Ziyosfera

Kinona

Кинана (арабча: كِنَاَنَة‎‎) — араб қабиласи, Тиҳама соҳилбўйи ҳудуди ва Ҳижоз тоғларида, Макка атрофларида яшаган[1]. Ислом пайғамбари Муҳаммад мансуб бўлган Қурайш қабиласи айнан Кинонанинг бир тармоғидан келиб чиққан. Ҳозирги кунда араб дунёсининг турли ҳудудларидаги бир қатор қабилалар ўз насабларини Кинона қабиласи билан боғлайди[2].

Кинона
арабча: بَنُو كِنَاَنَة‎‎
Араб қабиласи
Нисба Ал-Киноний (الْكِنَانِيّ)
Жойлашув

Тиҳама ва Ҳижознинг Макка шаҳри атрофидаги ҳудудлар (В аср — ҳозиргача)
Фаластин (ВИИ — ХИИ асрлар)

Думёт ва атроф ҳудудлар (ХИИ — ХИИИ асрлар)
Тармоқлари
  • Надр
  • Молик
  • Милкон
  • Амир
  • Амр
  • Абдуманот
Дини Ислом

Жойлашуви

Кинона қабиласига тегишли ҳудуд Тиҳама соҳилининг Макка яқинидаги қисмидан шимоли-шарққа томон чўзилиб, уларнинг қариндош қабилалари Бану Асад ҳудуди билан чегарадош бўлган[1].

Милодий 600-йилдаги Арабистон ярим ороли харитасида турли араб қабилалари ва уларнинг яшаш ҳудудлари кўрсатилган. Лахмийлар (сариқ) Сосонийлар империясининг вассаллари сифатида араб монархиясини ташкил этган бўлса, Ғассонийлар (қизил) Рим империясининг вассали сифатида араб монархиясини ташкил этган. Биринчи жаҳон уруши даврида британиялик олим Ҳаролд Дихон томонидан нашр этилган харитада 1914-йилда Ғарбий Осиёдаги араб қабилаларининг жойлашуви кўрсатилган.

Тарихи

Келиб чиқиши ва тармоқлари

Араб насабнома анъанасида қабиланинг номдош аждоди Кинана бўлиб, у Хузайма ибн Мудриканинг ўғли саналади[3]. Қабила ўз аждодини Исмоилга боғлаган; Ислом анъанасига кўра, Исмоил яманий Журҳум қабиласидан бир аёлга уйланиб, Макка атрофида истиқомат қилган[4]. Кинана кўпхудоликка эътиқод қилган, уларнинг сиғиниши маъбуда ал-Уззо атрофида жамланган. Ислом анъанасига кўра, Кинана ва Исмоилнинг бошқа авлодлари аста-секин Шимолий Арабистон бўйлаб тарқалиб, ўзларининг дастлабки эътиқодини йўқотиб, бутпарастликка берилиб кетган[4].

Қабиланинг олтита асосий тармоғи бўлган: Надр, Малик, Милкан, Амир, Амр ва Абд Манат. Надр қурайшларнинг она қабиласи бўлиб, Ислом пайғамбари Муҳаммаднинг қабиласи Кинанадан мустақил равишда алоҳида ҳисобланган. Абд Манат таркибида айниқса қудратли кичик гуруҳ — Бакр ибн Абд Манат — бўлиб, унинг асосий тармоқлари Мудлиж, Ду’ил, Лайтҳ ва Дамра эди. Ғифор кичик гуруҳи Дамрага мансуб бўлган ёки бевосита Абд Манатдан келиб чиққан. Яна бир тармоқ — Ҳориш ибн Абд Манат — Аҳабиш гуруҳининг (эҳтимол ўзаро қариндош бўлмаган) майда уруғлар тўпламининг асосий ядросини ташкил этган[1].

Қурайш аждоди Фиҳр ибн Малик ибн Надр номаълум санада Кинананинг етакчиси сифатида Жанубий Арабистондаги ҳимярларнинг бир тармоғи устидан қозонилган ғалабада намоён бўлади. Унинг авлоди Қусайй ибн Килаб Кинана томонидан қўллаб-қувватланиб, Кааба жойлашган муқаддас шаҳар Маккани эгаллаган. Қусаййнинг қабиладошлар орасидаги мавқеи Лайтҳ гуруҳидан бўлган Кинана бошлиғи Яъмар ибн Амрнинг ёрдами билан янада мустаҳкамланган; Бакр эса одатда Қусаййга қарши турган. Фижар уруши Дамрадан бўлган, қабиласи томонидан қувғин қилинган, бироқ Ду’ил томонидан ҳимоя қилинган ҳамда қурайш бошлиғи Ҳарб ибн Умайя билан иттифоқчилик муносабатини сақлаган кинаналик ал-Баррад ибн Қайснинг Бану Килаб бошлиғини ўлдириши оқибатида бошланган. Қасос тариқасида Килаб ва уларнинг Ҳавозин қабиладошлари Қурайшга қарши юриш қилади, Кинана эса (Бакр ҳам жумласидан) Қурайшни қўллаб-қувватлайди. Бакр Қурайшга нисбатан душманона қолади, вазият эса Бакр бошлиғи кинаналиклар томонидан бир қурайш йигитининг ўлдирилишига жавобан ўлдирилгач кескинлашади; қабила одатлари бўйича йигитлар бошлиқлар билан тенг мақомда саналмаган[1].

