Делта - функсия ёки Дирак делта функсияси

Делта-функсиянинг схематик графиги

Фанга киритилиш тарихи ва математик исботи

Биринчи марта 1926-йилда Дирак томонидан киритилган δ{\дисплайстйле \делта}-функсия одатда қуйидагича та'рифланади:

  1. δ(х)=0{\дисплайстйле \делта(х) = 0}, агар х≠0;(1){\дисплайстйле х\не 0;(1)}
  2. δ(х)=∞{\дисплайстйле \делта(х) = \инфтй}, агар х=0;(2){\дисплайстйле х = 0;(2)}
  3. ∫−∞+∞δ(х)дх=1{\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(х)дх = 1}, агар −∞<х<+∞;(3){\дисплайстйле -\инфтй < х < +\инфтй;(3)}

Интеграллаш чегаралари −∞,+∞{\дисплайстйле -\инфтй, +\инфтй} бо`лиши шарт эмас. Делта-функсия чексиз бо`лган нуқтани о`з ичига олган ҳар қандай соҳа интеграллаш соҳаси бо`лиши мумкин. Делта-функсиянинг ма'носи ҳам шундаки, интеграл унинг аргументи бо`йича олинади.

Ҳар қандай узлуксиз ф(х){\дисплайстйле ф(х)} функсия учун ёзиш мумкин:

∫−∞+∞ф(х)δ(х)дх=ф(0){\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}ф(х)\делта(х)дх = ф(0)}, агар −∞<х<+∞;(4){\дисплайстйле -\инфтй < х < +\инфтй;(4)}

Ҳақиқатдан, δ(х){\дисплайстйле \делта(х)} хусусиятига мувофиқ, юқоридаги интегралда фақат х=0{\дисплайстйле х = 0} нуқта атрофигина аҳамиятлидир. Чексиз кичик соҳада узлуксиз функсияни о`згармас ҳисоблаш мумкин. У вақтда ф(х){\дисплайстйле ф(х)} функсиянинг ф(0){\дисплайстйле ф(0)} қийматини интеграл белгисининг олдига чиқарилади. Қолган интеграл эса 3-формулага асосан бирга тенгдир.

Делта-функсия учун муҳим бо`лган яна бир формулани қараб ко`райлик:

δ(кх)=1|к|δ(х);(5){\дисплайстйле \делта(кх) = \фраc{1}{|к|}\делта(х);(5)}, агар к=cонст≠0{\дисплайстйле к = cонст \не 0}

Ҳақиқатдан ҳам, агар кх{\дисплайстйле кх} ни ξ{\дисплайстйле \хи} орқали белгиласак,

ξ=кх;(6){\дисплайстйле \хи = кх;(6)}

У вақтда (1) ва (2) формулаларга асосан,

δ(ξ)=0,{\дисплайстйле \делта(\хи) = 0,} агарξ≠0;(7){\дисплайстйле \хи\не 0;(7)} δ(ξ)=∞,{\дисплайстйле \делта(\хи) = \инфтй,} агар ξ=0;(8){\дисплайстйле \хи = 0;(8)}

(5) да ифодаланган тенглик белгисининг ма'носи шундан иборатки, унинг о`нг ва чап томонлари интеграл остидаги ко`пайтувчилар сифатида олиниб, бир хил натижа беради.

Тенгламанинг чап томонини ко`риб чиқайлик. Агар к>0{\дисплайстйле к > 0} бо`лса,

∫−∞+∞δ(кх)дх=1|к|∫−∞+∞|к|δ(кх)дх=1|к|∫−∞+∞кδ(кх)дх=1|к|∫−∞+∞δ(кх)д(кх){\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(кх)дх = \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}|к|\делта(кх)дх = \фраc{1}{|к|} \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}к\делта(кх)дх = \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(кх)д(кх)} бо`лади. Аммо (6) га мувофиқ,

∫−∞+∞δ(кх)д(кх)=1|к|∫−∞+∞δ(ξ)дξ{\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(кх)д(кх) = \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(\хи)д\хи}

Энди (6)-(8) ифодаларни назарда тутиб, делта-функсия та'рифига асосан ёзишимиз мумкин

∫−∞+∞δ(ξ)дξ=1;(9){\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(\хи)д\хи = 1;(9)}

демак,

∫−∞+∞δ(кх)дх=1|к|{\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(кх)дх = \фраc{1}{|к|}}

Агар к<0{\дисплайстйле к < 0} бо`лса,

∫−∞+∞δ(кх)дх=1|к|∫−∞+∞|к|δ(кх)дх=−1|к|∫−∞+∞кδ(кх)дх=−1|к|∫−∞+∞δ(кх)д(кх)=−1|к|∫−∞+∞δ(ξ)дξ=1|к|∫−∞+∞δ(ξ)дξ=1|к|{\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(кх)дх = \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}|к|\делта(кх)дх = -\фраc{1}{|к|} \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}к\делта(кх)дх = - \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(кх)д(кх) = -\фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(\хи)д\хи = \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(\хи)д\хи = \фраc{1}{|к|}} бо`лади.

(5) нинг о`нг томонидан олинган интеграл эса

∫−∞+∞1|к|δ(х)дх=1|к|∫−∞+∞δ(х)дх=1|к|{\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\фраc{1}{|к|}\делта(х)дх = \фраc{1}{|к|}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}\делта(х)дх = \фраc{1}{|к|}} бо`лади.

Шундай қилиб, (5) ифода исботланди. Хусусий ҳол к=−1{\дисплайстйле к = -1} учун

δ(−х)=δ(х);(10){\дисплайстйле \делта(-х) = \делта(х);(10)}

Хоссалари

  • Делта-функсия - жуфт функсия ҳисобланади.
  • хδ′(х)=−δ(х){\дисплайстйле х\делта^\приме(х)=-\делта(х)}
  • δ(ф(х))=∑кδ(х−хк)|ф′(хк)|{\дисплайстйле \делта(ф(х))=\сум_к\фраc{\делта(х-х_к)}{|ф'(х_к)|}}, бу ерда хк{\дисплайстйле х_{к}} - ф(х){\дисплайстйле ф(х)} функсиянинг ноллари
  • Бир о`лчамли Делта-функсиядан олинган интеграл Ҳеависиде функсияси беради:

θ(х)={0,х<0,1,х>0.{\дисплайстйле {\дисплайстйле \тҳета (х)=\лефт\{{\бегин{аррай}{*{35}{л}}0,&х<0,\\1,&х>0.\\\энд{аррай}}\ригҳт.}}

  • Делта-функсиянинг филтрлаш хоссаси:

∫−∞+∞ф(х)δ(х−х0)дх=ф(х0).{\дисплайстйле \инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}ф(х)\делта(х-х_0)\,дх=ф(х_0).}

Интеграл тасаввурлар

Амалиётда, ко`пинча, Делта-функсиянинг интеграл ко`ринишидан фойдаланиш қулай:

:δ(т)=12π∫−∞+∞эиωтдω{\дисплайстйле : \делта(т)=\фраc{1}{2\пи}\инт\лимиц_{-\инфтй}^{+\инфтй}э^{и\омега т}\,д\омега}

Яна қаранг

Адабиётлар

  • Маллин Р.Х., Классик электродинамика, О`қитувчи, - Т. 1974
  • Дирак П. А. М. Основы квантовой механики / Пер. с англ. — М., 1932 (есть много переизданий).