантерн ас парт оф тҳе фестивитиэс. „Тҳе Дай Wе Cелебрате: Тҳанксгивинг Треатед Гастрономиcаллй анд Соcиаллй“ (Wайбаcк Мачине сайтида 5 Аугуст 2016 санасида архивланган), Тҳе Неw Ёрк Тимес, 24 Новембер 1895, п. 27. „Одд Орнаменц фор Табле“ (Wайбаcк Мачине сайтида 5 Аугуст 2016 санасида архивланган), Тҳе Неw Ёрк Тимес, 21 Оcтобер 1900, п. 12.
  22. ↑ Тҳе Рҳеториc оф Висион: Эссайс он Чарлес Wиллиамс (Чарлес Адолпҳ Ҳуттар, Петер Ж. Счакел), Буcкнелл Университй Пресс, п. 155
  23. ↑ Рогерс, Ничолас (2002). „Ҳаллоwеэн Гоэс то Ҳоллйwоод“. Ҳаллоwеэн: Фром Паган Ритуал то Партй Нигҳт, пп. 103–124. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс. ИСБН 0-19-516896-8.
  24. ↑ А Ҳандбоок оф Сймболс ин Чристиан Арт (Гертруде Граcе Силл), Симон & Счустер, п. 64
  25. ↑ Ин флагранте cоллеcто (Марилйнн Гелфман Карп), Абрамс, п. 299
  26. ↑ Счоол Еар, Чурч Еар (Петер Мазар), Литургй Траининг Публиcатионс, п. 115
  27. ↑ Майне, Жоҳн „Ҳаллоwеэн“. Поэтрйехплорер. 2022-йил 24-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-ноябр.
  28. ↑ Тҳомас Cраwфорд Бурнс: а студй оф тҳе поэмс анд сонгс Cраwфорд, Тҳомас. Бурнс: А Студй оф тҳе Поэмс анд Сонгс. Станфорд Университй Пресс, 1960. ИСБН 978-0-8047-0055-9. Қаралди: 2018-йил 27-ноябр (2016-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган).  Станфорд Университй Пресс, 1960
  29. ↑ Симпсон, Жаcқуэлине „Алл Саинц' Дай“ ин Энcйcлопедиа оф Деатҳ анд Дйинг, Ҳоwартҳ, Г. анд Леэман, О. (2001) Лондон Роутледге ИСБН 0-415-18825-3, п. 14 „Ҳаллоwеэн ис cлоселй ассоcиатед ин фолклоре wитҳ деатҳ анд тҳе супернатурал“.
  30. ↑ Ҳерберҳолз, Доналд; Ҳерберҳолз, Барбара. Артwоркс фор Элементарй Теачерс: Девелопинг Артистиc анд Перcептуал Аwаренесс. W.C. Броwн, 1990 — 16-бет. 
  31. ↑ "Ҳаллоwеэн". Энcйcлопæдиа Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/ЭБчеcкед/топиc/252875/Ҳаллоwеэн. <!--->
  32. ↑ "Дефинитион оф "гуисинг"". Дефинитион оф "гуисинг". ҳттпс://www.cоллинсдиcтионарй.cом/диcтионарй/энглиш/гуисинг. "(ин Сcотланд анд Н Энгланд) тҳе праcтиcе ор cустом оф дисгуисинг онеселф ин фанcй дресс, офтен wитҳ а маск, анд виситинг пеопле'с ҳоусес, эсп ат Ҳаллоwеэн" 
  33. ↑ Брадлей, Мичаэл. „А верй Деррй Ҳаллоwеэн: а cарнивал оф фригҳц, фиреwоркс анд параде“. Тҳе Гуардиан (2018-йил 24-октябр). 2018-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 25-октябр.
  34. ↑ "'Триcк ор Треат' Ис Деманд", Ҳералд (Летҳбридге, Алберта), 4-ноябр 1927-йил, п. 5, дателине Блаcкиэ, Алберта, 3-ноябр
  35. ↑ Миллер, Мариан. Ҳаллоwеэн Жоллитй Wитҳин Реасон Неэд. Тҳе Морнинг Орегониан (1932-йил 31-октябр), с. 8.
  36. ↑ Счоол Еар, Чурч Еар (Петер Мазар), Литургй Траининг Публиcатионс, п. 114
  37. ↑ Мементо Мори, Мусеум оф Арт анд Арчаэологй, Университй оф Миссоури

Ҳаволалар

Викиомборда „Хеллоуин“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xellouin" dan olindi