Илк исломий давр

Исломий тарихчилар Муҳаммад даврида Кинананинг бир бутун қабила сифатидаги ҳаракатларини қайд этмаган, бироқ қабиланинг бир қанча тармоқлари, жумладан қурайшлар, Исломнинг шаклланиши ва тарқалишида муҳим рол ўйнаган[2]. Қурайшлар аввал Муҳаммад ва унинг яккахудолик даъватига қарши турган, аммо Бакр билан аввалдан мавжуд таранглик сабабли 624-йилда Бадрда Кинана томонидан хавфсизлик кафолатлари берилмасдан туриб, унга ва издошларига қарши ҳаракат қилишдан тортинган. Мудлиж гуруҳи Қурайшга орқадан ҳужум қилмасликка ваъда бергач, улар Муҳаммадга қарши юриш қилади, Муҳаммад эса бу тўқнашувда уларни мағлуб этади. Кейинроқ Бакрнинг Муҳаммад иттифоқчилари Хузўага ҳужуми Муҳаммадни 630-йилда Маккани фатҳ этишга ундайди. Бу ишда унга Ғифор, Лайтҳ ва Дамра ёрдам беради[1].

Макка фатҳидан кейин Кинана ҳақида маълумотлар кам. Ду’илнинг нуфузли қабиладоши Абу ал-Асвад ад-Ду’алий халифа Алининг (Муҳаммаднинг амакиваччаси ва куёви) иттифоқчиси сифатида тилга олинади[1]. Кинана 630-йилларда мусулмонлар томонидан босиб олингандан сўнг Жунд Филастин (Фаластин ҳарбий округи)даги араб қабила гарнизонининг асосий таркибий қисмларидан бири бўлган; қолган асосий қисмлар Жузом, Лахм, Хузўа, Хас’ам ва Азд эди[5]. Халифа Умар (ҳ. 634–644) Кинана қабиласидан икки кишини — Алқама ибн Мужаззиз ва Алқама ибн Ҳакимни — тахминан 638/639-йилларда Фаластинга икки ҳоким этиб тайинлайди; биринчиси Қуддусда, иккинчиси эса эҳтимол Лиддада жойлашган эди[6]; иккинчиси халифа Усмон (ҳ. 644–656) томонидан Му’овия ибн Аби Суфён билан алмаштирилгунча ҳоким бўлиб қолган. Умавийлар халифаси Язид ИИ (ҳ. 720–724) нинг қўшиқчи чўриси Ҳаббаба шеърда Фаластинда кинаналиклар борлигини эслатади:

Атрофимда Кинананинг бир тўдаси
. Фаластинда, отларига чаққон минар[7].

Кинана 844/45-йилларда Макка атрофида (кучсизланган бўлса-да) мавжуд бўлиб қолганлиги қайд этилган[1].

Ўрта исломий давр

Жанубий Фаластиндаги Кинана амирилари ва иқто эгалари 1153-йилда салибчилар порт шаҳри Асқалонни эгаллагач, Фотимийлар Мисрига кўчиб кетади. Фотимийлар вазири Талаи ибн Руззик қабиладошларни Дамиёта ва унинг атроф ҳудудларига жойлаштиради ва улар Кинанийя номи билан танила бошлайди.

Айюбийлар даврида Кинанийя молиявий жиҳатдан иккинчи тоифа қўшин сифатида ҳисобланган: уларга курдлар, турклар ва туркман аскарларига тўланадиган ҳақнинг ярми тўланган, бироқ бошқа араб ёрдамчи кучларига нисбатан анча кўп берилган[8]. Кинаний қабиладошлар Айюбий султони Салоҳиддиннинг саркардаси Қози ал-Фозил билан бирга Рамла яқинидаги Монтгизард жангида салибчиларга қарши жанг қилади, бу ерда Салоҳиддин қўшинлари тор-мор этилган[9]. Эҳтимол, улар Жанубий Фаластиндаги Рамла атрофини яхши билганлари учун жалб қилинган[9].

1249-йил июнида Людовик ИХнинг денгиз кучлари — қарийб 700 та кемадан иборат — Еттинчи салиб юриши доирасида Дамиётага тушади. Еттинчи салиб юриши доирасида. Ўша пайтга келиб жасорати билан танилган шаҳарнинг кинаний гарнизони салибчилар келишини кўриши биланоқ, Фахриддин бошчилигидаги мисрлик гарнизон билан бирга қочиб кетади[10]. Натижада Айюбий султони ас-Солиҳ Айюб кинаний қочқинларнинг қўмондонларини қатл эттиради[11][12].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Wатт 1986, с. 116.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Кинана“, Э. Ж. Брилл'с Фирст Энcйcлопаэдиа оф Ислам, 1913–1936. Брилл, 1993 — 1017–1018-бет. ИСБН 9789004097902. 
  3. ↑ Ибн Ишақ. Тҳе Лифе оф Муҳаммад: А Транслатион оф Ибн Исḥāқ'с сīрат. Лондон: Охфорд университй пресс, 1955 — 3, 38–41, 52–53-бет. ИСБН 0195778286. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Петерс, Франcис Э.. Муҳаммад анд тҳе Оригинс оф Ислам — 5–15-бет. 
  5. ↑ Cроне 1980, с. 225, ноте 210.
  6. ↑ Гил 1997, с. 116.
  7. ↑ Жайюси 2010, сс. 98–99.
  8. ↑ Гибб 1923, с. 76.
  9. ↑ 9,0 9,1 Гибб 1923, с. 86, ноте 25.
  10. ↑ Лане-Пооле 2013, с. 238.
  11. ↑ Рунcиман 1951, с. 221.
  12. ↑ Лане-Пооле 2013, сс. 232–233.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kinona" dan olindi