Xronofobiya
Хронофобия, шунингдек, қамоқхона неврози сифатида ҳам тилга олинадиган, қамоқхона маҳбусларида тез-тез учрайдиган вақт ва вақтнинг олдинга силжиши қўрқувини тавсифловчи руҳий ҳолат ҳисобланади. Қамоқхона маҳбуслари билан бир қаторда, CОВИД-19 туфайли карантинни бошдан кечираётган одамларда ҳам хронофобия тез-тез учраб туради[1]. Вақт маълум бир тушунча сифатида тушунилганлиги сабабли, хронофобия ўзига хос фобия сифатида таснифланади[2].
Хронофобия атамаси юнонча „хронос“ – вақт ва „фобо“ – қўрқув сўзларидан келиб чиққан[2].
Аломатлари
Хронофобия турли йўллар билан намоён бўлади, чунки ушбу руҳий ҳолатни бошдан кечирган ҳар бир киши турли аломатлар билан азият чекади. Маҳкумлар доимий психологик ноқулайликни бошдан кечиришади, бу вақт давомийлиги ва чексизлиги билан ташвиш, ваҳима ва клаустрофобия билан тавсифланади. Хронофобиянинг асосий белгиси – яқинлашиб келаётган йўқотиш хавфи ҳисси ва содир бўлган воқеани хотирада сақлаш истаги[3]. Энг кўп учрайдиган белгилар орасида прократинация, иш кунини нотўғри режалаштириш, „йўқ“ деб айта олмаслик, тез чалғиш ва бир вақтнинг ўзида жуда кўп нарсаларни қилишга уриниш киради[4].
Сабаблари
Хавф омиллари ва сабаблари
Баъзи одамлар табиатан хронофобияга мойил бўладилар. Қариялар ёки касаллар учун эса хавф янада ортади, чунки ёши каттароқ ёки ўлимга яқин бўлган одамлар ўлимга яқинлашиш қўрқуви билан яшаш эҳтимоли кўпроқ. Улар қолган кунлар сонига боғланиб қолишлари мумкин, бу эса қаттиқ ташвишга сабаб бўлиши мумкин[5]. Қамоқхонадаги одамларда ҳам хронофобия кўп учрайди. Қамоқхона неврози – бу касалликнинг яна бир номи. Маҳкумлар, хусусан, муддати узайтирилган жазо муддатини ўтаётганлар, кўпинча вақт ўтиши билан боғланиб қоладилар. Улар вақт жуда секин ёки жуда тез ўтаётганига ишонишлари мумкин ва улар кўпинча озод бўлгунга қадар кунларни санашади. Шунингдек, улар қамоқхонада клаустрофобия ҳиссиётларини бошдан кечиришлари мумкин[5]. Кўп одамлар Cовид-19 туфайли карантиндан кейин хронофобияни орттириб оладилар. Улар вақтни кузатиб боришга қарор қилишди ёки вақт ўтиши олдида ўзларини ожиз ҳис қилишди[5]. Агар бирор киши руҳий тушкунлик ёки гиёҳвандлик муаммосига дучор бўлган бўлса ҳам, хронофобия орттириб олиш эҳтимоли кўпроқ[5].
Қўзгатувчилар
Хронофобия турли сабабларга кўра ташвиш, қўрқув ва хавотирга сабаб бўлади. Байрамлар, туғилган кунлар, битирувлар ва юбилейлар ҳам бу фобия учун сабаб бўлиши мумкин.
Муолажалар
Когнитив хулқ-атвор терапияси
Когнитив хулқ-атвор терапияси (CБТ) нутқ терапиясининг бир тури бўлиб, унинг мақсади инсон ҳаётига сезиларли салбий таъсир кўрсатадиган нотўғри фикрларни тузатишдир. CБТ махсус фобияларни даволаш учун ишлатилиши мумкин. Терапевт ҳар бир фобия ва одамга энг мос келадиган индивидуал режани яратади. Терапия мақсадга йўналтирилган ва тузилган бўлиб, ҳиссий танглик пайтида салбий фикрлаш моделларини ўзгартиришга ва беморларга уларнинг фикрлари уларнинг ҳаракатларига қандай таъсир қилиши ҳақида маълумот олишга ёрдам беради[5]. Хронофобия ҳолатида терапиянинг мақсади ташвиш ва ҳаддан ташқари қўрқув реаксиялари натижасида пайдо бўлган хатти-ҳаракатларни назорат қилишдир[6].
Енгиш усуллари
| Дам олиш техникаси | Тавсиф |
|---|---|
| Чуқур нафас олиш машқлари (диафрагматик нафас олиш) | Секин ва чуқур нафас олинади ва нафас чиқарилади[7]. |
| Прогрессив енгиллик | Танадаги турли мушак гуруҳлари бирма-бир таранглаштирилади ва кейин бўшатилади[8]. |
| Автоженик тренинг | Бирор киши турли хил машқларни бажаради, масалан, қўлини кўтариб, ўзига қайта-қайта турли хил гапларни айтади. |
| Йўналтирилган тасвирлар | Инсонлар ўз таналарида бу ҳис-туйғулар билан боғланган турли хил тасвирларни тасвирлаш орқали осойишталик ва енгиллик туйғусини уйғотишга ҳаракат қилишади[7]. |
| Биофеэдбаcк – ёрдамли дам олиш | Тана реакцияларини кузатиш ва хабардор бўлиш учун электроникадан фойдаланиш[7]. |
Манбалар
- ↑ "Cоронапҳобиа анд чронопҳобиа - А псйчиатриc перспеcтиве". Асиан Жоурнал оф Псйчиатрй 51: 102050. Жуне 2020. дои:10.1016/ж.ажп.2020.102050. ПМИД 32302963. ПМC 7151292. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7151292.
- ↑ 2,0 2,1 „Чронопҳобиа - wикидоc“ (эн). www.wикидоc.орг. Қаралди: 2022-йил 17-май.
- ↑ "Чронопҳилиа: Набоков анд тҳе Тиме оф Десире". Тҳе Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс 37 (2): 447–467. 2006. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/20057952.
- ↑ "Инфлуэнcе оф Чронопҳобиа он Лабор Проcессес ин тҳе Организатион". Ургент Проблемс оф Модерн Соcиэтй – Лангуаге, Cултуре анд Течнологй ин тҳе Чангинг Wорлд: 345–351. 2020. ҳттпс://стфл.cонф.нсту.ру/cонф2020/доcуменц/Сборник%20АПСО-2020.пдф#паге=346.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 „Cогнитиве Беҳавиорал Тҳерапй (CБТ)“. Cлевеланд Cлиниc. Қаралди: 2022-йил 16-май.
- ↑ „Чронопҳобиа (Феар оф Тиме): Сймптомс, Cаусес & Треатмент“. Cлевеланд Cлиниc. Қаралди: 2022-йил 16-май.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 „Релахатион Течниқуэс фор Ҳеалтҳ“ (эн). НCCИҲ. Қаралди: 2022-йил 14-май.
- ↑ Пайне'с ҳандбоок оф релахатион течниқуэс: а праcтиcал гуиде фор тҳе ҳеалтҳ cаре профессионал, 4тҳ, Эдинбургҳ: Чурчилл Ливингстоне/Элсевиэр, 2010 — 71-бет. ИСБН 978-0-7020-5000-8. ОCЛC 787843209.