Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Yaşar Kemal

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Yaşar Kemal
Tavalludi
Kemal Sadık Gökçeli

6-oktyabr 1923-yil
Gökçedam, Osmaniye, Turkey
Vafoti 28-fevral 2015-yil(2015-02-28)
(91 yoshda)
Istanbul, Turkiya
Kasbi romannavis
Faoliyat yillari 1943–2002
Tanlangan asarlari
  • Ağıtlar (debyut)
  • İnce Memed
  • Teneke
  • Ince Memed II
Turmush oʻrtogʻi
  • Thilda Serrero
    (turm. 1952; vaf. 2001)
  • Ayşe Semiha Baban (turm. 2002)

Yaşar Kemal (asl ismi Kemal Sadık Gökçeli;[1] 1923-yil 6-oktyabr — 2015-yil 28-fevral) — turk tilida ijod qilgan kurd kelib chiqishiga mansub mashhur turk yozuvchisi[2][3] hamda inson huquqlari faoli edi.[4][5] U hayoti davomida 38 ta mukofot olgan va 1955-yilda yozilgan Ince Memed romani bilan Adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod boʻlgan[6][7][1].

U ochiq fikrli ziyoli sifatida, ayniqsa kurd xalqining zulmga uchrashi bilan bogʻliq nozik mavzularda oʻz fikrini bildirishdan choʻchimagan[8]. 1995-yilda u Der Spiegel jurnalida Turkiya armiyasi tomonidan turk-kurd mojarosi davomida kurd qishloqlarining vayron qilinishi haqida yozgan maqolasi sababli terrorizmga qarshi qonunlar asosida sud qilindi. Keyinchalik ozod qilindi, ammo Turkiyadagi, ayniqsa kurdlarga qarshi irqchilikni tanqid qilgan yana bir maqolasi tufayli 20 oylik shartli qamoq jazosiga hukm qilindi[9][10][11][12][13].

Yoshligi va taʼlimi

Yaşar Kemal 1923-yil 6-oktyabrda Turkiyaning janubidagi Osmaniye viloyatidagi Hemite (hozirgi Gökçedam) qishlogʻida Sadık va Nigâr oilasida tugʻilgan va Kemal Sadık Gökçeli ismi berilgan[14][15][16]. U qishloqdagi yagona Kurd oilasida tugʻilgan boʻlsa-da[17][18][19][14], etnik kelib chiqishi sababli kamsitilmagan[20].

Kemalning bolaligi ogʻir kechgan. Uning oilasi Van viloyatidan Diyarbakir viloyatiga, keyinchalik esa Adana viloyatiga koʻchishga majbur boʻlgan[21]. U otasi Qurbon hayiti uchun qoʻy soʻyayotganda pichoq tasodifan tegib ketishi natijasida oʻng koʻzidan ayrilgan. Besh yoshida esa asrab olingan ukasi Yusufning otasini masjidda namoz oʻqiyotgan paytda pichoqlab oʻldirganiga guvoh boʻlgan[1]. Ushbu fojeali voqealar natijasida Kemalda nutq nuqsoni paydo boʻlib, bu holat oʻn ikki yoshigacha davom etgan. Toʻqqiz yoshida qoʻshni qishloqda maktabga qatnay boshlagan va keyinchalik Kadirlida taʼlimni davom ettirgan[1].

Kemal maktabga borishidan oldin ham mahalliy baxshi sifatida tanilgan edi, biroq u onasi tomonidan eʼtirof etilmagan. Faqatgina onasining sakkiz akasidan biri vafot etganida yozgan marsiyasi sababli eʼtibor qozongan[22]. U koʻchma savdogar bilan suhbatlashganidan soʻng yozuvchilikka qiziqa boshlagan. Qishloq aholisi uning Istanbuldagi universitetda oʻqishi uchun mablagʻ yigʻib bergan[22].

