Hasanak Mikoliy

Abu Ali Hasan ibn Muhammad ibn Abbos (forscha: ابوعلی حسن بن محمد بن عباس‎‎), shuningdek, Hasanak Vazir (حسنک وزیر)m Hasanak Mikoliy (حسنک میکالی) deb ham atalgan eroniy davlat arbobi boʻlib, Mikoliylar sulolasiga mansub edi. 1024-yildan 1030-yilgacha Gʻaznaviylar sultoni Mahmudning vaziri lavozimida xizmat qilgan. Vazirlikdan chetlatilganidan keyin ham Hasanak Gʻaznaviylar davlatida muhim va taʼsirli shaxs boʻlib qolgan. Biroq keyinchalik eʼtibordan tushib, Mahmudning oʻgʻli Masʼud I hukmronligi davrida osib oʻldirilgan. Hasanakka qoʻyilgan rasmiy ayblov kofirlik boʻlib, bu siyosiy sabablar bilan qoʻyilgan ayblov edi va uni qatl etishni Bagʻdoddagi Abbosiy xalifa buyurgan.

Hayoti

Hasanak Abbos ismli shaxsning oʻgʻli boʻlib, Soʻgʻd hukmdori Devashtich hamda Sosoniylarga borib taqaluvchi eroniy Mikoliylar sulolasiga mansub edi. Yoshlik davrlari haqida koʻp maʼlumot yoʻq, faqat yoshligida Xuroson hokimi lavozimida xizmat qilgani maʼlum. Shuningdek, tugʻilgan shahri Nishopurda rais lavozimini egallagan^[1]. 1023-yilda Hasanak Makkaga haj safariga borgan. Keyin esa Fotimiylar davlati tarkibidagi Misrga yoʻl olgan va u yerda Fotimiylar xalifasi Ali az-Zohir tomonidan izzat-ikrom bilan kutib olingan.

Biroq Hasanakning Fotimiylar bilan aloqalari sababli Abbosiy xalifa al-Qodir uni shialikka eʼtiqod qiluvchi deb gumon qildi. Bu esa sunniy Abbosiylar va boshqa sunniy musulmonlar nazarida bid’atchi oqim hisoblangan. Shu sababli al-Qodir Mahmudni Hasanakka qatl hukmini chiqarishga undadi, biroq Mahmud buni rad etdi. Bir yil oʻtib, Mahmud Hasanakka vazir lavozimini berdi va shu tariqa obroʻsizlangan sobiq vazir Ahmad Maymandiyning oʻrnini egalladi. Ahmad Hasanakning dushmani edi. Vazirlik davrida Hasanak nufuzli va taʼsirli shaxsga aylandi.

Mahmud 1030-yilda vafot etdi va tez orada uning ikki oʻgʻli oʻrtasida fuqarolar urushi boshlandi. Bular kichik oʻgʻil va merosxoʻr Muhammad Gʻaznaviy (tez orada Hasanak oʻrniga Abu Sahl Hamdaviyni vazir etib tayinladi) hamda katta oʻgʻil Masʼud I edi. Hasanak Ali ibn Elarslon bilan birga Muhammadni qoʻllab-quvvatladi va ular davlat ustidan haqiqiy hokimiyatni oʻz qoʻllarida saqlab, Muhammadni faqat ramziy hukmdor sifatida qoldirishni kutgan edi. Biroq Ali hamda yana bir Gʻaznaviy davlat arbobi asta-sekin Hasanakka nisbatan sovuqlasha boshladi va oxir-oqibat ular Mas’ud I tomoniga oʻtdi.

Biroq Hasanak baribir Muhammadni qoʻllab-quvvatlashda davom etdi, ammo Mas’ud I tez orada Gʻaznaviylar poytaxti Gʻaznaga yurish qilib, uni magʻlub etdi va qamoqqa oldi. Shundan soʻng Hasanakka Balxda qamoq jazosi berdi hamda Ahmad Maymandiyni yana vazirlik lavozimiga tikladi. Hasanakning raqibi Abu Sahl Zavzoniyning saʼy-harakatlari bilan^[2] Mas’ud Hasanakka kofirlik aybini qoʻydi va uni 1032-yil 14-fevralda qatl ettirdi. Sud jarayoni va qatl tafsilotlari Abulfazl Bayhaqiyning „Tarixi Bayhaqiy“ asarida batafsil tasvirlangan^[3].

Manbalar

Adabiyotlar

Bulliet, R. W. (1984). "Archived copy". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 7. 764 b. http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-mikal-the-leading-aristocratic-family-of-western-khorasan-from-the-3rd-9th-to-the-5th-11th-century-descended-from-. <!--->
C.E., Bosworth (1993). "Mīkālīs". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VII: Mif–Naz (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-09419-2. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/mikalis-SIM_5190.
Luzac, & Co (1986). "The Encyclopedia of Islam". The Encyclopaedia of Islam, Vol. III. London: E.J. Brill. 1–1304 b. https://archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/03.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.LewMenPelScha.etc.UndPatIUA.v3.H-Iram.PhotRepr.Leid.EJBrill.1971.1986.#page/n0/mode/2up.
Bosworth, C. Edmund (1985). "ʿALĪ B. IL-ARSLAN QARĪB". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 8. London et al.: C. Edmund Bosworth. 872 b. http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-34.
Nashat, Guity; Beck, Lois. Women in Iran from the Rise of Islam to 1800. University of Illinois Press, 2003 — 1–253-bet. ISBN 978-0-252-07121-8.

Oldingisi Ahmad Maymandiy	Gʻaznaviylar davlati vaziri 1024 — 1030	Keyingisi Abu Sahl Hamdaviy

[FOOTNOTEBulliet1984764-1] Bulliet 1984, s. 764.

[FOOTNOTENashatBeck200387–88-2] Nashat & Beck 2003, ss. 87–88.

[3] „Welcome to Encyclopaedia Iranica“.

[1]

[2]

[3]