U bir muddat Çukurovadagi paxta dalalarida boy dehqonlar uchun ishchi boʻlib ishlagan. Rasmiy ravishda kambagʻal dehqonlarning sugʻorish uchun daryodan noqonuniy suv olishining oldini olishi kerak edi, biroq aslida u ularga tunda sezdirmasdan suv olish usullarini oʻrgatgan[22]. Keyinchalik xat yozuvchi, jurnalist va nihoyat romannavis sifatida faoliyat yuritgan. Turkiya politsiyasi uning dastlabki ikki romanini musodara qilgan[22]. 1950-yilda u kommunistik faoliyatda ayblanib qamoqqa tashlangan[23].

Professional va siyosiy faoliyati

Shundan soʻng u Cumhuriyet gazetasi uchun ishlash maqsadida Istanbulga koʻchib oʻtdi va shu yerda oʻzining taxallusini oldi.

1962-yilda Kemal Turkiya Ishchilar partiyasi (TİP)ga qoʻshildi va „1968-yilda Sovet Ittifoqining Chexoslovakiyaga bostirib kirishidan keyin partiyani tark etguniga qadar uning yetakchilaridan biri boʻlib xizmat qildi“[24]. 1967-yilda Kemal Dogan Özgüden va Fethi Naci bilan birgalikda marksistik yoʻnalishdagi Ant jurnaliga asos soldi[25]. Jurnalda Engels, Marks, Ho Chi Minh va Che Guevara haqida maqolalar chop etilgan[26]. 1971-yilgi harbiy memorandumdan keyingi davrda chap qanot siyosatchilariga qarshi bosim kuchaytirilishi natijasida jurnal yopib qoʻyildi[25].

1976–1980-yillardagi Turkiyadagi siyosiy zoʻravonliklar davrida yuz bergan koʻplab siyosiy qotilliklar sababli Kemal bir muddat Shvetsiyaga koʻchib ketdi. U siyosiy faoliyati tufayli bir necha bor hibsga olingan[16]. 1995-yilda u Index on Censorship jurnalida turkiyalik kurd muxoliflarini qoʻllab-quvvatlagani sababli separatistik targʻibot olib borishda ayblanib sud qilindi. 1996-yil mart oyida u 20 oylik shartli qamoq jazosiga hukm qilindi[27][28]. 2000-yil dekabr oyida u ochlik aksiyalari va F-tipidagi qamoqxonalar boʻyicha muzokaralarda ishtirok etdi[29].

Soʻnggi yillari va vafoti

2015-yil 14-yanvarda Kemal nafas yetishmovchiligi sababli Istanbul universitetining Çapa tibbiyot fakultetiga yotqizildi. 2015-yil 28-fevral kuni tushdan keyin u koʻp aʼzoli yetishmovchilik sindromi tufayli davolanayotgan reanimatsiya boʻlimida vafot etdi[30]. Sobiq Turkiya prezidenti Abdullah Gül, siyosiy partiya yetakchilari, yuqori martabali amaldorlar va juda koʻp motam tutuvchilar ishtirok etgan Teşvikiye masjididagi diniy marosimdan soʻng, u 2015-yil 2-mart kuni birinchi rafiqasi Tilda qabri yoniga Zincirlikuyu qabristoniga dafn qilindi[15][31][32]. Kemalning rafiqasi Ayşe Semiha Baban bilan asrab olingan oʻgʻli, rassom Ahmet Güneştekin ismli farzandi ham bor[33].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „Yaşar Kemal biography“. 2017-yil 28-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 13-iyun.
  2. ↑ „Yaşar Kemal | Novelist, Activist, Human Rights | Britannica“ (en). www.britannica.com. Qaraldi: 2025-yil 5-fevral.
  3. ↑ „Turkish author Yasar Kemal dies at 92“ (en-GB). BBC News (2015-yil 28-fevral). Qaraldi: 2025-yil 5-fevral.
  4. ↑ Ertan, Nazlan. „French pay tribute to Yasar Kemal“. Turkish Daily News (1997-yil 6-mart). 2008-yil 31-mayda asl nusxadan arxivlangan.
  5. ↑ Perrier, Jean-Louis. „Yachar Kemal, conteur et imprécateur“ (fr). Le Monde (1997-yil 4-mart). Qaraldi: 2008-yil 17-avgust.
  6. ↑ „Ölene kadar Nobel adayı olacağım“ (tr). Hürriyet (2007-yil 2-iyul). 2011-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 4-aprel.
  7. ↑ Soderlund, Dick. „Turkish author leading for annual Nobel prize“. Lewiston Morning Tribune, Associated Press (1977-yil 6-oktyabr), s. 2E.
  8. ↑ Norman, Roger. „Yasar Kemal and the last of the nomads“. Turkish Daily News. Hürriyet (1997-yil 5-iyun). 2013-yil 18-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 15-dekabr. „...for Yasar Kemal has become perhaps the best known champion of human rights in Turkey, the godfather of freedom of conscience. He is no stranger to prison and currently has a suspended prison sentence hanging over him.“.
  9. ↑ „Turkish author Yasar Kemal dies at 92“. BBC. Qaraldi: 2016-yil 10-mart.
  10. ↑ „Yasar Kemal, one of Turkey's best-known novelists, dies at 91“. Qaraldi: 2016-yil 10-mart.
  11. ↑ „Yasar Kemal: Author who came into conflict with Turkey for addressing human rights“. 2022-yil 7-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 10-mart.
  12. ↑ „Usta yazar Yaşar Kemal tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybetti!“. Qaraldi: 2016-yil 10-mart.
  13. ↑ „prominent-writer-yasar-kemal--laid-to-rest“. Hürriyet. Hürriyet Daily News.
  14. ↑ 14,0 14,1 Barchard, David „Yasar Kemal obituary“ (en). The Guardian (2015-yil 1-mart). Qaraldi: 2022-yil 3-aprel.
  15. ↑ 15,0 15,1 Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named h2
  16. ↑ 16,0 16,1 „Yasar Kemal, celebrated Turkish novelist, dead at 91“. TheGuardian.com (2015-yil 28-fevral).
  17. ↑ Mirhanoglu, Fidan. „Yaşar Kemal Kürtçe Düşünüp Türkçe Yazdı“. Bianet (2015-yil 7-mart).
  18. ↑ „Yaşar Kemal: 80 yıldır 'Bu adamlar niçin dağlardadırlar' diye düşünmedik!“.
  19. ↑ Jones, Derek. Censorship: A World Encyclopedia (en). Routledge, December 2001 — 2474-bet. ISBN 9781136798641. 
  20. ↑ Çelik, Mehmed Mazlum „Yaşar Kemal: Bir kez bile "Kürt'sün sen" demediler“. Independent Türkçe. Qaraldi: 2022-yil 16-iyul.
  21. ↑ Üngör, Umut „Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950“. University of Amsterdam. Qaraldi: 2020-yil 9-aprel.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 Kemal, Yaşar; Bosquet, Alain. Yaşar Kemal on his life and art. Syracuse, N.Y: Syracuse University Press, 1999. ISBN 9780815605515. OCLC 1063383842. 
  23. ↑ „Yasar Kemal obituary“. TheGuardian.com (2015-yil 1-mart).
  24. ↑ Kinzer, Stephen. „Yasar Kemal, Master Turkish Novelist and Strident Political Critic, Is Dead“ (en-US). The New York Times (2015-yil 28-fevral). Qaraldi: 2019-yil 15-dekabr.
  25. ↑ 25,0 25,1 Landau, Jacob M.. Radical Politics in Modern Turkey (en). Routledge, 2016-03-31 — 64–65-bet. ISBN 978-1-317-24105-8. 
  26. ↑ Landau, Jacob M. (2016), p.68
  27. ↑ „Turkish author Yasar Kemal convicted“ (en). UPI. Qaraldi: 2020-yil 5-oktyabr.
  28. ↑ Refugees, United Nations High Commissioner for „Refworld | Attacks on the Press in 1996 — Turkey“ (en). Refworld. Qaraldi: 2020-yil 5-oktyabr.
  29. ↑ „English :: Death Fasts: 107 Died, One still Fasting“.
  30. ↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named h1
  31. ↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bbc1
  32. ↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named aa1
  33. ↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ah1 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ya%C5%9Far_Kemal" dan olindi